od lat 70. XX w.8 lektur18 pytań CKE

Literatura współczesna

Literatura współczesna to twórczość od lat 70. XX w. po dziś dzień — najtrudniejsza do scharakteryzowania, bo jeszcze trwa. Kluczowe dekady: lata 70. (Gierek, Nowa Fala — Barańczak, Krynicki, Zagajewski, Kornhauser; reportaż Kapuścińskiego), lata 80. (stan wojenny, drugi obieg, kabaret „Piwnica pod Baranami"), lata 90. (transformacja, „nowi" — Stasiuk, Tokarczuk, Pilch, Huelle, Chwin, Goerke), XXI w. (literatura post-transformacyjna, postmodernizm w wersji polskiej, ponowne pojawienie się reportażu — Szczygieł, Hugo-Bader, Springer). Cechy: PLURALIZM (każdy pisze inaczej), REGIONALIZM („małe ojczyzny" — Stasiuk Beskid, Huelle Gdańsk, Chwin Gdańsk, Pilch Wisła), POWRÓT DO REALIZMU (po awangardach), GENDER I POSTKOLONIALIZM (Tokarczuk), REPORTAŻ jako forma literatury wysokiej. W światowej literaturze: Marquez (realizm magiczny), Eco („Imię róży"), Murakami, Atwood, Pamuk. Dla polskiej kultury najważniejsze: NOBEL Olgi Tokarczuk (2018) — potwierdzenie polskiej literatury jako światowej; Nobel Wisławy Szymborskiej (1996) — kanonizacja poezji polskiej.

Cechy charakterystyczne

Pluralizm — koniec wielkich nurtów, każdy pisze własną poetykę
Regionalizm — „małe ojczyzny" zastępują wielką Polskę
Powrót do realizmu po eksperymentach awangardowych
Reportaż literacki jako gatunek wysokiej kultury
Postmodernizm polski — gra z konwencją, intertekstualność (Pilch, Stasiuk)
Gender i postkolonialność — Tokarczuk, Filipiak, Witkowski
Tematyka transformacji — Polska po 1989 (Nowakowski, Stasiuk)
Refleksja nad PRL z dystansu (Pilch, Stasiuk, Konwicki)
Powrót do form klasycznych — sonet, elegia (Zagajewski, Lipska)

Kluczowi twórcy i myśliciele

Olga Tokarczuk (ur. 1962)
Noblistka 2018. „Prawiek i inne czasy", „Dom dzienny, dom nocny", „Bieguni" (Nike), „Księgi Jakubowe", „Empuzjon".
Andrzej Stasiuk (ur. 1960)
„Mury Hebronu", „Opowieści galicyjskie", „Jadąc do Babadag", „Wschód". Prozaik miejsca, Beskidu Niskiego, geografii „pomiędzy".
Ryszard Kapuściński (1932–2007)
„Cesarz", „Szachinszach", „Heban", „Imperium", „Podróże z Herodotem". „Cesarz reportażu". Nominowany do Nobla.
Wisława Szymborska (1923–2012)
Noblistka 1996. „Wołanie do Yeti", „Sto pociech", „Ludzie na moście", „Chwila". Mistrzyni ironii i lapidarnego paradoksu.
Jerzy Pilch (1952–2020)
„Inne rozkosze", „Pod Mocnym Aniołem", „Tysiąc spokojnych miast". Prozaik z Wisły. Felietonista „Polityki".
Hanna Krall (ur. 1935)
„Zdążyć przed Panem Bogiem" (1977), „Sublokatorka", „Tam już nie ma żadnej rzeki". Reporterka Holokaustu i pamięci.
Sławomir Mrożek (1930–2013)
Klasyfikowany też w „Literaturze powojennej", ale „Tango" (1964) jest często włączane do współczesnej. Pisał aż do śmierci.

Tło filozoficzno-historyczne

Lata 70. — Gierkowski „mały realny socjalizm", kredyty zachodnie, telewizja kolorowa. 1976 — KOR (Komitet Obrony Robotników). 1980 — Solidarność (10 mln członków). 1981–1983 — stan wojenny. 1989 — Okrągły Stół, transformacja, „terapia szokowa" Balcerowicza. 1999 — NATO. 2004 — UE. Po 2015 — polaryzacja polityczna, kryzys demokracji. Filozoficznie: postmodernizm (Lyotard, Derrida, Foucault, Baudrillard), hermeneutyka (Gadamer, Ricoeur), neopragmatyzm (Rorty), feminizm, postkolonializm (Said). W Polsce: Kołakowski („Główne nurty marksizmu"), Tischner („Spór o istnienie człowieka"), Bauman.

Dlaczego ta epoka jest ważna na maturze

OSIEM lektur w kanonie matury 2026 — najwięcej z całej epoki — z 18 pytaniami (więcej niż jakakolwiek inna epoka). Kluczowe: „Dżuma" Camusa (pyt. 62–65 — 4 pytania!), „Rok 1984" Orwella (pyt. 66–69 — 4!), „Zdążyć przed Panem Bogiem" Krall (pyt. 59–61 — 3), „Tango" Mrożka (pyt. 70–72 — 3), oraz krótkie formy: „Górą Edek" Nowakowskiego (pyt. 73), „Miejsce" Stasiuka (pyt. 74), „Profesor Andrews" Tokarczuk (pyt. 75), „Podróże z Herodotem" Kapuścińskiego (pyt. 76). Komisja oczekuje umiejętności DIALOGU z literaturą starszą — każdy współczesny utwór jest komentarzem do tradycji. „Tango" odpowiada na „Dziady III", „Górą Edek" na „Tango", „Profesor Andrews" na całą historię polską. Klucz: pokazać, że LITERATURA WSPÓŁCZESNA NIE JEST ODOSOBNIONA — wpisuje się w tysiącletnią rozmowę.

Lektury z tej epoki (8)

Pytania jawne z tej epoki (18)

Ćwicz z AI — wylosuj pytanie z tej epoki i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację, wskaże, czego brakuje. Zacznij trening →