Literatura współczesnazłopostawybuntakceptacja

Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?

Brzmienie polecenia

Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Mini-poradnik przed ustną

Materiał treningowy, nie gotowiec do odtworzenia ani komunikat CKE. Wersja publiczna (v1): pełna treść bez paywalla.

Pytanie o postawy człowieka wobec zła w „Dżumie" Alberta Camusa (1947) — powieści-paraboli, w której dżuma w zamkniętym Oranie jest literalnie chorobą, a metaforycznie każdym złem (faszyzm, totalitaryzm, absurd, śmierć). Teza kierunkująca: u Camusa wobec zła istnieje PALETA POSTAW, które dzielą się na dwa bieguny — FAŁSZYWE/PASYWNE (odmowa widzenia, racjonalizacja religijna, korzystanie, obojętność) i AUTENTYCZNE/AKTYWNE (bunt etyczny, kameraderia pracy, konwersja, świadectwo). Camus nie daje neutralności: Tarrou formułuje to wprost — „na świecie istnieją zarazy i ofiary; trzeba, jak można, odmawiać bycia po stronie zarazy". Konstrukcja powieści pokazuje GRADACJĘ postaw — większość bohaterów zmienia swoją pozycję w trakcie epidemii (Paneloux od teodycei prostej do misterium cierpienia; Rambert od egoizmu do solidarności; władze miejskie od bagatelizacji do walki). Sugestia programowa Camusa: zło jest trwałe („zarazek dżumy nigdy nie umiera"), więc postawa musi być CODZIENNĄ CZUJNOŚCIĄ, nie heroicznym epizodem. Argumenty z lektury + kontekst: Mickiewicz „Dziady" cz. III — Salon Warszawski (galeria postaw wobec zła okupacji carskiej) lub Borowski „Proszę państwa do gazu" („człowiek zlagrowany" — model opozycyjny, w którym zło totalne uniemożliwia wolny wybór).

Jak zrozumieć to pytanie

„Zło" u Camusa jest CZWORAKIE: dosłowne (choroba, śmierć biologiczna), polityczne (totalitaryzm — Camus pisał „Dżumę" pięć lat po niemieckiej okupacji Francji), egzystencjalne (absurd, milczenie Boga, cierpienie niewinnego) i moralne (zło wewnątrz człowieka — „każdy nosi dżumę w sobie", Tarrou). Postawy wobec zła dotyczą wszystkich tych warstw jednocześnie.
Pytanie prosi o typologię — „jakie postawy". Dobra odpowiedź nie wymienia jednej („walka"), lecz pokazuje PALETĘ: ile różnych odpowiedzi daje powieść. Camus świadomie konstruuje galerię bohaterów, z których każdy reprezentuje inną postawę.
Teza do postawienia od razu: u Camusa postawy dzielą się na FAŁSZYWE/PASYWNE (odmowa widzenia, teodycea prosta, korzystanie, obojętność — to wszystko złudzenia neutralności) i AUTENTYCZNE/AKTYWNE (bunt, kameraderia, konwersja, świadectwo). Nie da się być neutralnym wobec zła — każda postawa, także bierna, jest wyborem.
Kluczowe zdanie interpretacyjne: Tarrou mówi do Rieux na tarasie: „na świecie istnieją zarazy i ofiary, i trzeba, jak można, odmawiać bycia po stronie zarazy". To jest etyczna teza Camusa — nie „zniszczyć zło" (bo nie można), lecz NIE BYĆ PO JEGO STRONIE.
Uwaga: Camus pokazuje GRADACJĘ postaw. Paneloux, Rambert, władze miejskie, Grand — prawie wszyscy bohaterowie ZMIENIAJĄ pozycję wobec zła w trakcie powieści. Postawa wobec zła nie jest stałym rysem charakteru — jest wyborem odnawianym w każdym dniu epidemii.

Konkretne odniesienia w „Dżumie"

POSTAWA 1 — odmowa widzenia (bagatelizacja). Władze Oranu długo odmawiają nazwania dżumy dżumą — nazywają ją „gorączką zakaźną"; prefekt opóźnia ogłoszenie epidemii, bo to oznaczałoby zamknięcie miasta; media nie informują obywateli. Rieux i Castel muszą walczyć o samo NAZWANIE zła. Camus pokazuje, że pierwsza postawa wobec zła jest często najsłabsza — odmowa jego istnienia.
POSTAWA 2 — racjonalizacja religijna (teodycea prosta). Ojciec Paneloux w pierwszym kazaniu: „Bracia moi, spotkało was nieszczęście, bracia moi, zasłużyliście na nie". Dżuma jako kara boska za grzechy obywateli Oranu. Camus pokazuje tę postawę jako DROGĘ NA SKRÓTY — daje gotową odpowiedź, uwalnia od pytań, ale nie wytrzymuje konfrontacji ze śmiercią niewinnego dziecka.
POSTAWA 3 — korzystanie / kolaboracja. Cottard jest w Oranie jedyną osobą, która na dżumie zyskuje — przed epidemią był ścigany za niejasną przeszłość, w czasie dżumy policja ma inne sprawy; bogaci się na przemycie (papierosy, alkohol, kontakty z zewnątrz). Kiedy epidemia ustaje, Cottard strzela do tłumu i zostaje aresztowany. Symbol postawy tych, dla których zło jest OKAZJĄ.
POSTAWA 4 — bunt etyczny (metafizyczny). Dr Rieux po śmierci syna sędziego Othona mówi do Paneloux: „aż do śmierci nie zgodzę się kochać stworzenia, w którym dzieci będą torturowane". To nie jest bunt polityczny ani religijny — to etyczna odmowa akceptacji zła, odmowa szukania dla niego uzasadnienia. Rieux pozostaje lekarzem i walczy, ale odmawia mitologizowania swojej walki.
POSTAWA 5 — kameraderia pracy. Tarrou organizuje ochotnicze formacje sanitarne; do niego dołączają Grand, Castel, później Paneloux i Rambert. Praca zbiorowa, bez patosu, opłacona zarażeniami i wyczerpaniem. Tarrou formułuje zasadę: „chcę być świętym bez Boga" — postawa etyczna bez metafizycznej gwarancji.
POSTAWA 6 — konwersja. Rambert (paryski dziennikarz) przechodzi od egoizmu (6 prób ucieczki do żony) do solidarności: „byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu". Paneloux przechodzi od teodycei prostej do misterium cierpienia (drugie kazanie) i wchodzi do formacji sanitarnych, umiera jako „przypadek wątpliwy". Obie postacie pokazują, że postawa wobec zła NIE JEST STAŁA — można ją wybierać codziennie od nowa.
POSTAWA 7 — świadectwo. Na końcu powieści okazuje się, że narratorem kroniki jest sam Rieux — pisał ją, „żeby powiedzieć w imieniu ludzi to, czego inni powiedzieć nie mogli". Świadectwo jest postawą niezależną od samej walki — gest pamięci wobec zła, które „nigdy nie umiera". Ostatnie zdanie powieści: zarazek może wrócić, „gdy, dla zgrozy i nauki ludzi, jej szczury wyśle, by zdychały, na jakieś szczęśliwe miasto".

Konteksty do wyboru (weź jeden)

Adam Mickiewicz „Dziady" cz. III — scena Salonu Warszawskiego (1832) — MODEL POKREWNY. Galeria postaw wobec zła okupacji carskiej: Bajkow, Pelikan, Doktor — kolaboranci u Nowosilcowa (analog Cottarda); młoda dama, hrabia, francuskojęzyczni bywalcy salonu — postawa obojętności i ucieczki w rozrywkę (analog mieszkańców Oranu, którzy udają, że dżumy nie ma); Sobolewski opowiadający o kibitkach zesłańców — świadectwo ofiary (analog kronikowego Rieux); ks. Piotr w „Widzeniu" — postawa mistycznego sprzeciwu. Mickiewicz, podobnie jak Camus, tworzy GALERIĘ: każda postać reprezentuje inną postawę, salon staje się laboratorium moralności wobec zła politycznego. W obu dziełach obojętność i kolaboracja są formą WSPÓŁUDZIAŁU — milczenie wobec zła staje się jego częścią.
Tadeusz Borowski „Proszę państwa do gazu" (1948) — MODEL OPOZYCYJNY. Narrator Tadek jako kapo-Vorarbeiter w Auschwitz-Birkenau bierze udział w wyładowywaniu transportów, rozbieraniu ofiar, dzieleniu łupów. Koncepcja „człowieka zlagrowanego": zło totalne (obóz) uniemożliwia wolny wybór postaw — bohater albo dostosowuje się do reguł kata, albo ginie. Opozycja wobec Camusa: u Borowskiego nie ma buntu, konwersji, solidarności — są tylko stopnie zlagrowania. Camus pisze z Oranu, gdzie wybór jest jeszcze możliwy (dżuma jest zewnętrznym wrogiem); Borowski pisze z Auschwitz, gdzie wybór został zawieszony. Dwa krańce możliwej postawy wobec zła XX wieku — paraboliczna Dżuma i literatura faktu z obozu.

Propozycja struktury wypowiedzi (~4:00–4:30, maks. 5 min)

0:00–0:30 — Wstęp i teza: Albert Camus „Dżuma" (1947) to powieść-parabola, w której zło (dżuma = faszyzm, totalitaryzm, absurd) wystawia ludzi na próbę. Teza: u Camusa postawy wobec zła dzielą się na dwa bieguny — FAŁSZYWE/PASYWNE (odmowa, teodycea, korzystanie, obojętność) i AUTENTYCZNE/AKTYWNE (bunt etyczny, kameraderia, konwersja, świadectwo); nie ma neutralności: „trzeba odmawiać bycia po stronie zarazy" (Tarrou).
0:30–2:00 — Argument 1: postawy fałszywe/pasywne. (a) Odmowa widzenia — władze Oranu opóźniają nazwanie dżumy „dżumą" („gorączka zakaźna"); (b) Teodycea prosta — pierwsze kazanie Paneloux: „zasłużyliście"; (c) Korzystanie — Cottard bogaci się na przemycie, strzela do tłumu po końcu epidemii; (d) Obojętność/przyzwyczajenie — tłumy mieszkańców oswajają się ze śmiercią, „dżuma" staje się codziennością. Wszystkie te postawy są ZŁUDZENIEM NEUTRALNOŚCI — w rzeczywistości każda z nich służy dżumie.
2:00–3:00 — Argument 2: postawy autentyczne/aktywne. (a) Bunt etyczny — Rieux po śmierci dziecka Othona: „nie zgodzę się kochać stworzenia, w którym dzieci będą torturowane"; (b) Kameraderia pracy — Tarrou organizuje formacje sanitarne, „święty bez Boga"; (c) Konwersja — Rambert od egoizmu („nie moja sprawa") do solidarności („byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu"), Paneloux od teodycei prostej do misterium cierpienia; (d) Świadectwo — Rieux jako ukryty narrator kroniki, „by powiedzieć w imieniu ludzi". Wszystkie aktywne, wszystkie możliwe bez metafizycznej gwarancji.
3:00–4:00 — Kontekst: Mickiewicz „Dziady" cz. III — Salon Warszawski — MODEL POKREWNY: galeria postaw wobec zła okupacji (kolaboranci Bajkow/Pelikan, obojętni kosmopolici, świadek Sobolewski, mistyk ks. Piotr); obojętność jako forma współudziału; LUB Borowski „Proszę państwa do gazu" — MODEL OPOZYCYJNY: „człowiek zlagrowany" jako postawa niemożliwa do innego wyboru; Camus pisze z Oranu (wybór jeszcze możliwy), Borowski z Auschwitz (wybór zawieszony).
4:00–4:30 — Synteza: u Camusa zło jest trwałe („zarazek dżumy nigdy nie umiera"), więc postawa wobec niego musi być CODZIENNĄ CZUJNOŚCIĄ, nie heroicznym epizodem. Tarrou: „każdy nosi dżumę w sobie; trzeba stale czuwać". Camus daje etykę minimalną, ale uparczywą: nie być katem, być obok ofiary, świadczyć. Nie „pokonać zło", lecz nie dać mu w sobie miejsca.

Typowe pułapki

Nie redukuj odpowiedzi do „postawa = walka / postawa = obojętność". Camus buduje CO NAJMNIEJ SIEDEM postaw, a ich różnicowanie jest sednem powieści. Dobra odpowiedź wymienia po kilka z każdego bieguna.
Nie mów o Paneloux jednoznacznie negatywnie. Jego pierwsze kazanie jest krytykowane, ale jego PRZEMIANA (drugie kazanie, wejście do formacji sanitarnych, śmierć w służbie) czyni z niego postać POZYTYWNĄ — przykład konwersji. Redukcja do „fałszywej teodycei" pomija dynamikę postaci.
Nie pomijaj Cottarda. Jest jedyną postacią, która reprezentuje KORZYSTANIE na złu — bez niego typologia postaw nie jest pełna. Camus wprowadza go, by pokazać, że neutralność wobec dżumy jest niemożliwa: albo walczysz, albo korzystasz.
Nie mów, że „wszyscy walczą z dżumą". To jest nieprawda — Cottard nie walczy, początkowe władze nie walczą, wielu obywateli biernie cierpi lub przyzwyczaja się. Właściwy rdzeń odpowiedzi to RÓŻNICOWANIE postaw, nie uogólnianie.
Nie pomijaj świadectwa jako postawy. Finałowe ujawnienie, że narratorem jest Rieux, jest strukturalnie ważne — Camus mówi, że GEST PAMIĘCI jest odrębną postawą wobec zła, równoważną walce praktycznej.
Nie mów o Camusie jako o „optymiście" ani „pesymiście". Jego wizja jest TRZEŹWA: zło nie da się pokonać definitywnie („zarazek dżumy nigdy nie umiera"), ale można wobec niego zająć godną postawę. Ostatnie zdanie powieści jest ostrzeżeniem, nie pocieszeniem.
Uwaga na kontekst: Mickiewiczowski Salon Warszawski daje szczególnie mocną analogię — Salon jest u Mickiewicza dokładnie tym, czym Oran u Camusa: miejscem, w którym zło odsłania paletę ludzkich postaw. Wskazanie tej analogii jako strukturalnej (nie tylko tematycznej) jest punktem szczególnie cennym.

Kąt komisji (dopytania)

Egzaminator sprawdza, czy rozumiesz PALETĘ postaw u Camusa — minimum siedem odrębnych pozycji, z których każda ma konkretnego reprezentanta w tekście. Redukcja do walki/bierności upraszcza konstrukcję powieści i obniża ocenę.
Kluczowe jest rozróżnienie POSTAW FAŁSZYWYCH/PASYWNYCH i AUTENTYCZNYCH/AKTYWNYCH z uzasadnieniem — pierwsze są formami współudziału w złu (odmowa widzenia, teodycea, korzystanie, obojętność), drugie są realnym oporem (bunt, kameraderia, konwersja, świadectwo).
Konieczne jest zauważenie DYNAMIKI postaw — Paneloux, Rambert, władze miejskie zmieniają swoją pozycję w trakcie powieści. Postawa wobec zła u Camusa nie jest rysem charakteru, lecz wyborem odnawianym. Cytat Tarrou o „stałej czujności" jest tu kluczowy.
Dobrze umiejscowiony cytat „trzeba odmawiać bycia po stronie zarazy" (Tarrou) ujawnia etyczne sedno powieści — minimalna postawa wobec zła to NIE BYĆ KATEM, nawet jeśli nie można być wybawcą.
Kontekst Mickiewicza (Salon Warszawski — pokrewny) lub Borowskiego („człowiek zlagrowany" — opozycyjny) daje mocną ramę komparatystyczną. Wskazanie, że Salon i Oran pełnią tę samą funkcję strukturalną (laboratorium postaw), jest punktem szczególnie cennym.

Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?

Zaplanuj w 5 etapach · 4:00–4:30

Arkusz planowania: przenieś najlepsze bullety z mini-poradnika na konkretne etapy monologu. Czasy są orientacyjne (średnia wypowiedź na pytanie jawne: 4–4.5 min).

1
Wstęp i teza
30s–45s
Postawić jasną tezę — odpowiedź na pytanie, nie jego przepisanie. Komisja po 30 sekundach ma wiedzieć, co będziesz udowadniał.
np. „Uważam, że…”
2
Argument 1 — tekst z polecenia
1:15–1:25
Udowodnij tezę na tekście dołączonym do pytania — to tu komisja oczekuje najgłębszej analizy.
np. „Pierwszym dowodem, który warto przywołać, jest…”
3
Argument 2 — druga lektura
1:15–1:25
Pokazać, że problem z pytania jest obecny też w innym dziele kanonu — to dowód szerokości czytelniczej.
np. „W „Lalce" Bolesława Prusa…”
4
Kontekst lub rozszerzenie
30s–40s
Pogłębić myśl przez kontekst (historyczny, biograficzny, filozoficzny) albo krótki trzeci przykład. To sygnał samodzielnego myślenia.
np. „W kontekście epoki romantyzmu…”
5
Podsumowanie
25s–35s
Wrócić do tezy z mocą — nie streszczać, tylko zamknąć myśl. Ostatnie zdanie komisja zapamięta najlepiej.
np. „Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje, że…”

Pełen szablon i bank 47 zwrotów

Motywy w tym pytaniu (1)

Bunt
Od Prometeusza do Winstona Smitha

Treść polecenia pochodzi z publicznej listy pytań jawnych. Ocena na maturze należy do komisji. Łatwa Ustna oferuje trening z modelem językowym.