Łatwa Ustnałatwaustna.pl
CennikStart
Motyw literacki6 pytań CKE

Bunt

Od Prometeusza do Winstona Smitha

Streszczenie motywu

Bunt to archetypiczny motyw literacki — od Prometeusza, który wykradł ogień bogom, po Winstona Smitha, który zapisuje pamiętnik przeciw Wielkiemu Bratu. Literatura europejska zbudowana jest na buntach: bunt Antygony przeciw Kreonowi, bunt Hioba przeciw Bogu (choć bez przekleństwa), bunt Hamleta przeciw światu bez sensu, bunt Konrada przeciw Bogu (Wielka Improwizacja), bunt Raskolnikowa przeciw „zwykłej moralności". W polskiej literaturze bunt ma osobny wymiar — powstanie listopadowe, styczniowe, warszawskie; konspiracje, emigracja, drugi obieg. Romantyzm uczynił bunt cnotą (Konrad, Kordian), pozytywizm próbował go zracjonalizować (Wokulski), XX wiek pokazał jego ambiwalencję: bunt Raskolnikowa jako zbrodnia, bunt Winstona jako porażka. Camus w „Człowieku zbuntowanym" rozróżnia bunt (który mówi „nie") od rewolucji (która mówi „tak" nowej formie zniewolenia) — bunt jest etyczny, jeśli pozostaje buntem.

Kluczowe teksty

  • MitologiaJan Parandowski

    Prometeusz — archetypiczny bunt przeciw bogom w imię ludzkości.

  • AntygonaSofokles

    Bunt w obronie prawa boskiego — śmierć jako konsekwencja.

  • Księga Hiobaautor biblijny

    Bunt intelektualny — Hiob żąda wyjaśnień od Boga.

  • Dziady cz. IIIAdam Mickiewicz

    Konrad — Wielka Improwizacja jako bunt Promeusza przeciw Bogu.

  • Zbrodnia i karaFiodor Dostojewski

    Raskolnikow — bunt przeciw „zwykłej moralności", idea nadczłowieka.

  • Rok 1984George Orwell

    Winston Smith — bunt skazany na porażkę, ale konieczny.

  • TangoSławomir Mrożek

    Artur buntuje się przeciw buntowi rodziców — paradoks pokolenia po rewolucji.

Tło filozoficzne i historyczne

Camus („L'homme révolté", 1951): bunt jest fundamentalnym ludzkim gestem — „buntuję się, więc jesteśmy". Bunt potwierdza istnienie wartości, których nie można pogwałcić. Kiedy bunt przekształca się w rewolucję (wprowadzanie nowego porządku przez przemoc), staje się zaprzeczeniem siebie (stalinizm, terror francuski). Hannah Arendt („O rewolucji"): wolność polityczna rodzi się w akcie rozpoczęcia, nie w kodyfikacji.

Jak używać tego motywu na maturze

Bunt — motyw w 5 pytaniach jawnych (Dziady III, Zbrodnia i kara, 1984, Tango). Klasyczny kontekst do każdego pytania o wolność, władzę, jednostkę wobec systemu. Najważniejsze ujęcia: bunt romantyczny (Konrad — Prometeusz), bunt racjonalistyczny (Raskolnikow — i jego klęska), bunt polityczny (1984, Herling), bunt paradoksalny (Tango — bunt przeciw buntowi). Używaj w parze z motywem wolności.

Pytania jawne z tym motywem (6)

Ćwicz z AI — wylosuj pytanie z motywem „bunt” i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację. Zacznij trening →