Komizm
Od farsy Moliera po groteskę Mrożka
Definicja
Komizm to kategoria estetyczna wywołująca śmiech przez kontrast, sprzeczność lub absurd. Wyróżnia się trzy główne typy: komizm sytuacyjny (śmieszna sytuacja — Chłystek udający rewizora), komizm charakterów (śmieszna postać — Harpagon z „Skąpca"), komizm słowny (gra języka — dialogi Fredry, Mrożka). Henri Bergson w „Śmiechu" (1900) ujął to jako „mechaniczność nałożoną na żywe" — komiczne jest to, co powinno być płynne, ludzkie, a staje się sztywne, schematyczne. Komizm w literaturze bywa narzędziem krytyki społecznej — Molier ośmiesza pazerność i obłudę, Krasicki w „Satyrach" piętnuje głupotę szlachty, Gombrowicz w „Ferdydurke" kpi z form kulturowych. Komizm może też być czysto rozrywkowy (Fredro), ale w wielkiej literaturze niemal zawsze ma cel moralny lub filozoficzny.
Pochodzenie i historia pojęcia
Komedia grecka (Arystofanes), komedia rzymska (Plaut, Terencjusz), commedia dell'arte (XVI–XVIII w.), komedia charakterów Moliera (XVII w.). Teoretyczne ujęcie: Arystoteles („Poetyka" — zaginiona część o komedii), Bergson („Śmiech", 1900), Bachtin (karnawał).
Cechy charakterystyczne
- komizm sytuacyjny — zabawne zbiegi okoliczności, qui pro quo, zamiana ról
- komizm charakterów — przerysowane typy (skąpiec, obłudnik, błazen, pedant)
- komizm słowny — gra języka, dwuznaczność, parodia, pastisz, żarty
- funkcja krytyczna — „ridendo castigat mores" (śmiechem karcąc obyczaje)
- często łączy się z ironią, groteską, absurdem — nie zawsze jest rozrywkowy
Przykłady z kanonu CKE
Komizm charakteru — Harpagon jako typ skąpca, monomanii doprowadzonej do absurdu.
Komizm dydaktyczny — „Pijaństwo", „Żona modna" jako krytyka oświeceniowa wad szlachty.
Komizm groteskowy — zderzenie młodzieży pragnącej formy z anarchicznymi starymi.
Komizm jako broń — demaskowanie form i póz kulturowych przez ich karykaturalne wyolbrzymienie.
Jak używać tego pojęcia na maturze
Komizm — pojęcie pytane przy Krasickim (pyt. 26), Molierze (pyt. 24), Mrożku, Gombrowiczu. Najważniejsze rozróżnienia: komizm „czysty" (Fredro) vs. komizm krytyczny (Molier, Krasicki) vs. komizm groteskowy (Mrożek, Gombrowicz). Maturzysta powinien umieć nazwać typ komizmu i wskazać jego funkcję — samej konstatacji „to śmieszne" komisja nie kupi.
Powiązane pojęcia
Ćwicz z AI — wylosuj pytanie, w którym pojęcie „komizm” bywa kluczem, i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację. Zacznij trening →