Tożsamość

Streszczenie motywu

Tożsamość to motyw stosunkowo młody — literatura starożytna znała raczej los (Edyp nie pyta „kim jestem", ale „co mi przeznaczono"), dopiero nowoczesność zaczyna traktować „kim jestem" jako centralne pytanie. Dekartowskie „Cogito ergo sum" (1637) uczyniło samoświadomość fundamentem filozofii. W literaturze motyw rozwija się w kilku wariantach. Tożsamość narodowa — kluczowa dla polskiej literatury pod zaborami (Mickiewicz, Norwid), w PRL (Miłosz, Herbert). Tożsamość klasowa — Wokulski w Lalce rozdarty między arystokracją a mieszczaństwem. Tożsamość kulturowa — Gombrowicz w Ferdydurke: jednostka wieczyście kształtowana przez „Formę", nie może wymknąć się ludzkim rolom. Tożsamość przez pochodzenie — Krall, Sendler, a współcześnie Tokarczuk o wielokulturowej Polsce. XX wiek dodał tożsamość traumatyczną — ocaleni z Auschwitz, łagrów, wojny (Levi: „czy to jest człowiek?"). Tokarczuk w „Biegunach" pyta o tożsamość nomadów — ludzi, którzy są tam, gdzie są, nie tam, skąd pochodzą.

Kluczowe teksty

• MitologiaJan Parandowski

  Edyp — tragiczne odkrycie własnej tożsamości (zabił ojca, poślubił matkę).

• Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Tadeusz — Polak formowany przez wspomnienie Polski szlacheckiej.

• LalkaBolesław Prus

  Wokulski — klasowo rozdarty, „nie na miejscu" w arystokracji i w mieszczaństwie.

• WeseleStanisław Wyspiański

  Konflikt tożsamości — inteligencja vs. chłopi, dwa światy obok siebie.

• PrzedwiośnieStefan Żeromski

  Cezary Baryka — formowany w Baku, wraca do Polski, której nie zna.

• FerdydurkeWitold Gombrowicz

  Forma — jednostka wiecznie nakładana przez społeczeństwo.

• Profesor Andrews w WarszawieOlga Tokarczuk

  Brytyjczyk w stanie wojennym — zderzenie tożsamości kulturowych.

• Podróże z HerodotemRyszard Kapuściński

  Poznawanie Innego (Indie, Chiny, Afryka) jako poznawanie samego siebie — reporter formuje tożsamość przez konfrontację z obcością.

• MiejsceAndrzej Stasiuk

  Tożsamość zakorzeniona w miejscu — wraz z rozbiórką cerkwi znika tożsamość łemkowskiej wspólnoty.

Tło filozoficzne i historyczne

Kartezjusz: „myślę, więc jestem" — cogito jako punkt wyjścia tożsamości. Lock: tożsamość osoby = ciągłość pamięci. Hume: tożsamość to iluzja — „ja" to wiązka wrażeń. Hegel: tożsamość kształtuje się przez uznanie drugiego (dialektyka pana i niewolnika). Sartre: „egzystencja poprzedza esencję" — człowiek tworzy się swoimi wyborami. Foucault: tożsamość jest konstruktem dyskursywnym, nie istnieje „autentyczne ja" poza społeczeństwem.

Jak używać tego motywu na maturze

Tożsamość — motyw w 8+ pytaniach (tożsamość 6q + forma 2q + przemiana 3q). Kluczowy kontekst literatury nowoczesnej. Najważniejsze ujęcia: tożsamość narodowa (Mickiewicz, Wyspiański), tożsamość klasowa (Lalka, Chłopi), tożsamość formowana (Ferdydurke), tożsamość traumatyczna (Borowski, Krall), tożsamość nomadyczna (Tokarczuk, Stasiuk).

Pytania jawne z tym motywem (10)

• 15

  Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

  William Szekspir · Makbet

• 35

  Czym dla człowieka mogą być wspomnienia?

  Bolesław Prus · Lalka

• 36

  Postawy odwagi i tchórzostwa

  Henryk Sienkiewicz · Potop

• 41

  Motyw przemiany bohatera

  Fiodor Dostojewski · Zbrodnia i kara

• 51

  Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie

• 54

  Groteskowy obraz świata

  Witold Gombrowicz · Ferdydurke

• 55

  Człowiek wobec presji otoczenia

  Witold Gombrowicz · Ferdydurke

• 61

  Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej

  Hanna Krall · Zdążyć przed Panem Bogiem

• 67

  Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?

  George Orwell · Rok 1984

• 74

  Miejsca ważne w życiu człowieka

  Andrzej Stasiuk · Miejsce