Figury i środki7 pytań CKE

Symbol

Obraz = wiele znaczeń

Symbol to obraz literacki, który ma znaczenie dosłowne oraz otwarty repertuar znaczeń przenośnych — często sprzecznych, wieloznacznych, niemożliwych do wyczerpania. Chocholi taniec w „Weselu" Wyspiańskiego to symbol polskiego marazmu, ale też — tańca życia, rytuału, uśpienia narodowego, niemożności przebudzenia. Każda interpretacja jest częściowa. Symbol różni się od alegorii (jednoznacznej) i metafory (punktualnej) — jest otwarty. Symbolizm jako kierunek (koniec XIX w., Mallarmé, Rimbaud, w Polsce Tetmajer, Staff, Leśmian) uczynił symbol podstawą poezji: słowo ma nie opisywać, tylko sugerować. W prozie symboliczne są figury Conrada (Kurtz, ciemność), Camusa (dżuma, absurd), Kafki (zamek, proces, metamorfoza). Symbol zawsze „mówi więcej, niż potrafi".

Pochodzenie i historia pojęcia

Greckie „symbolon" — tabliczka przełamana na pół, służąca do rozpoznania. W literaturze — tradycja biblijna (krzyż, baranek), romantyczna (noc, morze, gwiazdy), symbolizmu (Mallarmé, Verlaine). Teoretyczne ujęcia: Carl Jung (symbol archetypiczny), Paul Ricoeur („symbol daje do myślenia").

Cechy charakterystyczne

wieloznaczność — nie jeden sens, a wiązka znaczeń
otwartość — interpretacja nigdy się nie zamyka
jednoczesność dosłowne + przenośne — chocholi taniec naprawdę się dzieje I coś znaczy
zakorzenienie w kulturze, ale też prywatne symbole autora (np. „jesień" u Leśmiana)
różni się od alegorii (jednoznaczna) i metafory (punktualna)

Przykłady z kanonu CKE

WeseleStanisław Wyspiański
Chocholi taniec, chochoł — wieloznaczne symbole polskości uśpionej.
LalkaBolesław Prus
Lalka (zabawka Izabeli, ale też sam Wokulski) — wieloznaczny symbol manipulacji, marionetki.
MakbetWilliam Szekspir
Krew — symbol winy, nie dająca się zmyć z rąk Lady Makbet.
Mały KsiążęAntoine de Saint-Exupéry
Róża — symbol miłości, odpowiedzialności, tego, co „oswojone".
Księga Koheletaautor biblijny
„Wiatr", „mgła" (hebr. hevel) — wieloznaczny symbol marności, ulotności, niemożliwości uchwycenia sensu. Nie jednoznaczny szyfr, lecz otwarte doświadczenie egzystencjalne.
BalladyAdam Mickiewicz
Lilie z grobu („Lilije"), jezioro Świteź, kwiaty na mogiłach — symbole winy, pamięci ofiar, granicy między światami.
Biblia (Apokalipsa św. Jana)św. Jan
Bestia, Smok, Niewiasta obleczona w słońce, Babilon, Czterej Jeźdźcy — repertuar symboli, na którym kultura europejska buduje wyobraźnię końca świata.
RomantycznośćAdam Mickiewicz
„Mędrca szkiełko i oko" jako symbol oświeceniowego racjonalizmu; „czucie i wiara" jako symbol nowej, romantycznej epistemologii.
MiejsceAndrzej Stasiuk
Cerkiew jako wieloznaczny symbol — sacrum, wspólnoty łemkowskiej, pamięci, przemijania. Po rozbiórce zostaje pusta przestrzeń jako symbol utraty.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Symbol — pytany przy Wyspiańskim (pyt. 53), Prusie (pyt. 50), Szekspirze (pyt. 65). Najważniejsza różnica dla komisji: symbol ≠ alegoria. Alegoria ma klucz (baranek = Chrystus), symbol jest otwarty (krzyż może znaczyć ofiarę, cierpienie, zbawienie, nadzieję). Maturzysta powinien umieć wskazać wieloznaczność i nie domknąć interpretacji na jednym sensie.

Pytania jawne z tym pojęciem (7)

Ćwicz z AI — wylosuj pytanie, w którym pojęcie „symbol” bywa kluczem, i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację. Zacznij trening →