Alegoria

Definicja

Alegoria to figura, w której obraz lub sytuacja literacka ma jedno, ściśle określone, konwencjonalne znaczenie. Biała gołębica = pokój, kosa = śmierć, serce = miłość. Alegoria działa jak szyfr — klucz jest znany z tradycji kulturowej. W odróżnieniu od symbolu (wieloznacznego), alegoria jest jednoznaczna i edukacyjna. Średniowieczne moralitety („Każdy" — Everyman), „Boska Komedia" Dantego, „Folwark zwierzęcy" Orwella — wszystko to alegorie, w których każdy element odsyła do konkretnej idei. Orwell jednoznacznie: świnia Napoleon = Stalin, pies = NKWD, ludzie = kapitaliści. Krasicki w bajkach — „Wilk i baranek" = silny zawsze znajdzie pretekst, by zniszczyć słabego. Alegoria jest narzędziem literatury moralnej i politycznej, bo pozwala nazwać rzeczy wprost, nie nazywając ich.

Pochodzenie i historia pojęcia

Grecka retoryka („allegoria" = mówienie inaczej). Rozwinięta w średniowieczu jako narzędzie egzegezy biblijnej („cztery znaczenia Pisma": dosłowne, alegoryczne, moralne, anagogiczne). Złoty wiek: moralitety, emblematyka baroku. Reaktywacja w XX w. — Orwell, Camus („Dżuma" jako alegoria okupacji).

Cechy charakterystyczne

• jeden do jednego — każdy element obrazu odsyła do konkretnej idei
• konwencjonalność — klucz pochodzi z tradycji (biblia, mitologia, emblematyka)
• funkcja dydaktyczna — często używana w bajkach, moralitetach, satyrach
• łatwo deszyfrowalna — alegoria „działa" tylko, jeśli odbiorca zna kod
• różni się od symbolu — symbol jest wieloznaczny i otwarty, alegoria zamknięta

Przykłady z kanonu CKE

• Folwark zwierzęcyGeorge Orwell

  Alegoria rewolucji październikowej — każde zwierzę odpowiada konkretnej postaci historycznej.

• BajkiIgnacy Krasicki

  „Wilk i baranek", „Szczur i kot" — alegorie ludzkich wad i mechanizmów władzy.

• DżumaAlbert Camus

  Alegoria okupacji hitlerowskiej — zaraza = faszyzm, bierność vs. opór.

• Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmierciąanonim

  Postać Śmierci jako alegoria — strach, nieuchronność, równość wobec losu.

• Rok 1984George Orwell

  Alegoria stalinizmu — Wielki Brat, Ministerstwo Prawdy, nowomowa to konkretne odpowiedniki realiów ZSRR.

• Księga Koheletaautor biblijny

  „Vanitas vanitatum" — alegoria ulotności wszystkiego, czego człowiek się trzyma. Wiatr ścigający wiatr.

• Lament świętokrzyskianonim

  Maryja pod krzyżem jako alegoria każdej matki opłakującej syna — średniowieczny topos compassio Mariae.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Alegoria — pytana przy Krasickim (pyt. 26), Orwellu (pyt. 74), Dżumie (pyt. 81). Kluczowe rozróżnienie: alegoria vs. symbol. Tę różnicę komisja lubi sprawdzać. Maturzysta powinien powiedzieć: „to alegoria, bo znaczenie jest jedno i konwencjonalne, a nie otwarte jak w symbolu".

Powiązane pojęcia

• Parabola (przypowieść)
• Symbol