Marzenia

Streszczenie motywu

Marzenia to motyw o podwójnej twarzy — z jednej strony motor działania i nadziei (Prometeusz niósł marzenie o ludzkiej emancypacji), z drugiej iluzja, która prowadzi do rozczarowania. Literatura polska XIX i XX wieku jest w dużej mierze literaturą marzeń zawiedzionych. „Lalka" — Wokulski marzy o Izabeli jako o ideale, spotyka „lalkę". „Wesele" — Pan Młody marzy o jedności chłopów z inteligencją, wychodzi bezradność. „Przedwiośnie" — Polska marzyła o szklanych domach, dostała kłótnie rewolucji z reformami. „Rok 1984" — Winston marzy o wolności, system wymusza „miłość" do Wielkiego Brata. Marzenia zawiedzione stają się w polskiej literaturze motywem centralnym, bo cała historia polska XIX–XX wieku jest historią marzeń narodowych (niepodległość, wolność, sprawiedliwość społeczna), które realizowały się połowicznie lub wcale. Camus w „Dżumie" pokazuje odwrotność — marzenie nie jako iluzja, ale jako napęd działania: Rieux marzy o „czasie dżumy" się skończy, i ten czas się kończy.

Kluczowe teksty

• MitologiaJan Parandowski

  Ikar — marzenie o locie, upadek jako cena pychy.

• LalkaBolesław Prus

  Wokulski marzy o ideale — spotyka rzeczywistość.

• WeseleStanisław Wyspiański

  Jeden sen — narodowy mit jedności, bezradność w działaniu.

• Ludzie bezdomniStefan Żeromski

  Judym marzy o lekarstwie dla biednych — płaci za to własnym szczęściem.

• PrzedwiośnieStefan Żeromski

  Trzy wizje Polski — szklane domy, rewolucja, reformy — każda jako marzenie.

• Rok 1984George Orwell

  Winston marzy o wolności — rozgniatają to w Ministerstwie Miłości.

Tło filozoficzne i historyczne

Marzenie jako kategoria filozoficzna: Platon — idea jako wzór, do którego tęskni dusza. Bloch („Prinzip Hoffnung"): utopijny wymiar ludzkiego myślenia jest konstytutywny, nie „naiwny". Freud: marzenie senne jako spełnienie wypartego pragnienia. Ricoeur: marzenie jako „siła pozytywna wyobraźni" — otwiera człowieka na to, co nie istnieje, ale mogłoby istnieć.

Jak używać tego motywu na maturze

Marzenia — motyw w 5+ pytaniach (Lalka, Wesele, Przedwiośnie, Ludzie bezdomni, 1984). Centralny kontekst polskiej literatury XX wieku. Najważniejsze ujęcia: marzenie o ideale miłości (Wokulski), marzenie narodowe (Wesele, Pan Tadeusz, Przedwiośnie), marzenie utopijne (1984, Orwell — jego krytyka), marzenie etyczne (Judym, Rieux).

Pytania jawne z tym motywem (5)

• 33

  Konfrontacja marzeń z rzeczywistością

  Bolesław Prus · Lalka

• 44

  Sen o Polsce czy sąd nad Polską?

  Stanisław Wyspiański · Wesele

• 51

  Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie

• 53

  Utopijny i realny obraz rzeczywistości

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie

• 66

  Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?

  George Orwell · Rok 1984