Rok 1984

Streszczenie

„Rok 1984" George'a Orwella (1949) to dystopijna powieść o totalitarnym państwie Oceanii, rządzonej przez Partię pod wodzą Wielkiego Brata (Big Brother). Akcja dzieje się w Londynie, stolicy prowincji „Landing Strip One". Główny bohater, Winston Smith, pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie FAŁSZUJE HISTORIĘ — zmienia archiwalne gazety, by zawsze potwierdzały aktualną politykę Partii. Winston buntuje się w duszy: zaczyna prowadzić tajny dziennik, nawiązuje romans z Julią (członkinią Ligi Antyseksualnej — kochać wolno tylko Partię), spotyka O'Briena (członka Partii Wewnętrznej), który udaje konspiratora i wprowadza ich do (fałszywej) organizacji „Bractwo" kierowanej przez wroga ludu, Emmanuela Goldsteina. Ostatecznie obydwoje zostają aresztowani, zdradzeni przez O'Briena — który okazuje się funkcjonariuszem Policji Myśli (Thought Police). W Pokoju 101 Winston zostaje złamany — torturowany szczurami, zdradza Julię. Epilog: Winston siedzi w kawiarni, „kocha Wielkiego Brata". Powieść wprowadza terminy, które weszły do języka politycznego: BIG BROTHER (totalna inwigilacja), NEWSPEAK/nowomowa (zmodyfikowany język ograniczający myślenie), DOUBLETHINK (jednoczesne wierzenie w dwie sprzeczne rzeczy), THOUGHT POLICE (policja myśli), MEMORY HOLE (otwór pamięci — niszczenie dokumentów), „WOLNOŚĆ TO NIEWOLA", „WOJNA TO POKÓJ", „IGNORANCJA TO SIŁA".

Kluczowe postacie

• Winston Smith

  39-letni urzędnik Ministerstwa Prawdy, członek Partii Zewnętrznej. Nienawidzi systemu, marzy o buncie. Fizycznie słaby (żylaki, kaszel), intelektualnie sprawny. Pisze tajny dziennik „Dla przyszłości — wolności". W finale złamany w Pokoju 101 — kończy jako kochający Wielkiego Brata. Archetyp: INTELEKTUALISTA W TOTALITARYZMIE — świadomy, ale bezsilny.

• Julia

  26-letnia pracowniczka Ministerstwa Prawdy. Członkini Ligi Antyseksualnej (pozorna lojalność). Praktyczna, sceptyczna — NIE chce zmieniać systemu, chce tylko cieszyć się prywatnie. Jej motto: „wszystko jest blefem". Po torturach spotyka Winstona — oboje już się nie kochają, tylko się mijają. Symbol: prywatny bunt NIE WYSTARCZA.

• O'Brien

  Członek Partii Wewnętrznej. Udaje przyjaciela Winstona, by go uwięzić. Prowadzi tortury — paradoksalnie z dobrym, ojcowskim tonem. Wyjaśnia filozofię totalitaryzmu: władza dla władzy, nie dla ideologii. „Jeśli chcesz sobie wyobrazić przyszłość, wyobraź sobie but depczący twarz człowieka — na zawsze". Archetyp: DOSKONAŁY FUNKCJONARIUSZ SYSTEMU.

• Wielki Brat (Big Brother)

  Symboliczna figura lidera Partii. Być może istnieje, być może nie — to nieważne. Jego twarz jest wszędzie — „Big Brother is watching you". Archetyp: BÓSTWO TOTALITARNE — abstrakcyjna istota, do której się modli, której się lęka.

• Emmanuel Goldstein

  Oficjalny wróg państwa — „zdrajca narodu". Ma rzekomo napisać „Księgę" (teoria kolektywizmu oligarchicznego). Być może istnieje, być może nie. Cel: dwuminutówki nienawiści (gdy wszyscy krzyczą na jego obraz na ekranie). Orwell wzorował go na Lwie Trockim — eurasian/ jewish intellectual jako COZAPAJA nienawiść systemu.

• Parsons

  Sąsiad Winstona, prymitywny lojalista. Jego własne DZIECI donoszą na niego do Policji Myśli (za mówienie przez sen „Precz z Wielkim Bratem"). Parsons jest ZACHWYCONY, że dzieci są tak dobrze wychowane. Archetyp: CZŁOWIEK PARTII w stanie czystym.

Główne motywy i wątki

• Totalitaryzm — doskonała władza nad duszą i ciałem
• Inwigilacja — „Big Brother is watching you"
• Propaganda i fałszowanie historii
• Nowomowa — kontrola myśli przez kontrolę języka
• Doublethink — systemowe niszczenie logiki
• Tortura jako narzędzie łamania człowieka
• Niemożliwość prywatnego buntu — system sięga do każdej sypialni
• Dystopia jako ostrzeżenie — „tak może wyglądać nasze jutro"
• Utopia odwrócona — próba zbudowania doskonałego państwa kończy się koszmarem

Kontekst historyczny

Powieść wydana w 1949 r., wkrótce po wojnie. Orwell (George Orwell — pseudonim Erica Arthura Blaira, 1903–1950) napisał ją w ciężkiej gruźlicy, na szkockiej wyspie Jura. Zmarł pół roku po publikacji. Inspiracje: stalinowski Związek Radziecki (pokazowe procesy, gułagi, kult jednostki), nazistowskie Niemcy (propaganda, inwigilacja), Zamiatin „My" (1921 — rosyjska dystopia, Orwell ją recenzował). Także: BBC podczas II wojny (Orwell pracował tam, Ministerstwo Prawdy wzorowane na BBC Broadcasting House). Powieść była ZAKAZANA w ZSRR i PRL aż do lat 80. — dopiero podziemne wydania w latach 70. (tzw. „drugi obieg"). Po 1989 r. w Polsce: „Rok 1984" stał się symbolem walki z totalitaryzmem. W 2013 r. (ujawnienia Snowdena o NSA) sprzedaż Orwella wzrosła dziesięciokrotnie. Kontekst: „Folwark zwierzęcy" Orwella (1945, alegoria rewolucji rosyjskiej), Huxley „Nowy wspaniały świat" (1932, „miękki" totalitaryzm), Zamiatin „My" (1921), Bradbury „451 stopni Fahrenheita" (1953), Atwood „Opowieść podręcznej" (1985).

Dlaczego ta lektura jest ważna na maturze

**Cztery pytania jawne** (pyt. 66 doskonałe państwo, pyt. 67 wolność w totalitaryzmie, pyt. 68 propaganda, pyt. 69 nowomowa). Największa liczba pytań z jednego tekstu w nowej maturze = „Rok 1984" wręcz KAZUS na temat totalitaryzmu. (1) Dla pyt. 66: „doskonałe państwo" to ILUZJA — Oceania jest perfekcyjna Z PUNKTU WIDZENIA WŁADZY, koszmarna dla obywatela. Partia NIE dąży do dobra, dąży do WŁADZY DLA WŁADZY. (2) Dla pyt. 67: wolność „na zewnątrz" niemożliwa (tele-ekrany wszędzie), „wewnętrzna" też nie (Policja Myśli, tortury). Winston próbuje obu — przegrywa. Pytanie otwarte: czy Julia bliżej wolności („prywatne życie")? (3) Dla pyt. 68: propaganda = MINISTERSTWO PRAWDY. Fałszowanie gazet, dwuminutówki nienawiści, „Wojna to pokój". Klucz: propaganda nie tylko KŁAMIE — tworzy DOUBLETHINK (jednoczesną wiarę w sprzeczne). (4) Dla pyt. 69: nowomowa redukuje słownictwo — BEZ SŁÓW NIE MA MYŚLI. „Bez słowa WOLNOŚĆ, jak myśleć o wolności?". Przykłady: „ungood" zamiast „bad", „doubleplusgood" zamiast „excellent". Świetne konteksty: Herling „Inny świat" (real gułag), „Mistrz i Małgorzata" Bułhakowa (stalinowska Moskwa), Huxley „Nowy wspaniały świat" (inna dystopia), Camus „Dżuma" (alegoria totalitaryzmu), Kapuściński „Cesarz" (kult jednostki w Etiopii). Cytaty: „Big Brother is watching you", „Kto kontroluje przeszłość, kontroluje przyszłość", „Wolność to wolność powiedzieć, że dwa plus dwa to cztery".

Motywy z tej lektury (6)

• Wolność

  Totalitaryzm — zniewolenie ciała, umysłu i języka.

• Bunt

  Winston Smith — bunt skazany na porażkę, ale konieczny.

• Władza

  Władza totalitarna — nie środek do celu, ale cel sam w sobie („butem depczącym twarz").

• Marzenia

  Winston marzy o wolności — rozgniatają to w Ministerstwie Miłości.

• Pamięć

  Niszczenie pamięci przez państwo — Ministerstwo Prawdy modyfikuje historię.

• Los i przeznaczenie

  Winston — jego los jest przesądzony w chwili pierwszego wpisu do dziennika.

Pojęcia widoczne w tej lekturze (2)

• Alegoria

  Alegoria stalinizmu — Wielki Brat, Ministerstwo Prawdy, nowomowa to konkretne odpowiedniki realiów ZSRR.

• Parabola (przypowieść)

  Parabola totalitaryzmu — Oceania nie jest tylko ZSRR, jest każdym systemem, który zabiera myślenie.

Pytania jawne z tej lektury (4)

• 66

  Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?

  totalitaryzmutopiapaństwowładza

• 67

  Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?

  wolnośćtotalitaryzmopórbunt

• 68

  Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym

  propagandamanipulacjatotalitaryzmmedia

• 69

  Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka

  języknowomowamanipulacjawolność