Władza

Streszczenie motywu

Władza to jeden z najbardziej politycznych motywów literackich. Literatura analizuje różne jej formy: władzę prawowitą (król, cesarz), władzę tyrańską (Kreon, Makbet), władzę totalitarną (Wielki Brat, partia w „1984"), władzę ojcowską (patriarchat), władzę kobiet nad mężczyznami (Lady Makbet, Izabela wobec Wokulskiego), władzę pieniądza (Harpagon, Wokulski). Klasyczna literatura grecka zdefiniowała tragiczny konflikt między władzą prawowitą a sprawiedliwością (Antygona kontra Kreon). Szekspir w „Makbecie" pokazał, jak ambicja władzy niszczy człowieka. Machiavelli (XVI w.) sformułował pierwszą nowożytną teorię realpolitik — władza jako technika, nie jako moralność. W XX wieku literatura skupia się na władzy totalitarnej: Orwell („1984"), Herling-Grudziński („Inny świat"), Borowski (Auschwitz), Mrożek („Tango" — władza po upadku norm, wchodzi w pustkę Edek). Władza w literaturze jest rzadko neutralna — zwykle ukazywana jako pokusa, która niszczy tego, kto jej pragnie.

Kluczowe teksty

• AntygonaSofokles

  Władza Kreona jako prawo państwowe w konflikcie z prawem boskim.

• MakbetWilliam Szekspir

  Ambicja władzy niszczy duszę bohatera — klasyczna tragedia.

• Dziady cz. IIIAdam Mickiewicz

  Władza carska jako despotyzm — „Wielka Improwizacja" jako spór z Bogiem o władzę.

• Rok 1984George Orwell

  Władza totalitarna — nie środek do celu, ale cel sam w sobie („butem depczącym twarz").

• Inny światGustaw Herling-Grudziński

  Władza sowiecka w łagrze — system odczłowieczania.

• TangoSławomir Mrożek

  Po upadku norm władzę przejmuje Edek — figura brutalnej siły.

• Górą EdekMarek Nowakowski

  Władza w miniaturze — Edek dominuje w warszawskim barze.

Tło filozoficzne i historyczne

Machiavelli („Książę", 1513): władza to technika, nie moralność — lepiej być budzącym strach niż miłość. Hobbes: władza polityczna jako zabezpieczenie przed wojną wszystkich ze wszystkimi. Foucault: władza nie jest instytucją — jest rozproszoną siecią dyscyplinarnych mechanizmów (szkoła, szpital, więzienie). Hannah Arendt: totalitaryzm to forma władzy, która niszczy samo pole polityczne przez terror i ideologię.

Jak używać tego motywu na maturze

Władza — motyw w 6 pytaniach jawnych (kombinacja tagów „władza" + „totalitaryzm"). Klasyczny kontekst do pytań o system, jednostkę, wolność. Najważniejsze ujęcia: władza tyrańska (Kreon, Konrad), władza ambicyjna (Makbet), władza totalitarna (1984, Inny świat), władza pustki (Tango). Używaj w parze z motywem wolności i buntu.

Pytania jawne z tym motywem (5)

• 15

  Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

  William Szekspir · Makbet

• 56

  „Człowiek zlagrowany" jako ofiara zbrodniczego systemu

  Tadeusz Borowski · „Proszę państwa do gazu"

• 66

  Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?

  George Orwell · Rok 1984

• 67

  Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?

  George Orwell · Rok 1984

• 68

  Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym

  George Orwell · Rok 1984