Makbet

Streszczenie

Makbet Williama Szekspira (ok. 1606) to najkrótsza i najbardziej mroczna z wielkich tragedii — dramat o ambicji, władzy i sumieniu. Szkocja, XI wiek. Generał Makbet wraca zwycięsko z bitwy; na wrzosowisku spotyka trzy wiedźmy, które witają go jako thana Cawdor i przyszłego króla. Gdy pierwsza część proroctwa się spełnia, Lady Makbet przekonuje męża, że trzeba „pomóc" losowi. Podczas gościny króla Duncana w zamku Makbetów następuje morderstwo. Makbet zostaje królem, ale zbrodnia rodzi kolejne: zabicie Banqua, masakra rodziny Macduffa. Lady Makbet, z pozoru silniejsza, załamuje się pierwsza — chodzi we śnie, szoruje ręce, popełnia samobójstwo. Makbet wpada w apatyczny nihilizm („jutro i jutro, i jutro…"). Armia angielska pod wodzą Malcolma idzie na Szkocję, maskując się gałęziami z lasu Birnam. Macduff — „nie z kobiety zrodzony" (cesarskie cięcie) — zabija Makbeta. Malcolm zostaje prawowitym królem.

Kluczowe postacie

• Makbet

  Szlachetny generał, który popełnia zbrodnię i staje się tyranem. Tragiczny — nie z powodu słabości charakteru, lecz dlatego, że wie, co robi, i robi to mimo wszystko. Finałowy monolog „Jutro i jutro, i jutro…" (akt V, sc. 5) — jedno z najsłynniejszych rozważań o bezsensie życia w literaturze światowej.

• Lady Makbet

  Żona Makbeta, jedna z najsłynniejszych postaci kobiecych Szekspira. Na początku silniejsza od męża — w słynnej inwokacji „Unsex me here" prosi duchy, by odarły ją z kobiecości. Później załamuje się pierwsza: chodzi we śnie, szoruje ręce z nieistniejącej krwi („arabskie perfumy nie zmyją tej małej ręki"). Popełnia samobójstwo poza sceną.

• Trzy Wiedźmy (Weird Sisters)

  Siostry przeznaczenia, archetypy losu. Zaczynają dramat chóralnym „Fair is foul, and foul is fair" (co zło, to dobro, co dobro, to zło). Ich proroctwa są prawdziwe, ale mylące — dają Makbetowi fałszywe poczucie bezpieczeństwa („nikt z kobiety zrodzony", „las Birnam").

• Banquo

  Towarzysz Makbeta. Wiedźmy przepowiedziały mu, że jego potomkowie będą królami (aluzja do Jakuba I Stuarta, króla Anglii za czasów premiery!). Makbet zleca jego zabicie, ale syn Banqua — Fleance — ucieka. Duch Banqua pojawia się na uczcie, widzialny tylko dla Makbeta.

• Duncan

  Król Szkocji. Łagodny, ufny, gościnny — pada ofiarą swojego zaufania do Makbeta. Kontrast dla nowego władcy: dobry monarcha kontra tyran.

• Macduff

  Than szkocki, który nie ufa Makbetowi. Ucieka do Anglii, podczas gdy Makbet zabija jego żonę i dzieci. „Nie zrodzony z kobiety" — wycięty cesarskim cięciem — spełnia przepowiednię wiedźm i zabija tyrana.

• Malcolm

  Starszy syn Duncana, prawowity następca tronu. Wraca z Anglii na czele armii; to on każe żołnierzom nieść gałęzie lasu Birnam — druga przepowiednia wiedźm się spełnia. Finałowy król, przywracający porządek.

Główne motywy i wątki

• Ambicja jako siła destrukcyjna — „vaulting ambition which o'erleaps itself"
• Korumpująca natura władzy — im więcej jej ma Makbet, tym bardziej staje się tyranem
• Sumienie jako siła silniejsza niż rozum — Makbet nie może spać, Lady Makbet szoruje ręce
• Los vs wolna wola — wiedźmy przepowiadają, ale Makbet WYBIERA
• Zło przebrane za dobro — „Fair is foul, foul is fair" jako klucz interpretacyjny
• Motyw krwi — najczęstsze słowo dramatu, krew nie znika mimo mycia
• Noc i ciemność — niemal cała akcja w nocy; „świece nieba pogaszone"
• Męskość i kobiecość — Lady Makbet wyrzeka się kobiecości, Makbet szuka męskości w zbrodni
• Pozory i maski — „wygląd niewinny, ale wąż ukryty pod nim"

Kontekst historyczny

Dramat powstał ok. 1606 roku, wkrótce po wstąpieniu na tron Anglii Jakuba I Stuarta (1603). Jakub I pochodził z rodu, który wywodził się — zgodnie z legendą — od szkockiego Banquo. Stąd schlebiająca przepowiednia wiedźm: „potomkowie Banqua będą królami". Jakub I był też znawcą demonologii (wydał „Daemonologie" w 1597) — dlatego wiedźmy grały kluczową rolę. Źródłem fabuły były „Kroniki Anglii, Szkocji i Irlandii" Raphaela Holinsheda (1577), ale Szekspir dramatycznie zmienił fakty: historyczny Makbet rządził 17 lat, nie był tyranem, a Duncana zabił w bitwie. Dramat wpisuje się w Szekspirowski cykl tragedii (Hamlet, Otello, Król Lear, Makbet) z lat 1601–1606.

Dlaczego ta lektura jest ważna na maturze

**Trzy pytania jawne** (pyt. 13 „Moralna odpowiedzialność za czyny", pyt. 14 „Czy człowiek decyduje o własnym losie?", pyt. 15 „Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie władzy?"). Pułapka: robić z Makbeta ofiarę wiedźm lub żony. Komisja chce USŁYSZEĆ, że Makbet jest odpowiedzialny — wiedźmy tylko POKAZUJĄ możliwość, nie zmuszają. Drugi błąd: uczniowie zapominają o Lady Makbet po scenie zabójstwa Duncana, a jej „chodzenie we śnie" (akt V, sc. 1) to kluczowa odpowiedź na pytanie o sumienie. Świetne konteksty: Dostojewski „Zbrodnia i kara" (Raskolnikow i Makbet — dwaj mordercy gnani sumieniem), Mickiewicz „Dziady III" (Senator Nowosilcow — inny obraz władzy korumpującej), Orwell „1984" (O'Brien o władzy dla niej samej).

Motywy z tej lektury (5)

• Miłość

  Lady Makbet — miłość jako narzędzie manipulacji, popychająca do zbrodni.

• Władza

  Ambicja władzy niszczy duszę bohatera — klasyczna tragedia.

• Wina i kara

  Sumienie Lady Makbet — wina niszczy bardziej niż kara zewnętrzna.

• Ambicja

  Klasyczna tragedia ambicji — Makbet jako ofiara własnego pragnienia.

• Los i przeznaczenie

  Wróżby wiedźm — bohater odczytuje je jak proroctwo, sam realizuje los.

Pojęcia widoczne w tej lekturze (4)

• Tragizm

  Ambicja jako hamartia — każdy kolejny krok zamyka drogę powrotu.

• Symbol

  Krew — symbol winy, nie dająca się zmyć z rąk Lady Makbet.

• Prometeizm

  Prometeizm wynaturzony — ambicja bez miłości do ludzkości, „władza dla władzy".

• Katharsis

  Tragedia szekspirowska — katharsis mimo bohatera winnego, bo widzimy jego drogę do zła.

Cytaty z tej lektury (6)

• „Życie jest tylko cieniem przelotnym, nędznym aktorem, / Co przez godzinę puszy się i miota / Na scenie, po czym znika; opowieścią / Idioty, pełną wrzasku i wściekłości, / Niczego nieznaczącą."

  Akt V, scena 5 (przekład Stanisława Barańczaka)

• „Szpetne jest piękne, a piękne — szpetne."

  Akt I, scena 1 (zaklęcie wiedźm)

• „Precz, plamo przeklęta, precz, mówię! (...) Któż by pomyślał, że ten starzec ma w sobie tyle krwi."

  Akt V, scena 1 (scena lunatyzmu)

Zobacz wszystkie cytaty (6) →

Pytania jawne z tej lektury (3)

• 13

  Moralna odpowiedzialność za czyny

  moralnośćzbrodniasumieniewina

• 14

  Czy człowiek decyduje o własnym losie?

  loswybórprzeznaczenieambicja

• 15

  Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

  władzaambicjakorupcjaprzemiana