Los i przeznaczenie

Streszczenie motywu

Los i przeznaczenie to jeden z najstarszych motywów literatury europejskiej. Tradycja grecka (Mojry, Parki rzymskie) zakłada, że życie każdego człowieka jest z góry wyznaczone — nawet bogowie nie mogą zmienić „przeznaczenia". Edyp próbuje uniknąć proroctwa („zabijesz ojca, poślubisz matkę"), ale same jego próby sprawiają, że proroctwo się spełnia. Chrześcijaństwo zastąpiło „los" pojęciem „Opatrzności" — Bóg prowadzi, ale człowiek ma wolną wolę. Oświecenie odrzuciło fatalizm — jednostka jest panem swojego losu. Romantyzm przywrócił fatalizm w nowej formie: bohater (Konrad, Hamlet, Werther) jest „skazany" na wielkość, ale ta „skazaność" wynika z jego duszy, nie z zewnętrznego losu. XX wiek radykalnie zakwestionował kategorię losu: egzystencjalizm (Sartre) głosi radykalną wolność, behawioryzm i psychoanaliza — determinacje środowiska i dzieciństwa. Współczesność pyta o „los" w nowy sposób: czy przypadek (choroba, wojna, bieda) czyni nas tym, kim jesteśmy? Krall w reportażach pokazuje, że jednostkowy los jest grą przypadku i wyboru.

Kluczowe teksty

• MitologiaJan Parandowski

  Mojry — trzy boginie losu, przędące nić życia każdego człowieka.

• IliadaHomer

  Los Achillesa — wie, że umrze młodo, wybiera chwałę zamiast długiego życia.

• AntygonaSofokles

  Antygona „wie", że zginie, a jednak działa — tragiczna świadomość losu.

• MakbetWilliam Szekspir

  Wróżby wiedźm — bohater odczytuje je jak proroctwo, sam realizuje los.

• Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Jacek Soplica — los jako kara za winy przeszłości.

• LalkaBolesław Prus

  Wokulski — „los" pozytywistycznego racjonalisty, który jest w istocie romantykiem.

• Rok 1984George Orwell

  Winston — jego los jest przesądzony w chwili pierwszego wpisu do dziennika.

Tło filozoficzne i historyczne

Grecka koncepcja: Ananké (konieczność) i Tyche (przypadek) — dwie siły rządzące losem. Chrześcijaństwo: Opatrzność vs. wolna wola (spór Augustyna z Pelagiuszem). Kalwinizm: predestynacja — niektórzy są z góry zbawieni, inni potępieni. Nietzsche: amor fati („miłość losu") — akceptacja tego, co jest, jako warunek pełni życia. Sartre: wolność radykalna — „jesteśmy skazani na wolność". Współczesna filozofia chaosu i systemów złożonych: małe przyczyny wywołują wielkie skutki.

Jak używać tego motywu na maturze

Los — motyw w 7+ pytaniach (tagi: los 5q + przeznaczenie 2q). Klasyczny kontekst tragiczny. Najważniejsze ujęcia: fatalizm grecki (Edyp, Achilles, Antygona), los romantyczny (Konrad, Jacek Soplica), los pozytywistyczny (Wokulski jako ofiara epoki), los totalitarny (Winston w 1984 — „odgórnie wyznaczony"), los przypadku (Krall, Borowski — ocaleni bez powodu).

Pytania jawne z tym motywem (5)

• 1

  Motyw cierpienia niezawinionego

  anonim · Biblia (Księga Hioba)

• 5

  Problematyka winy i kary

  Jan Parandowski · Mitologia (cz. I Grecja)

• 7

  Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem

  Homer · Iliada

• 9

  Człowiek wobec przeznaczenia

  Sofokles · Antygona

• 14

  Czy człowiek decyduje o własnym losie?

  William Szekspir · Makbet