Iliada

Streszczenie

Iliada Homera (ok. VIII w. p.n.e.) to najstarszy zachowany europejski epos — 24 pieśni o kilkudziesięciu dniach z dziesiątego, ostatniego roku wojny trojańskiej. Nie jest to jednak opowieść o całej wojnie, lecz o GNIEWIE Achillesa: gdy Agamemnon odbiera mu brankę Bryzeidę, Achilles obraża się i odmawia walki. Grecy (Achajowie) ponoszą klęski. Dopiero gdy ginie Patrokles — przyjaciel Achillesa walczący w jego zbroi — heros wraca na pole bitwy. Zabija Hektora, najdzielniejszego obrońcę Troi, bezcześci jego zwłoki. Epos kończy się nie zdobyciem Troi, lecz sceną, w której stary król Priam przychodzi do Achillesa prosić o ciało syna — i odzyskuje je. Homer pokazuje wojnę jako tragedię WSZYSTKICH stron.

Kluczowe postacie

• Achilles

  Najdzielniejszy wojownik Achajów, syn Peleusa i bogini Tetydy. Bohater tragiczny — wie od matki, że pod Troją czeka go śmierć, ale wybiera sławę. Jego gniew (menis — pierwsze słowo Iliady) uruchamia akcję eposu. Ludzki i nadludzki zarazem.

• Hektor

  Pierworodny syn króla Priama, najdzielniejszy obrońca Troi. W przeciwieństwie do Achillesa — walczy nie dla sławy, lecz dla ojczyzny, żony i syna. Scena pożegnania z Andromachą i małym Astianaksem (ks. VI) to jedna z najczulszych w literaturze światowej.

• Priam

  Stary król Troi. W ostatniej pieśni sam wyrusza do obozu wroga, pada do stóp Achillesowi i prosi o zwłoki syna. „Całowałem ręce, które zabiły mojego syna" — scena godności w klęsce.

• Agamemnon

  Wódz Achajów, król Myken. Obraża Achillesa, zabierając mu Bryzeidę — inicjuje konflikt. Reprezentuje tyranię władzy pozbawioną rozwagi.

• Patrokles

  Najbliższy przyjaciel Achillesa, prawie kochanek. Walczy w zbroi Achillesa, ginie z rąk Hektora. Jego śmierć przywraca Achillesa do wojny — ale już nie dla sławy, lecz z zemsty.

• Andromacha

  Żona Hektora. Straciła ojca i braci w wojnie — Hektor jest jej całą rodziną. Pożegnanie z Hektorem (ks. VI) i lamentacja nad jego ciałem (ks. XXIV) — wzór ἔπος κλαυθμῶν (pieśń żałobna).

Główne motywy i wątki

• Heroizm tragiczny — wybór sławy kosztem życia (Achilles, Hektor)
• Gniew i jego konsekwencje — menis jako siła napędowa tragedii
• Wojna jako tragedia obu stron — Homer nie dzieli na „dobrych" i „złych"
• Honor, cześć wojenna (τιμή) — centralna wartość greckiego wojownika
• Los (moira) i bogowie — ludzie mają wolną wolę w granicach przeznaczenia
• Godność w klęsce — Priam padający do stóp Achillesa
• Kontrast domu (oikos) i pola bitwy — Hektor–Andromacha–Astianaks

Kontekst historyczny

Iliada powstała ok. VIII w. p.n.e. w tradycji ustnej, spisywana stopniowo. Opisuje wydarzenia z wieku XII p.n.e. (wojnę trojańską), ale perspektywa moralna i obyczajowa jest archaicznie grecka. Bohaterowie homeryckich eposów stali się wzorem osobowym dla całego świata greckiego i rzymskiego — Aleksander Wielki sypiał z Iliadą pod poduszką. Dla kultury europejskiej Iliada to fundament: z niej wywodzą się konwencje eposu, topos herosa-wojownika, topos bezsensu wojny.

Dlaczego ta lektura jest ważna na maturze

**Jedno pytanie jawne** (pyt. 7 „Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem"). Komisja sprawdza, czy uczeń rozumie ambiwalencję herosa Homera — Achilles jest zarazem dumny i okrutny, Hektor czuły ojciec i morderca Patroklesa. Dobra odpowiedź: pokazać DWA typy heroizmu (Achilles — dla sławy indywidualnej, Hektor — dla obrony rodziny i ojczyzny) i finał, w którym obaj wrogowie zyskują ludzki wymiar (Priam u Achillesa).

Motywy z tej lektury (4)

• Śmierć

  Śmierć Hektora — heroiczna, godna, wpisana w los wojownika.

• Wojna i Holokaust

  Archetypiczna wojna — heroiczna, z chwałą, ale też przedstawiająca grozę walki.

• Honor i poświęcenie

  Hektor — poświęcenie dla rodziny i miasta, honor nawet w klęsce.

• Los i przeznaczenie

  Los Achillesa — wie, że umrze młodo, wybiera chwałę zamiast długiego życia.

Pojęcia widoczne w tej lekturze (1)

• Epopeja

  Wzór gatunku — wojna trojańska, gniew Achillesa, śmierć Hektora.

Cytaty z tej lektury (4)

• „Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody, / Który ścięgnął na Greków nieprzeliczone trudy."

  Pieśń I, wersy 1–2 (przekład Franciszka Ksawerego Dmochowskiego)

• „Pomnij na ojca twego, równego mi laty, / Achillu! On też tak na progu starości stoi."

  Pieśń XXIV, wersy 486–487

• „Wolałbym jako najemnik orać cudze pole / Niż królować nad wszystkimi cieniami w państwie zmarłych."

  Odyseja XI, 489–491 — często cytowany jako kontrapunkt heroizmu Achillesa z Iliady

Zobacz wszystkie cytaty (4) →

Środki stylistyczne w tej lekturze (2)

• Epitet

  Epitety stałe — formuliczne, ułatwiały recytację eposu, charakteryzowały bóstwa.

• Hiperbola

  Hiperboliczna liczba — buduje skalę wyprawy trojańskiej, ważniejsza wartość symboliczna niż ścisła.

Pytania jawne z tej lektury (1)

• 7

  Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem

  heroizmloswojnahonor