Hiperbola

Definicja

Hiperbola (wyolbrzymienie) to środek polegający na świadomym przesadnym powiększeniu lub spotęgowaniu cechy, ilości, rozmiaru, intensywności. „Sto razy mówiłem", „morze łez", „góra problemów". Hiperbola nie ma kłamać — czytelnik rozumie umowność przesady. Funkcja: wzmocnienie ekspresji, podkreślenie emocji, czasem komizm. W literaturze patetycznej (epos, oda, hymn) hiperbola buduje wzniosłość — „Iliada" pełna jest hiperbolicznych opisów bitew, „Pan Tadeusz" hiperbolicznych opisów polowania i bigosu. W satyrze i komedii (Krasicki, Fredro) hiperbola służy ośmieszeniu — wyolbrzymienie wady czyni ją komiczną. Przeciwieństwem jest litota (umniejszenie) — „nie najgorszy" zamiast „dobry".

Jak rozpoznać w tekście

• liczba lub miara wyraźnie nieprawdopodobna („tysiąc razy", „rzeka łez")
• cecha doprowadzona do skrajności („potworny wstyd", „nieskończona radość")
• kontekst pokazuje, że nie chodzi dosłownie — autor i czytelnik rozumieją umowność

Funkcje w tekście

• wzmacnia ekspresję — emocja niemożliwa do wyrażenia normalnym językiem
• buduje patos — w eposie, hymnie, modlitwie
• tworzy komizm — przez przesadę („skąpy do bólu zębów")
• podkreśla intensywność — gdy autor chce, by czytelnik poczuł rozmiar zjawiska

Przykłady z literatury

• „Sto lat samotności"

  tytuł powieści G. G. MárquezaGabriel García Márquez

  Hiperbola w tytule — buduje skalę i ciężar, samotność rodu Buendía nie mieści się w jednym życiu.

• „Tysiąc okrętów wyruszyło z Aulidy"

  IliadaHomer

  Hiperboliczna liczba — buduje skalę wyprawy trojańskiej, ważniejsza wartość symboliczna niż ścisła.

• „Tu kogut ze stryszka pieje, jakby rok cały"

  Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Hiperbola wiejskiego pejzażu — wszystko pełniejsze, intensywniejsze niż w rzeczywistości.

Po co to wiedzieć na maturze

Hiperbola łatwa do wskazania, ale trudna do interpretacji bez kontekstu. Egzaminator chce wiedzieć: jaka jest funkcja przesady w tym konkretnym fragmencie — patos, komizm, ekspresja emocji? Sama nazwa nie wystarczy. Częsta przy analizie eposu (Homer, Mickiewicz) i satyry (Krasicki).

Powiązane środki

• Metafora
• Epitet
• Gradacja