Wojna i Holokaust

Streszczenie motywu

Wojna to jeden z najstarszych motywów literackich — „Iliada" Homera jest wielką opowieścią o ostatnim roku wojny trojańskiej. Literatura grecka traktowała wojnę heroicznie (Achilles, Hektor walczą w chwale), rzymska dodała „patriotyczny" wymiar (Eneida), średniowiecze zasymilowało do wzorca rycerskiego („Pieśń o Rolandzie"). Przełom przyniósł XX wiek. I wojna światowa (Remarque, „Na Zachodzie bez zmian") zdejmuje z wojny heroizm — żołnierze giną masowo, bezsensownie. II wojna i Holokaust wymykają się nawet tej kategorii. Borowski w „Proszę państwa do gazu" pisze o Auschwitz cynicznie, bez heroizacji ofiar. Krall w „Zdążyć przed Panem Bogiem" — reportażowo, bez metafizyki. Herling w „Innym świecie" — analitycznie, jak antropolog. Adorno: „pisanie wierszy po Auschwitz jest barbarzyńskie" — ale te świadectwa powstają, bo świadectwo jest obowiązkiem moralnym. Po 1945 r. literatura wojny i Holokaustu jest literaturą pamięci — próbą utrzymania przy życiu doświadczenia, którego ofiary nie mogą już opowiedzieć.

Kluczowe teksty

• IliadaHomer

  Archetypiczna wojna — heroiczna, z chwałą, ale też przedstawiająca grozę walki.

• Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Epilog — wojna napoleońska jako nadzieja Polaków.

• PrzedwiośnieStefan Żeromski

  I wojna + rewolucja bolszewicka z perspektywy Cezarego Baryki.

• Proszę państwa do gazuTadeusz Borowski

  Auschwitz widziany cynicznie, oczami funkcyjnego.

• Zdążyć przed Panem BogiemHanna Krall

  Powstanie w getcie warszawskim — Edelman jako bohater nieoczywisty.

• Inny światGustaw Herling-Grudziński

  GUŁag — wojna sowiecka z własnym społeczeństwem.

• DżumaAlbert Camus

  Epidemia jako alegoria okupacji i wojny.

• Biblia (Apokalipsa św. Jana)św. Jan

  Czterej Jeźdźcy, Armagedon, walka Smoka z Niewiastą — archetyp wszelkiej późniejszej literatury katastroficznej i wojennej.

Tło filozoficzne i historyczne

Klasyczna teoria wojny sprawiedliwej — św. Augustyn, Tomasz z Akwinu: wojna dopuszczalna, jeśli ma słuszny cel i jest ostatnim środkiem. XX wiek (Clausewitz): wojna jako „kontynuacja polityki innymi środkami". Hannah Arendt („Korzenie totalitaryzmu", „Banalność zła"): Holokaust wymyka się kategoriom wojny — to „eksterminacja", nowy fenomen. Primo Levi: pytanie „czy to jest człowiek" — Auschwitz jako próba zniszczenia samego pojęcia człowieka.

Jak używać tego motywu na maturze

Wojna i Holokaust — motyw w 7+ pytaniach (Proszę państwa do gazu, Zdążyć przed Panem Bogiem, Inny świat, Dżuma, Iliada, Przedwiośnie). Kluczowy kontekst dla literatury XX wieku. Najważniejsze ujęcia: wojna heroiczna (Iliada), wojna antyheroiczna (Borowski), wojna jako system (Inny świat), Holokaust jako osobny fenomen (Krall). Używaj do każdego pytania o przemoc zbiorową.

Pytania jawne z tym motywem (7)

• 7

  Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem

  Homer · Iliada

• 49

  Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie

• 56

  „Człowiek zlagrowany" jako ofiara zbrodniczego systemu

  Tadeusz Borowski · „Proszę państwa do gazu"

• 57

  Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?

  Gustaw Herling-Grudziński · Inny świat

• 58

  Konsekwencje zniewolenia człowieka

  Gustaw Herling-Grudziński · Inny świat

• 59

  Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?

  Hanna Krall · Zdążyć przed Panem Bogiem

• 60

  Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie

  Hanna Krall · Zdążyć przed Panem Bogiem