Profanum
Sfera świecka — codzienność, doczesność, materia
Definicja
Profanum (łac. „przed świątynią") — sfera świecka, codzienna, doczesna, materialna; biegun przeciwny sacrum w klasycznej dychotomii Mircei Eliadego. Etymologia jest znacząca: „pro-fanum" znaczyło dosłownie „przed bramą świątyni" — strefę poza obrębem świętego okręgu. Profanum to świat ludzkiej krzątaniny: rynek, dom, łóżko, knajpa, polityka, handel, ciało. W literaturze profanum samo w sobie nie jest negatywne — jest neutralnym żywiołem człowieczeństwa. Staje się problematyczne dopiero w napięciu z sacrum: gdy je wypiera (Lalka jako świat bez Absolutu), gdy je profanuje (Rozmowa Mistrza Polikarpa — Śmierć jako figura groteskowa), gdy z nim współistnieje (Wesele — chrzcielnica w izbie wsi, między tańcem a modlitwą), gdy je niszczy całkowicie (Borowski — Auschwitz jako totalne profanum, w którym samo umieranie zostaje pozbawione sacrum). Profanum to także żywioł komedii, satyry i groteski — wszelka literatura „cielesna" Bachtinowskiego karnawału.
Pochodzenie i historia pojęcia
Łac. „profanum" — od „pro" („przed") + „fanum" („świątynia"). Z czasownika „profanare" — wynosić poza świętą strefę, naruszać świętość. Klasyczna opozycja sacrum/profanum: Mircea Eliade „Sacrum i profanum" (1957). W teorii kultury: Michaił Bachtin „Twórczość Franciszka Rabelais'go" (1965) — koncepcja „realizmu groteskowego" jako profanum karnawałowego: ciało, jedzenie, śmiech ludowy.
Cechy charakterystyczne
- codzienność, doczesność, materialność — przeciwieństwo „mocnej" obecności sacrum
- żywioł rynku, ciała, jedzenia, polityki, handlu — wszystko, co dzieje się „przed świątynią"
- z natury nie jest złe — staje się problemem dopiero w napięciu z sacrum (wypiera, profanuje, niszczy lub współistnieje)
- napędza komizm, groteskę, satyrę — Bachtinowski „realizm groteskowy"
- definiuje się przez kontrast z sacrum — bez bieguna świętości profanum traci kontur
Przykłady z kanonu CKE
Taniec, alkohol, plotki, bałamuctwa salonowe — profanum codzienności wsi i miasta zalewa izbę, w której stoi chrzcielnica. Klasyczne napięcie sacrum–profanum.
Świat sklepu Wokulskiego, salonów Łęckich, giełdy i transakcji — pełna rzeczywistość pozytywistyczna z odsuniętym Bogiem. Profanum jako totalność świata mieszczańskiego.
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmierciąanonim
Śmierć przedstawiona jako brzydka, prostacka, komiczna postać — sacrum śmierci sprowadzone do groteski jarmarcznej. Profanizacja jako średniowieczna strategia dydaktyczna.
Bar jako totalne profanum — prymitywizm, alkohol, agresja jako jedyna rzeczywistość warszawskiej knajpy. Świat odcięty od jakiejkolwiek transcendencji.
Proszę państwa do gazuTadeusz Borowski
Auschwitz jako profanum krańcowe — kantyna tuż obok komór gazowych, śmierć jako czynność rutynowa, pozbawiona sacrum. Holokaust jako totalne wyparcie świętości.
Cezary Baryka między salonem Nawłoci, mityngiem komunistów a marszem do Belwederu — pełna doczesność życia politycznego II RP. Szklane domy jako utopia świecka, nie religijna.
Jak używać tego pojęcia na maturze
Profanum — pytane przy Weselu (pyt. 53), Lalce (pyt. 50), Rozmowie Mistrza Polikarpa (pyt. 20), Borowskim (pyt. 82), Górze Edek. Komisja oczekuje: zrozumienia, że profanum nie jest „złym" przeciwieństwem sacrum, tylko biegunem koniecznym do jego istnienia; umiejętności wskazania, jak profanum „pracuje" w tekście (zalewa sacrum, profanuje je, współistnieje, niszczy); rozpoznania profanum karnawałowego (Bachtin) — śmiech, ciało, jedzenie jako antidotum dla świata zhierarchizowanego. Klasyczne pytanie: dlaczego „Wesele" jest arcydziełem napięcia sacrum/profanum? Bo Wyspiański obie sfery zostawia w izbie weselnej, nie rozstrzygając, która zwycięża.
Motywy w lekturach z tym pojęciem
Środki stylistyczne w lekturach z tym pojęciem
Powiązane pojęcia
Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?
Ćwicz z AI: wylosuj pytanie, w którym pojęcie „profanum” bywa kluczem, i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację. Zacznij trening →