Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Streszczenie

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (zwany też „Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią", XV w.) to polski poemat satyryczno-moralistyczny, łączący motyw danse macabre z ostrą krytyką stanową. Mędrzec Polikarp modli się, by Bóg pokazał mu Śmierć osobiście. Modlitwa zostaje wysłuchana — w kościele Polikarp spotyka odrażającą, ale wygadaną personifikację Śmierci: chuda, z kosą, w szczątkach ciała, kobieta-trup o ohydnym wyglądzie. Przez blisko 500 wersów Śmierć opowiada Polikarpowi, kogo i dlaczego zabiera — papieża, cesarza, króla, biskupów, mnichów, lekarzy, sędziów, kupców, chłopów. Każda grupa społeczna dostaje swoją porcję satyry. Utwór łączy makabryczną estetykę z humorem i dydaktyką — jest równocześnie kazaniem moralnym i popisem realizmu literackiego. Średniowieczna poezja polska w najlepszym wydaniu.

Kluczowe postacie

• Mistrz Polikarp

  Uczony, „mędrzec wielki, mistrz wybrany" — reprezentuje ludzką ciekawość i pychę. Prosi Boga o widok Śmierci i dostaje więcej, niż chciał. Symbol człowieka, który myśli, że wiedza ochroni go przed śmiercią.

• Śmierć

  Personifikacja — kobieta o groteskowym wyglądzie: „chuda, blada, żółte lice", „nos miała koślawy, kosa w ręku", „goły kościec". Gadatliwa, zjadliwa, dumna z dzieła. Nie metafora — postać konkretna, wręcz komiczna.

• Reprezentanci stanów (wymieniani przez Śmierć)

  Papież, biskup, prałat, mnich (pijany), kapłan-konkubinariusz, lekarz (który „leczy" na łapówki), sędzia skorumpowany, karczmarz oszukujący, chłop, rycerz. Każdy dostaje indywidualną satyrę.

Główne motywy i wątki

• Taniec śmierci (danse macabre) — średniowieczny topos wizualny i literacki
• Memento mori — śmierć pamięta o każdym, niezależnie od stanu
• Equalityzacja stanów — przed śmiercią wszyscy są równi
• Satyra stanowa — krytyka duchowieństwa, lekarzy, sędziów
• Groteska i makabra — estetyka średniowiecznego realizmu
• Ars moriendi — sztuka dobrej śmierci, nauka dla czytelnika
• Dialog jako forma literacka — tradycja wywodząca się z dysput uniwersyteckich

Kontekst historyczny

Utwór powstał około połowy XV wieku, w polskim środowisku miejsko-uniwersyteckim (Kraków). Zachowany w niepełnej formie — pierwotny tekst liczył około 498 wersów. Należy do ogólnoeuropejskiego nurtu literatury makabrycznej, rozkwitającej po czarnej śmierci (epidemii dżumy 1347–1353), która zdziesiątkowała Europę. W tej epoce rozwijał się topos danse macabre: cykle malarskie (np. w Bazylei, Lubece) i utwory literackie, w których Śmierć tańczy z reprezentantami wszystkich stanów. Polski „Polikarp" wyróżnia się realizmem, humorem i mocno polską satyrą — krytyka duchowieństwa ma lokalny, swojski rys. Wiersz 8-zgłoskowy, rymy parzyste, język bogaty w archaizmy.

Dlaczego ta lektura jest ważna na maturze

**Jedno pytanie jawne** (pyt. 11 „Motyw tańca śmierci"). Typowe błędy: uczniowie mylą utwór z „Lamentem świętokrzyskim" (inny ton, inny gatunek) albo redukują go do „Śmierć wszystkich równa". Komisja chce zobaczyć ŚWIADOMOŚĆ toposu danse macabre jako zjawiska europejskiego i zrozumienie humoru utworu — to NIE jest kazanie pogrzebowe, to satyra z realistycznymi portrecikami. Świetne konteksty: Księga Koheleta (vanitas), barokowy Naborowski („Krótkość żywota"), Mickiewicz „Mickiewiczowska wizja tańca śmierci" w „Dziadach", malarstwo Hansa Holbeina („Der Totentanz"), dziś: wiersze Herberta o śmierci, „Bar Milenium" Osieckiej.

Motywy z tej lektury (1)

• Śmierć

  Danse macabre — śmierć jako demokratyczny nauczyciel.

Pojęcia widoczne w tej lekturze (4)

• Groteska

  Średniowieczna groteska ludowa — Śmierć jako postać obrzydliwa i śmieszna jednocześnie.

• Alegoria

  Postać Śmierci jako alegoria — strach, nieuchronność, równość wobec losu.

• Profanum

  Śmierć przedstawiona jako brzydka, prostacka, komiczna postać — sacrum śmierci sprowadzone do groteski jarmarcznej. Profanizacja jako średniowieczna strategia dydaktyczna.

• Vanitas

  Średniowieczny danse macabre — vanitas w kluczu dydaktycznym: śmierć jako demokratyczny nauczyciel marności.

Cytaty z tej lektury (4)

• „Wszytcy ludzie, posłuchajcie, / Okrutność śmirci poznajcie! — / Wy, co jej nizacz nie macie, / Przy skonaniu ją poznacie. / Bądź to stary albo młody, / Żadny nie ujdzie śmiertelnej szkody;”

  Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, prolog (De morte prologus)

• „Chuda, blada, żółte lice / Łszczy się jako miednica; / Upadł ci jej koniec nosa, / Z oczu płynie krwawa rosa; / […] / Nie było warg u jej gęby, / Poziewając skrżyta zęby; / Miece oczy zawracając, / Groźną kosę w ręku mając;”

  Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, opis Śmierci po jej ukazaniu Polikarpowi

• „Bądź ubodzy i bogaci, / Szwytki ma kosa potraci; / Wojewody i czestniki, / Wszytki świecskie miłostniki, / Bądź książęta albo grabie, / Wszytki ja pobierzę k sobie. / Ja z króla koronę semknę, / Za włosy ji pod kosę wemknę;”

  Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, monolog Śmierci o jej powszechnej władzy

Zobacz wszystkie cytaty (4) →

Środki stylistyczne w tej lekturze (1)

• Personifikacja

  Śmierć jako osoba-postać — średniowieczna alegoryczna personifikacja, fundament całego dialogu.

Pytania jawne z tej lektury (1)

• 11

  Motyw tańca śmierci

  śmierćdanse macabrevanitasrówność