Śmierć

Streszczenie motywu

Śmierć to jeden z najstarszych i najbardziej uniwersalnych motywów literackich. W literaturze europejskiej kształtują ją dwie tradycje: grecka (heroiczna śmierć Achillesa, Hektora — śmierć jako wypełnienie losu) i biblijna (śmierć jako skutek grzechu, ale i droga do zbawienia). Średniowiecze rozwinęło motywy danse macabre, memento mori, ars moriendi — śmierć jako nauczycielka pokory. Renesans zrewoltował się przeciw temu, ale barok wrócił do vanitas („Vanitas vanitatum — wszystko marność"). W literaturze polskiej śmierć ma wymiar narodowy (Ordonówna w powstaniu styczniowym, Rolandowa śmierć Wokulskiego), religijny (Lament świętokrzyski), filozoficzny (Kohelet — „marność nad marnościami"), obozowy (Borowski, Krall). W XX wieku śmierć staje się doświadczeniem masowym, odczłowieczonym — Holokaust, GUŁag, bomba atomowa. Camus w „Dżumie" pyta: jak żyć, skoro śmierć jest wszędzie? Rieux odpowiada: pracując, ratując jednego człowieka.

Kluczowe teksty

• IliadaHomer

  Śmierć Hektora — heroiczna, godna, wpisana w los wojownika.

• Księga Koheletaautor biblijny

  Vanitas vanitatum — wszystko przemija, czas kończy się zawsze tak samo.

• Lament świętokrzyskianonim

  Maryja pod krzyżem — śmierć widziana oczami matki.

• Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmierciąanonim

  Danse macabre — śmierć jako demokratyczny nauczyciel.

• Dziady cz. IIAdam Mickiewicz

  Zaduszki — kontakt żywych ze zmarłymi, śmierć jako granica przepuszczalna.

• DżumaAlbert Camus

  Epidemia jako absurdalna, bezsensowna śmierć wszystkich — etyka Rieux.

• Proszę państwa do gazuTadeusz Borowski

  Śmierć masowa, cyniczna, pozbawiona heroizmu.

• Biblia (Apokalipsa św. Jana)św. Jan

  Eschatologia — śmierć jako końcowy bilans świata, Sąd Ostateczny, „śmierć i Hades wrzucone do jeziora ognia".

Tło filozoficzne i historyczne

Sokrates („Obrona Sokratesa"): śmierć jest albo snem, albo wędrówką duszy — oba są dobre, więc nie ma czego się bać. Stoicy (Marek Aureliusz): memento mori jako droga do cnoty. Chrześcijaństwo: śmierć jako brama do życia wiecznego. Heidegger („Sein und Zeit"): życie autentyczne jest życiem ku śmierci (Sein-zum-Tode). Adorno: „nie można pisać wierszy po Auschwitz" — ale pisze się je mimo wszystko, bo świadectwo jest obowiązkiem.

Jak używać tego motywu na maturze

Śmierć to motyw w 4+ pytaniach jawnych — Dziady II (pyt. 32), Rozmowa Mistrza Polikarpa (pyt. 20), Lament świętokrzyski (pyt. 19), Iliada (pyt. 2). Kontekst do wielu pytań o cierpienie, wojnę, Holokaust, sens życia. Częste ujęcia: śmierć jako nieuchronność (Iliada, Kohelet), śmierć jako nauczycielka (Rozmowa Mistrza Polikarpa, vanitas), śmierć masowa i odczłowieczona (Borowski, Krall, Orwell), śmierć jako odkupienie (Antygona, Makbet, Raskolnikow).

Pytania jawne z tym motywem (6)

• 2

  Człowiek wobec niestałości świata

  anonim · Biblia (Księga Koheleta)

• 3

  Wizja końca świata

  anonim · Biblia (Apokalipsa św. Jana)

• 6

  Miłość silniejsza niż śmierć

  Jan Parandowski · Mitologia (cz. I Grecja)

• 10

  Motyw cierpiącej matki

  anonim · Lament świętokrzyski

• 11

  Motyw tańca śmierci

  anonim · Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

• 63

  Człowiek wobec cierpienia i śmierci

  Albert Camus · Dżuma