Martyrologia

Definicja

Martyrologia (od gr. „martyrologion" — spis męczenników) to literacki temat i tradycja przedstawiania cierpienia, prześladowań i śmierci ponoszonych za ojczyznę, wiarę albo z racji przynależności narodowej. W literaturze polskiej martyrologia ma dwa wielkie ogniska: romantyczne (zsyłki na Sybir, kibitki, więzienia carskie, klęski powstań listopadowego i styczniowego) oraz wojenno-okupacyjne (Holocaust, niemieckie obozy koncentracyjne, sowieckie łagry, getta). Klasyczne realizacje: scena więzienna i opowieść o transportach na Sybir w „Dziadach" III, „Reduta Ordona" Mickiewicza, „Gloria victis" Orzeszkowej (powstanie styczniowe), „Medaliony" Nałkowskiej, „Proszę państwa do gazu" Borowskiego, „Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego (Gułag), „Zdążyć przed Panem Bogiem" Krall (getto warszawskie). Kluczowa różnica wobec mesjanizmu: martyrologia opisuje SAM FAKT cierpienia (konkret kibitki, baraku, komory gazowej) — mesjanizm to dopiero filozoficzna interpretacja, że to cierpienie ma sens zbawczy. Można pisać martyrologię bez mesjanizmu (Borowski, Herling — cierpienie bezsensowne, dehumanizujące); romantycy zwykle łączyli oba plany.

Pochodzenie i historia pojęcia

Średniowieczne martyrologia chrześcijańskie (kalendarze męczenników) → polska literatura zsyłkowa romantyzmu (Mickiewicz „Dziady" III i „Reduta Ordona", 1832; Słowacki „Anhelli", 1838) → pozytywistyczne rozliczenie z powstaniem styczniowym (Orzeszkowa „Gloria victis", 1910) → literatura okupacyjna i obozowa XX w. (Nałkowska, Borowski, Herling-Grudziński, Krall, Białoszewski). Refleksja teoretyczna: Maria Janion („Płacz generała"), Jan Błoński („Biedni Polacy patrzą na getto").

Cechy charakterystyczne

• KONKRET cierpienia — kibitki, kazamaty, transporty, getto, baraki, komory; szczegół, nie abstrakcja
• związek z patriotyzmem i tożsamością narodową — cierpiący są ofiarami za naród (lub po prostu z racji bycia Polakiem/Żydem)
• odrębność od mesjanizmu — martyrologia może być bez sensu zbawczego (Borowski, Herling — „inny świat", w którym wartości się załamują)
• spektrum tonów: patos heroiczny (Mickiewicz, Orzeszkowa) ↔ behawiorystyczny chłód (Borowski) ↔ reportażowy konkret (Krall, Nałkowska)
• ryzyko nadużycia — Janion ostrzegała przed „martyrologicznym kiczem", w którym cierpienie staje się alibi tożsamościowym

Przykłady z kanonu CKE

• Dziady cz. IIIAdam Mickiewicz

  Scena więzienna („dzień w dzień, noc w noc") i opowieści o kibitkach na Sybir — kanoniczna polska martyrologia młodzieży filomackiej.

• Reduta OrdonaAdam Mickiewicz

  Bohaterska śmierć obrońców szańca powstania listopadowego — martyrologia jako apoteoza klęski.

• Gloria victisEliza Orzeszkowa

  Cykl opowiadań o powstaniu styczniowym — drzewa jako świadkowie męczeństwa, „chwała zwyciężonym".

• MedalionyZofia Nałkowska

  Reportażowa martyrologia ofiar niemieckich zbrodni — „ludzie ludziom zgotowali ten los"; konkret bez patosu.

• Proszę państwa do gazuTadeusz Borowski

  Auschwitz widziany od środka — martyrologia bez katharsis, „człowiek zlagrowany" jako efekt fabryki śmierci (pyt. 56).

• Inny światGustaw Herling-Grudziński

  Sowiecki łag — martyrologia gułagowa; pytanie o granice człowieczeństwa w warunkach systemowego zniewolenia (pyt. 58).

• Zdążyć przed Panem BogiemHanna Krall

  Powstanie w getcie warszawskim oczami Edelmana — martyrologia z perspektywy świadka, bez heroizacji (pyt. 59, 60).

Jak używać tego pojęcia na maturze

Martyrologia — temat sieciujący kilkanaście pytań jawnych: „Dziady" III (pyt. 21 — losy młodzieży pod zaborami; pyt. 23 — postawy wobec zaborcy), „Reduta Ordona", „Gloria victis", Borowski (pyt. 56), Herling-Grudziński (pyt. 58), Krall (pyt. 59, 60). Komisja oczekuje: 1) odróżnienia martyrologii (fakt cierpienia) od mesjanizmu (interpretacja sensu); 2) świadomości, że romantyczna martyrologia (Mickiewicz, Orzeszkowa) i okupacyjna (Borowski, Krall) operują różnymi tonami — patos vs. zimny konkret; 3) krytycznej refleksji nad „martyrologicznym kiczem" (Janion, Błoński) — kiedy odwołanie do cierpienia staje się alibi zamiast diagnozą.

Motywy w lekturach z tym pojęciem

• Wolność
• Bunt
• Władza
• Patriotyzm
• Bóg i wiara
• Śmierć
• Wojna i Holokaust
• Pamięć
• Cierpienie
• Honor i poświęcenie

Środki stylistyczne w lekturach z tym pojęciem

• Peryfraza

Powiązane pojęcia

• Mesjanizm (polski)
• Winkelriedyzm
• Bohater romantyczny
• Sacrum