Cierpienie

Streszczenie motywu

Cierpienie to motyw, który dzieli literaturę europejską na dwie tradycje. Biblijna („Księga Hioba") pyta: dlaczego sprawiedliwy cierpi? Grecka („Antygona", „Prometeusz") pyta: czy cierpienie bohatera ma sens? Każda epoka odpowiada inaczej. Chrześcijaństwo: cierpienie jako droga do zbawienia (Maryja, Chrystus). Romantyzm: cierpienie jako znak wybrania (Werther, Gustaw z Dziadów IV, Konrad). Pozytywizm: cierpienie jako skutek niesprawiedliwości społecznej (Janko Muzykant, Antek). XX wiek: cierpienie jako doświadczenie kolektywne, bezsensowne — obozy, wojny, totalitaryzmy. Camus i Beckett pytają: jak żyć bez nadziei na wyjaśnienie? Odpowiedź etyczna: buntować się, solidaryzować, pomagać jednostce. Krall w „Zdążyć przed Panem Bogiem" cytuje Edelmana: „Pan Bóg chciał zgasić świeczkę, a my musieliśmy ją osłonić" — cierpienie jako pole ludzkiej odpowiedzialności, nie boskiej sprawiedliwości.

Kluczowe teksty

• Księga Hiobaautor biblijny

  Klasyczna teodycea — dlaczego sprawiedliwy cierpi? Hiob odmawia przekleństwa Boga.

• AntygonaSofokles

  Cierpienie jako cena wierności prawu boskiemu.

• Dziady cz. IVAdam Mickiewicz

  Cierpienie miłosne jako żywioł niszczący (Gustaw).

• Ludzie bezdomniStefan Żeromski

  Cierpienie społeczne — bieda proletariatu w Warszawie.

• DżumaAlbert Camus

  Absurdalne cierpienie — dziecko umierające bez powodu.

• Inny światGustaw Herling-Grudziński

  Cierpienie obozowe jako metodyczne odczłowieczanie.

• Zdążyć przed Panem BogiemHanna Krall

  Cierpienie Zagłady — reportażowe, bez metafizyki.

Tło filozoficzne i historyczne

Teodycea — próba uzasadnienia istnienia zła w świecie stworzonym przez dobrego Boga. Od św. Augustyna (zło jako brak dobra) po Leibniza („najlepszy z możliwych światów"). Po Auschwitz klasyczna teodycea załamuje się — Levinas, Jonas piszą o „bezsilności Boga". Egzystencjalizm (Camus) odrzuca metafizyczne wyjaśnienia i pyta o etykę: jak działać w świecie, w którym cierpienie jest niezrozumiałe. Buddyzm: życie to cierpienie (dukkha), droga wyjścia przez wyzbycie się pragnień.

Jak używać tego motywu na maturze

Cierpienie — motyw w 4+ pytaniach (Hiob pyt. 5, Lament świętokrzyski pyt. 19, Dżuma pyt. 81, Inny świat). Uniwersalny kontekst: łatwo przejść od pytania o cierpienie do Hioba (czystej teodycei), Dżumy (bezsilności wobec zła), Krall (świadectwa). Ważne ujęcia: teodycea (Hiob), cierpienie matki (Lament), cierpienie romantyczne (Gustaw, Werther), cierpienie obozowe (Inny świat, Borowski), cierpienie absurdalne (Dżuma).

Pytania jawne z tym motywem (7)

• 1

  Motyw cierpienia niezawinionego

  anonim · Biblia (Księga Hioba)

• 10

  Motyw cierpiącej matki

  anonim · Lament świętokrzyski

• 29

  Motyw samotności

  Adam Mickiewicz · Dziady część III

• 49

  Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie

• 58

  Konsekwencje zniewolenia człowieka

  Gustaw Herling-Grudziński · Inny świat

• 61

  Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej

  Hanna Krall · Zdążyć przed Panem Bogiem

• 63

  Człowiek wobec cierpienia i śmierci

  Albert Camus · Dżuma