Pytania niejawne na maturze ustnej z polskiego

Czym jest zadanie niejawne

To drugie z dwóch zadań w wylosowanym zestawie: pytanie plus dołączony do niego tekst, na który odpowiadasz osobnym monologiem.

Oba zadania dostajesz naraz, przed piętnastoma minutami przygotowania, i oba omawiasz w tych samych dziesięciu minutach wypowiedzi. Zadanie niejawne nie sprawdza, czy znasz konkretny utwór — sprawdza, czy potrafisz przeczytać coś, czego wcześniej nie widziałeś, i powiedzieć o tym coś sensownego.

Zadanie jawne opracujesz z listy 76 pytań CKE. Cały przebieg egzaminu opisuje przewodnik po ustnej.

Jakie teksty mogą się pojawić

Materiał dołączony do zadania niejawnego bywa trojaki. Format odpowiedzi jest za każdym razem ten sam, ale pierwszy ruch trochę się różni.

• Tekst literacki

  Fragment prozy, wiersz albo urywek dramatu — często spoza listy lektur obowiązkowych.

  Pytanie brzmi wtedy zwykle: jaki obraz czegoś wyłania się z tego fragmentu i jakimi środkami autor go buduje.

• Tekst krytycznoliteracki lub popularnonaukowy

  Fragment eseju, recenzji albo artykułu o literaturze, kulturze czy języku.

  Tu zadanie częściej pyta o stanowisko autora i o to, czy się z nim zgadzasz — i wymaga uzasadnienia z lektur.

• Materiał ikoniczny

  Obraz, plakat, rzeźba, kadr filmowy albo komiks.

  Odpowiedź musi opisać, co widać, nazwać środki wyrazu i dopiero potem przejść do interpretacji.

Jak zbudować odpowiedź w 15 minut

Ten sam schemat działa na każdy materiał, jaki może wypaść — dlatego właśnie da się przygotować do zadania, którego treści się nie zna. Czasy poniżej dotyczą samego zadania niejawnego; drugie tyle zostaje na zadanie jawne.

1. 1

   Przeczytaj tekst dwa razy

   2–3 min

   Pierwszy raz na całość, drugi z ołówkiem — zaznacz to, co się powtarza, i to, co zaskakuje. Zaskoczenie zwykle wskazuje, o co pyta zadanie.

2. 2

   Nazwij problem własnymi słowami

   1 min

   Zanim postawisz tezę, powiedz sobie, czego dotyczy pytanie. To ten sam ruch, co przy pytaniu jawnym, tylko masz na niego mniej czasu.

3. 3

   Postaw tezę — jedno zdanie

   1 min

   Jedno stanowisko, nie dwa. „Z jednej strony, z drugiej strony” brzmi bezpiecznie, a kosztuje punkty w kompozycji, bo nie ma czego udowadniać.

4. 4

   Poprzyj tezę tym, co jest w tekście

   4–5 min

   Konkret z dołączonego materiału: zdanie, obraz, szczegół kompozycji. To jest różnica między odpowiedzią na zadanie niejawne a wygłoszeniem ogólnej wiedzy o epoce.

5. 5

   Dołóż kontekst z lektur

   2 min

   Jedno trafne odwołanie do lektury obowiązkowej waży więcej niż trzy przypadkowe. Pokazujesz, że widzisz problem szerzej niż w jednym fragmencie.

6. 6

   Zamknij wypowiedź

   1 min

   Wróć do tezy innymi słowami i powiedz, co łączy przywołane przykłady. Brak zakończenia to najczęstsza strata punktu w kompozycji.

Najczęstsze błędy

• Streszczenie zamiast interpretacji

  Opowiedzenie, co dzieje się w tekście, nie jest odpowiedzią na pytanie. Komisja ma ten tekst przed sobą — interesuje ją, co z niego wynika.

• Odpowiedź obok tekstu

  Uczeń mówi o epoce, autorze albo o lekturze, którą zna, i ani razu nie wraca do materiału z zestawu. To najprostszy sposób na niską merytorykę w Zadaniu 2.

• Brak tezy

  Wypowiedź, która wylicza obserwacje bez jednego stanowiska, nie ma czego udowadniać. Kompozycja spada, a razem z nią wrażenie panowania nad tematem.

• Panika przy materiale ikonicznym

  Obraz albo plakat wygląda na trudniejszy, bo nie ma słów. Schemat jest ten sam: najpierw powiedz, co widzisz, potem jak to zostało pokazane, dopiero na końcu co to znaczy.

• Zużycie całego czasu na Zadanie 1

  Oba zadania mają swoje punkty — 10 na jawne i 10 na niejawne. Piętnaście minut przygotowania trzeba podzielić, a nie oddać w całości pytaniu, które się zna.

Jak to ćwiczyć

Skoro treści nie da się przewidzieć, ćwiczy się reakcję: dostajesz nieznany tekst, masz kwadrans i musisz coś o nim powiedzieć. Ważne, żeby rozróżniać, co jest materiałem urzędowym, a co naszym.