Parabola (przypowieść)

Definicja

Parabola (gr. „porównanie") — utwór narracyjny, w którym konkretne wydarzenie jest obrazem uniwersalnej prawdy moralnej, religijnej lub filozoficznej. W odróżnieniu od alegorii, parabola nie szyfruje konkretów (ta osoba = tamta), tylko opowiada sytuację otwartą na interpretację. Ewangeliczne przypowieści Jezusa (syn marnotrawny, miłosierny Samarytanin, siewca) — klasyczny wzór. Każda przypowieść daje odbiorcy lustro: „czy jestem tym synem? tym Samarytaninem?". W literaturze świeckiej parabolami są „Dżuma" Camusa (jak żyć wobec zła?), „Mały Książę" Saint-Exupéry'ego (co znaczy być dorosłym?), „Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego (co zostaje z człowieka w obozie?). Parabola uniwersalizuje — pojedynczy przypadek przemawia do każdego czytelnika, niezależnie od czasu i miejsca.

Pochodzenie i historia pojęcia

Biblijne przypowieści Chrystusa (Ewangelie), wcześniej parabole buddyjskie i talmudyczne. Świecka tradycja — od Ezopa (bajki) przez średniowieczne exempla po nowoczesne „powieści-parabole" (Camus, Golding „Władca much", Saint-Exupéry).

Cechy charakterystyczne

• konkret = uniwersalna prawda — ale bez jednoznacznego klucza
• narracja otwarta na interpretację — każdy czytelnik może się odnaleźć
• funkcja moralna lub metafizyczna — parabola zawsze stawia pytanie etyczne
• prosty, wyrazisty język — ewangeliczny styl minimalizmu
• różni się od alegorii — nie szyfruje, tylko uniwersalizuje

Przykłady z kanonu CKE

• DżumaAlbert Camus

  Parabola o zle i sposobach życia z nim — zaraza jest każdym złem, nie tylko faszyzmem.

• Mały KsiążęAntoine de Saint-Exupéry

  Parabola o dorosłości, widzeniu sercem, oswajaniu — uniwersalna i dziecięca zarazem.

• Inny światGustaw Herling-Grudziński

  Parabola o tym, co zostaje z człowieka w warunkach skrajnych — i jak literatura (Dostojewski) ratuje.

• Księga Hiobaautor biblijny

  Parabola o cierpieniu sprawiedliwego — teodycea dla każdego pokolenia.

• Rok 1984George Orwell

  Parabola totalitaryzmu — Oceania nie jest tylko ZSRR, jest każdym systemem, który zabiera myślenie.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Parabola — pytana przy Camusie (pyt. 81), Herlingu-Grudzińskim (pyt. 85), Hiobie (pyt. 5). Najczęstsze pomieszanie: parabola vs. alegoria. Maturzysta powinien umieć wskazać, że „Dżuma" jest parabolą (nie tylko o okupacji — o każdym zle), a „Folwark zwierzęcy" to alegoria (konkretnie o Rosji radzieckiej).

Powiązane pojęcia

• Alegoria
• Symbol