Honor i poświęcenie

Streszczenie motywu

Honor i poświęcenie to ściśle powiązane motywy — honor jest zobowiązaniem, poświęcenie jego realizacją. Literatura europejska zbudowała bogatą typologię: honor rycerski (Roland, rycerze Okrągłego Stołu), honor szlachecki (sarmatyzm — Soplicowie), honor żołnierski (Hektor), honor etyczny (Antygona, Edelman). Tradycja polska — szczególnie zaborowa — uczyniła z poświęcenia wartość narodową (powstania, emigracja, konspiracja). Antygona Sofoklesa — wzorcowy tekst o poświęceniu: królewna idzie na śmierć, by pochować brata zgodnie z prawem boskim. Polski romantyzm zradykalizował honor do poziomu mesjanizmu: Konrad poświęca się za naród. Pozytywizm przeformułował: Judym w „Ludziach bezdomnych" poświęca szczęście osobiste, by być lekarzem biednych. XX wiek pokazał poświęcenie w ekstremalnych warunkach: Edelman w getcie, Rieux w Dżumie — bohaterowie nie szukają chwały, po prostu robią, co trzeba. Krall nazwała to „heroizmem codziennym" — bohaterstwo bez patosu, bez sztandarów, wynikające z obowiązku wobec człowieka.

Kluczowe teksty

• IliadaHomer

  Hektor — poświęcenie dla rodziny i miasta, honor nawet w klęsce.

• AntygonaSofokles

  Poświęcenie dla brata — honor etyczny silniejszy od prawa państwowego.

• Pieśń o Rolandzieanonim

  Honor rycerski — Roland odmawia zadmiąć w róg, bo to byłoby niehonorowe.

• Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Ksiądz Robak (Jacek Soplica) — poświęcenie jako odkupienie dawnej winy.

• Konrad WallenrodAdam Mickiewicz

  Paradoksalne poświęcenie — Wallenrod oddaje honor, by ratować ojczyznę.

• Ludzie bezdomniStefan Żeromski

  Judym — poświęcenie szczęścia osobistego dla biednych.

• Zdążyć przed Panem BogiemHanna Krall

  Edelman — heroizm codzienny, bez patosu.

• DżumaAlbert Camus

  Rieux — służba bez nadziei na nagrodę.

Tło filozoficzne i historyczne

Arystoteles: cnota (areté) jako właściwa reakcja na trudności. Chrześcijaństwo: miłość bliźniego jako przykazanie, poświęcenie Chrystusa jako wzór. Kant: działanie zgodne z obowiązkiem, bez oczekiwania nagrody. Lévinas: odpowiedzialność za twarz Innego jako pierwotne zobowiązanie etyczne. Krall (i szkoła polskiego reportażu): heroizm codzienny jako podstawowa forma dobra w świecie bez wielkich mitów.

Jak używać tego motywu na maturze

Honor i poświęcenie — motyw w 6+ pytaniach (tagi: honor 3q + poświęcenie 6q + heroizm 2q). Klasyczny kontekst etyczny. Najważniejsze ujęcia: honor rycerski (Roland), honor etyczny (Antygona), poświęcenie romantyczne (Ksiądz Robak, Konrad Wallenrod), poświęcenie pozytywistyczne (Judym), heroizm codzienny (Edelman, Rieux).

Pytania jawne z tym motywem (8)

• 4

  Poświęcenie się w imię wyższych wartości

  Jan Parandowski · Mitologia (cz. I Grecja)

• 6

  Miłość silniejsza niż śmierć

  Jan Parandowski · Mitologia (cz. I Grecja)

• 7

  Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem

  Homer · Iliada

• 12

  Wzorce osobowe w literaturze średniowiecznej

  anonim · Pieśń o Rolandzie

• 22

  Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia

  Adam Mickiewicz · Dziady część III

• 36

  Postawy odwagi i tchórzostwa

  Henryk Sienkiewicz · Potop

• 39

  Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych?

  Fiodor Dostojewski · Zbrodnia i kara

• 62

  Co skłania człowieka do poświęceń?

  Albert Camus · Dżuma