Epopeja

Definicja

Epopeja to gatunek epicki, wielowątkowy wierszowany utwór opisujący losy narodu lub kluczowy moment w jego historii, przedstawiony przez konkretne postacie. Cechy konstytutywne: inwokacja (zwrot do Muz/Boga o natchnienie), narrator wszechwiedzący, opisy szczegółowe, dygresje, porównania homeryckie, tło historyczne jako rzeczywista siła. Pra-wzorzec: „Iliada" i „Odyseja" Homera (VIII w. p.n.e.). Rzymski odpowiednik — „Eneida" Wergiliusza. Polska epopeja narodowa to „Pan Tadeusz" Mickiewicza (1834) — opis szlachty polskiej na Litwie w 1811–12, z inwokacją („Litwo, ojczyzno moja..."), drobiazgowymi opisami (grzybobranie, koncert Jankiela), porównaniami homeryckimi (bitwa kluczowa jak pod Ilium). Epopeja jest „encyklopedią" narodu — zapisuje język, obyczaj, krajobraz, mentalność w momencie zagrożenia zanikiem.

Pochodzenie i historia pojęcia

Epopeja homerycka (VIII w. p.n.e.), klasyka antyczna (Wergiliusz, Owidiusz), średniowieczne eposy rycerskie („Pieśń o Rolandzie", „Beowulf"). Polska tradycja: „Pan Tadeusz" Mickiewicza (1834), spory o „Quo vadis" Sienkiewicza jako epopeję chrześcijańską, „Nad Niemnem" Orzeszkowej — czasem klasyfikowane jako „epopeja mieszczańska".

Cechy charakterystyczne

• inwokacja — zwrot do Muz/Boga, ustanawia rytuał wejścia w świat epopei
• wielowątkowość, szeroka panorama społeczna
• narrator wszechwiedzący, dygresje, opisy szczegółowe
• porównania homeryckie — rozbudowane, często na pół strony
• tło historyczne jako realna siła, nie tylko dekoracja
• tematyka narodowa — losy zbiorowości, zwykle w momencie kryzysu

Przykłady z kanonu CKE

• IliadaHomer

  Wzór gatunku — wojna trojańska, gniew Achillesa, śmierć Hektora.

• Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Polska epopeja narodowa — szlachta litewska 1811–12, „rok ów, kto ciebie widział".

• OdysejaHomer

  Powrót Odyseusza — epopeja o tęsknocie i fortelu.

• Pieśń o Rolandzieanonim

  Średniowieczna chanson de geste — heroizm rycerski.

• PotopHenryk Sienkiewicz

  Powieściowa epopeja narodowa — najazd szwedzki 1655–60, panorama Rzeczypospolitej, Kmicic jako bohater zbiorowy szlachty.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Epopeja — pytana przy „Iliadzie" (pyt. 2), „Panu Tadeuszu" (pyt. 37, 38), „Odysei", „Pieśni o Rolandzie" (pyt. 18). Maturzysta powinien znać listę cech gatunkowych i umieć je wskazać w konkretnym utworze. Najczęstsze pytanie: dlaczego „Pan Tadeusz" to epopeja narodowa (inwokacja, wielowątkowość, panorama, porównania homeryckie, tło 1811–12).

Powiązane pojęcia

• Tragedia antyczna
• Bohater tragiczny