Apostrofa

Definicja

Apostrofa to bezpośredni zwrot podmiotu lirycznego lub narratora do adresata — osoby (obecnej lub nieobecnej), bóstwa, zjawiska natury, abstrakcji, zmarłego. „Litwo! Ojczyzno moja!", „O Muzo! Śpiewaj gniew Achillesa", „Mocny Boże!". Forma morfologiczna: wołacz + wykrzyknik. Apostrofa otwiera klasyczny epos (inwokacja do Muzy), modlitwę, hymn, odę — pełni funkcję podniosłą, sygnalizuje wysoki rejestr stylowy. W liryce romantycznej apostrofa wyraża indywidualistyczny dialog z kosmosem, Bogiem, zmarłą ukochaną (Mickiewicz w „Sonetach krymskich" zwraca się do morza, gór, mogił). Apostrofa zakłada osobową, dialogiczną relację — nawet z nieosobą.

Jak rozpoznać w tekście

• wołacz: „Boże!", „Litwo!", „Maryjo!", „o Muzo!"
• wykrzyknik na końcu — sygnalizuje emocjonalny zwrot
• może być rozbudowana w wieloliniowy passus („O wy, którzy...")
• czasem bez wołacza, ale z czasownikiem 2. osoby („Patrz, jak płaczę") — zwrot bezpośredni

Funkcje w tekście

• buduje patos — typowa dla stylu wysokiego (oda, hymn, modlitwa, epos)
• uosabia — adresat (nawet nieosoba) staje się rozmówcą
• wyraża intensywność emocji — okrzyk, prośba, błaganie
• sygnalizuje gatunek — inwokacja otwiera epos, prośba otwiera modlitwę

Przykłady z literatury

• „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie"

  Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Najsłynniejsza polska apostrofa — otwiera epos, podnosi ojczyznę do rangi adresatki, łączy patos i intymność.

• „Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?"

  Pieśń XXV (Czego chcesz od nas, Panie)Jan Kochanowski

  Apostrofa do Boga otwiera renesansowy hymn — buduje modlitewny dialog ze Stwórcą.

• „O matko Polko! gdy u syna twego"

  Do matki PolkiAdam Mickiewicz

  Rozbudowana apostrofa — adresatka uosabia całe pokolenie matek powstańców.

Po co to wiedzieć na maturze

Apostrofa — środek nr 1 do rozpoznania w klasycystycznych odach, hymnach, inwokacjach eposu, modlitwach. Egzaminator pyta o funkcję: dlaczego inwokacja otwiera „Pana Tadeusza"? — sygnalizuje gatunek (epos), buduje patos, wprowadza relację Mickiewicza z ojczyzną.

Powiązane środki

• Anafora
• Personifikacja