Metafora

Definicja

Metafora (przenośnia) to środek polegający na zastąpieniu jednego słowa innym, opartym na podobieństwie znaczeń lub skojarzeniach. Mówiąc „morze ludzi" czy „życie to podróż", łączymy dwa odległe pola znaczeniowe — domyślne porównanie bez „jak". Arystoteles w „Poetyce" nazwał metaforę najważniejszym środkiem poetyckim — dowodem geniuszu, bo dostrzegania podobieństw nie da się nauczyć z reguł. Metafora odsłania nowy aspekt rzeczywistości; nie ozdabia, tylko myśli za nas. Wyróżnia się metafory martwe (skonwencjonalizowane: „noga stołu"), zwykłe („burza uczuć") i poetyckie — oryginalne, jak „okręt życia" Mickiewicza czy „świat odarty z kolorów" Różewicza.

Jak rozpoznać w tekście

• słowa użyte w znaczeniu nieliterackim — kontekst pokazuje, że nie chodzi o znaczenie dosłowne
• połączenie pól semantycznych, które normalnie nie współgrają („morze ludzi", „kamień u serca")
• brak słówek porównawczych „jak", „niby", „niczym" (to różni metaforę od porównania)
• efekt obrazowy — czytelnik widzi obraz mentalny zamiast pojęcia

Funkcje w tekście

• kondensuje znaczenie — w jednym słowie mieści całe porównanie
• tworzy obraz poetycki, oddziałuje na wyobraźnię
• odsłania nowy aspekt rzeczywistości — pokazuje, że X jest jak Y
• nadaje rangę i powagę — często w liryce, oratorstwie, modlitwie

Przykłady z literatury

• „Stepy akermańskie" — „wpłynąłem na suchego przestwór oceanu"

  Stepy akermańskieAdam Mickiewicz

  Step staje się oceanem — metafora oddaje bezkres, monotonię i samotność wśród traw.

• „O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny"

  Deszcz jesiennyLeopold Staff

  Deszcz „dzwoni" — przeniesienie z dźwięku dzwonu na padanie kropel; metafora muzykalizuje pejzaż.

• „Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie"

  Pan TadeuszAdam Mickiewicz

  Tu raczej porównanie — ale słynna inwokacja często bywa pretekstem do wprowadzenia metafory ojczyzny-skarbu.

Po co to wiedzieć na maturze

Metafora to środek nr 1 w analizie liryki na maturze pisemnej i ustnej. Częste polecenia: „wskaż metaforę i wyjaśnij jej funkcję", „jaki obraz buduje metafora w wersie X". Kluczowe: nie wystarczy nazwać — trzeba pokazać, jak metafora przenosi znaczenie i co to daje wierszowi.

Powiązane środki

• Porównanie
• Peryfraza
• Personifikacja
• Metonimia

Pytania jawne, w których środek bywa kluczem (1)

• 48

  Jakie znaczenie ma tytuł dla odczytania sensu utworu?

  Stefan Żeromski · Przedwiośnie