Metonimia

Definicja

Metonimia (zamiennia) to zastąpienie nazwy jednego zjawiska nazwą innego, powiązanego logicznie — przyczyna za skutek, autor za dzieło, miejsce za mieszkańców, narzędzie za czynność. „Czytam Mickiewicza" (autor za dzieło), „Warszawa zdecydowała" (miejsce za rząd), „gospoda się śmiała" (lokal za ludzi). Różni się od metafory: metafora opiera się na podobieństwie, metonimia — na rzeczywistym, logicznym związku. Szczególnym przypadkiem jest synekdocha — część za całość („dach nad głową" zamiast „dom") lub całość za część („Polska wygrała" o reprezentacji). Metonimia działa po cichu — często przeoczamy ją, bo jest tak naturalna.

Jak rozpoznać w tekście

• jedno słowo zastępuje inne, ale nie na zasadzie podobieństwa, tylko logicznego związku
• autor zamiast dzieła („sięgam po Mickiewicza"), miejsce zamiast ludzi („Pałac Prezydencki ogłosił")
• część za całość — synekdocha („sto pięknych głów" o ludziach)
• narzędzie za czynność („pióro Mickiewicza" zamiast „twórczość")

Funkcje w tekście

• kondensuje — w jednym słowie mieści cały kompleks pojęć
• unika powtórzeń — szczególnie w długich tekstach
• wartościuje — przez wybór elementu zastępczego („sztandary podniosły się" — patos)
• sugeruje punkt widzenia — synekdocha pokazuje, co autor uważa za istotne

Przykłady z literatury

• „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy"

  Mazurek DąbrowskiegoJózef Wybicki

  Metonimia: „Polska" za naród polski — państwo i mieszkańcy stają się jedną rzeczywistością.

• „Cała wieś przyszła"

  frazeologia / Pan Tadeuszpowszechne

  Synekdocha — „wieś" jako mieszkańcy; jednoczy zbiorowość w jeden obraz.

• „Czytam Sienkiewicza"

  frazeologiapowszechne

  Metonimia autor-dzieło; pokazuje, jak naturalnie wchodzi w mowę codzienną.

Po co to wiedzieć na maturze

Metonimia rzadziej wymieniana jako osobny środek, ale na maturze rozszerzonej często pojawia się przy analizie eposu, hymnu, retoryki narodowej. Egzaminator nagradza odróżnienie metonimii od metafory — pokazuje, że uczeń rozumie różnicę między związkiem podobieństwa a związkiem logicznym.

Powiązane środki

• Metafora
• Peryfraza