Pieśń o Rolandzie

Streszczenie

Pieśń o Rolandzie (Chanson de Roland, ok. XI w.) to najstarszy zachowany francuski epos rycerski — fundament literatury średniowiecznej Zachodu. Oparty na historycznym epizodzie z 778 roku: podczas powrotu Karola Wielkiego z wyprawy hiszpańskiej, w wąwozie Roncevaux (Pireneje) Baskowie zaatakowali tylną straż. Zginął m.in. margrabia Bretanii, Hroudland. Epos z XI wieku dramatycznie przetwarza te wydarzenia: Baskowie stają się Saracenami, mały epizod — wielką bitwą o chrześcijaństwo. Ojczym Rolanda, Ganelon, z nienawiści zdradza pasierba Saracenom. Roland dowodzi tylną strażą razem z Oliwerem i arcybiskupem Turpinem. Z dumy odmawia zadęcia w róg olifant, gdy Oliwer go namawia. Gdy wreszcie zadmie — jest już za późno. Roland umiera pod sosną, próbując rozbić miecz Durandal, a archanioł Michał odbiera jego duszę. Karol ściga i karze Saracenów, Ganelon zostaje rozszarpany przez konie. Kanoniczny wzorzec rycerza chrześcijańskiego.

Kluczowe postacie

• Roland

  Siostrzeniec Karola Wielkiego, idealny rycerz chrześcijański. Dzierży miecz Durandal (z relikwiami w rękojeści), róg olifant i rumaka Veillantifa. Odważny, wierny, ale dumny — jego „démesure" (brak miary) prowadzi do klęski. Śmierć przyjmuje z modlitwą, ofiarując prawicę Bogu.

• Oliwer

  Najlepszy przyjaciel Rolanda. Rozważny, mądry („Roland był dzielny, Oliwer mądry"). To on namawia Rolanda by zadąć w róg przed bitwą — gdy w końcu Roland się decyduje, Oliwer mówi: „Teraz to już hańba, nie honor". Ginie przed Rolandem. Wzorzec rozumnego rycerza.

• Karol Wielki

  Cesarz Franków, idealny władca chrześcijański. U autora ma ponad 200 lat — postać bardziej legendarna niż historyczna. Płacze nad ciałem Rolanda, mści go na Saracenach, sądzi Ganelona. Figura wodza-ojca narodu chrześcijańskiego.

• Turpin

  Arcybiskup Reims, rycerz-kapłan. Walczy w bitwie razem z Rolandem i Oliwerem, odpuszcza grzechy umierającym towarzyszom, sam ginie błogosławiąc. Wzorzec „rycerza Chrystusa" — idea łącząca miecz i krzyż (ethos krzyżowy).

• Ganelon

  Ojczym Rolanda, zdrajca. Z osobistej zawiści namawia Saracenów do zasadzki, wskazując im Rolanda. Archetyp Judasza. W finale rozszarpany przez cztery konie — kara adekwatna do zdrady.

Główne motywy i wątki

• Etos rycerski — męstwo, wierność, honor, wiara, hojność
• Wzorzec idealnego rycerza chrześcijańskiego (miles Christi)
• Zdrada i jej kara — Ganelon jako archetyp zdrajcy
• Przyjaźń w służbie wartościom — Roland i Oliwer
• Granica między męstwem a pychą — „démesure" Rolanda
• Walka chrześcijaństwa z pogaństwem — ideologia krucjat
• Heroiczna śmierć — wzorzec godnego odejścia z tego świata
• Władca idealny — Karol Wielki jako ojciec narodu i wiary

Kontekst historyczny

Pieśń powstała prawdopodobnie ok. 1100 roku — w czasach I krucjaty (1096–1099). Autor nieznany (tradycja przypisuje autorstwo niejakiemu Turoldowi). Pierwotnie śpiewana przez trubadurów — „chanson de geste" to gatunek wywodzący się z pieśni czynów. Tekst zachował się głównie w rękopisie z Oksfordu (ok. 1150). Historycznie: w 778 r. armia Karola Wielkiego faktycznie została zaatakowana w wąwozie Roncevaux, ale przez chrześcijańskich Basków, nie muzułmańskich Saracenów — dramatyzacja religijna to dzieło XI-wiecznej ideologii krzyżowej. Utwór wzorcowy dla całej literatury rycerskiej Europy: od „Cyda" po „Pana Tadeusza" (Jacek Soplica jako postromantyczny rycerz-pokutnik).

Dlaczego ta lektura jest ważna na maturze

**Jedno pytanie jawne** (pyt. 12 „Wzorce osobowe w literaturze średniowiecznej"). Pułapka: uczniowie wymieniają „rycerz" bez konkretów. Komisja chce zobaczyć NAZWY (Roland, Oliwer, Turpin, Karol) i poszczególne cnoty rycerskie (fides, fortitudo, largitas, honor). Drugi błąd: pominięcie „démesure" Rolanda — idealizowanie go. Szekspirowski układ bohaterów (Roland = odwaga, Oliwer = rozwaga) pokazuje, że średniowiecze nie było naiwne. Świetne konteksty: Legenda o św. Aleksym (ascetyczny wzorzec), Sienkiewicz „Krzyżacy" (rekonstrukcja etosu), Mickiewicz „Pan Tadeusz" (Jacek Soplica — romantyczny rycerz-pokutnik), Sienkiewicz „Potop" (Kmicic jako odrodzony Roland).

Motywy z tej lektury (1)

• Honor i poświęcenie

  Honor rycerski — Roland odmawia zadmiąć w róg, bo to byłoby niehonorowe.

Pojęcia widoczne w tej lekturze (1)

• Epopeja

  Średniowieczna chanson de geste — heroizm rycerski.

Środki stylistyczne w tej lekturze (1)

• Asonans

  Klasyczny epos asonansowy — laissy zorganizowane przez powtarzającą się samogłoskę końcową.

Pytania jawne z tej lektury (1)

• 12

  Wzorce osobowe w literaturze średniowiecznej

  rycerskośćhonorpoświęceniewzorzec