Reportaż literacki

Definicja

Reportaż literacki to gatunek pogranicza — faktograficzny (opis rzeczywistych wydarzeń, ludzi, miejsc) i literacki (kompozycja, styl, metafory, narracja z autorskim „ja"). Nie jest dziennikarską relacją — ma ambicję literacką. Polska szkoła reportażu jest światowej klasy: Melchior Wańkowicz („Monte Cassino"), Hanna Krall („Zdążyć przed Panem Bogiem", 1977 — rozmowa z Markiem Edelmanem), Ryszard Kapuściński („Cesarz", „Szachinszach", „Heban"), Mariusz Szczygieł, Wojciech Tochman. Cechy: zasada „byłem tam" (autor uczestniczy), selekcja szczegółu znaczącego, metonimia (jeden obraz = cała sytuacja), narracja w pierwszej osobie, często rozmowa jako forma. Reportaż pełni funkcję świadectwa (Holokaust, totalitaryzmy, wojny, bieda globalna) — „aby nigdy nie zostało zapomniane".

Pochodzenie i historia pojęcia

Reportaż nowoczesny narodził się w XIX w. (Egon Kisch w Pradze, „szalony reporter"), rozwinął się w XX w. — Amerykanie (John Reed, Norman Mailer, Truman Capote), Polacy (Wańkowicz od lat 20., „szkoła polska" po 1956: Krall, Kapuściński).

Cechy charakterystyczne

• „byłem tam" — autor jako świadek i uczestnik
• faktograficzność — prawdziwe osoby, miejsca, daty
• literackość — kompozycja, styl, metafory, narracja, nie tylko dane
• rozmowa jako forma — Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem" to głównie dialog
• selekcja szczegółu znaczącego, metonimia
• funkcja świadectwa — „aby nie zostało zapomniane"

Przykłady z kanonu CKE

• Zdążyć przed Panem BogiemHanna Krall

  Rozmowa z Markiem Edelmanem — powstanie w getcie warszawskim.

• CesarzRyszard Kapuściński

  Reportaż o dworze Hajle Syllasjego — paraboliczny, o władzy absolutnej.

• SzachinszachRyszard Kapuściński

  Reportaż o upadku szacha Iranu — historia ludu a historia władzy.

• Podróże z HerodotemRyszard Kapuściński

  Reportaż-medytacja — Kapuściński czyta Herodota w drodze, splata własne podróże po Indiach, Chinach, Afryce z relacjami antycznego dziejopisa. Manifest polskiej szkoły reportażu.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Reportaż literacki — pytany przy Krall (pyt. 87), Kapuścińskim (pyt. 88, 89). Komisja oczekuje znajomości cech gatunkowych i umiejętności odróżnienia od dziennikarstwa. Krall nie jest dziennikarką — jest literatką opisującą fakty. Ta różnica to sedno.

Powiązane pojęcia

• Parabola (przypowieść)
• Mimesis (naśladownictwo)

Pytania jawne z tym pojęciem (2)

• 60

  Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie

  Hanna Krall · Zdążyć przed Panem Bogiem

• 76

  Czym dla człowieka może być podróżowanie?

  Ryszard Kapuściński · Podróże z Herodotem