Oportunizm
Wygoda zamiast zasad — postawa „pod wiatr"
Definicja
Oportunizm (łac. „opportunitas" — sposobność, dogodna chwila) — postawa polegająca na ŚWIADOMEJ rezygnacji z zasad, lojalności i wartości na rzecz doraźnej korzyści: kariery, bezpieczeństwa, wygody, pozycji. Oportunista nie wierzy w to, co głosi — głosi to, co aktualnie się opłaca. Trzy bliskie, ale różne pojęcia: KONFORMIZM (psychospołeczne, często nieświadome dostosowanie do grupy — Solomon Asch), KOMPROMIS (świadome ustępstwo bez utraty rdzenia wartości), OPORTUNIZM (ustępstwo, które rdzeń wartości WYMIENIA na profit). W polskiej literaturze oportunizm jest jedną z głównych diagnoz społeczno-narodowych — od Salonu Warszawskiego w „Dziadach" III (arystokracja tańczy, gdy młodzież w kibitkach), przez warszawską arystokrację w „Lalce" (Łęcki, Starski, książę), Radziwiłłów w „Potopie" (zdrada wobec Szwedów), inteligencję w „Weselu" (gra w chłopomanię bez czynu), aż po PRL-owski oportunizm w „Tangu" Mrożka i obozowych kombinatorów u Borowskiego i Herlinga. Komisja maturalna PYTA o postawy społeczeństwa wobec zaborcy, władzy, kryzysu — i oczekuje rozróżnienia oportunizmu od heroizmu, kolaboracji, kompromisu.
Pochodzenie i historia pojęcia
Termin polityczny — XIX-wieczna socjaldemokracja niemiecka (Eduard Bernstein, krytyka Lassalle'a przez Marksa za „oportunizm" wobec Bismarcka). Etyczne korzenie sięgają sofistów greckich (krytyka Sokratesa). Psychologia społeczna XX w.: Solomon Asch (konformizm grupowy), Stanley Milgram (posłuszeństwo wobec autorytetu), Hannah Arendt („banalność zła"). Polska refleksja: Stanisław Brzozowski („Legenda Młodej Polski" — krytyka oportunizmu inteligencji), Czesław Miłosz („Zniewolony umysł" — model „Ketmana", oportunizmu intelektualistów PRL).
Cechy charakterystyczne
- ŚWIADOMA wymiana zasad na korzyść — odróżnia oportunizm od konformizmu (nieświadomy) i kompromisu (zachowuje rdzeń wartości)
- elastyczność moralna — gotowość zmiany pozycji wraz ze zmianą koniunktury (kto silniejszy, ten ma rację)
- ofiarą zwykle nie jest oportunista — to wartości, lojalność, prawda, słabsi
- kostium ideologiczny — oportunista zwykle MASKUJE swoją postawę („racjonalizm", „realpolityk", „dojrzałość", „kompromis")
- w polskiej literaturze często łączony z diagnozą narodową — oportunizm jako wada społeczeństwa po klęskach (1795, 1831, 1864, 1939, 1945)
Przykłady z kanonu CKE
Dziady cz. IIIAdam Mickiewicz
Salon Warszawski (sc. VII) — arystokracja tańczy i gada po francusku, gdy młodzież siedzi w kibitkach. Wysocki: „Nasz naród jak lawa — z wierzchu zimna i twarda, ale wewnątrz ognia sto lat nie wyziębi" — diagnoza oportunizmu salonów (pyt. 23).
Arystokracja warszawska (Łęcki, Starski, Książę) — sprzedają się Rosji, sprzedają majątki, zachowują pozory. Oportunizm klasy schyłkowej — pyt. 32 (rola majątku i pochodzenia).
Janusz Radziwiłł i Bogusław Radziwiłł — magnaci-zdrajcy, którzy z chciwości i ambicji przechodzą na stronę Szwedów. Klasyczny przykład oportunizmu możnowładczego — pyt. 36 (postawy odwagi i tchórzostwa).
Inteligencja chłopomańska — Pan Młody, Dziennikarz, Poeta — udają zainteresowanie sprawą narodową, ale zasypiają na chocholim tańcu. Oportunizm pseudoidealistyczny (pyt. 42, 44).
Stomil i Eleonora — udają awangardowych artystów, ale brakuje im jakichkolwiek zasad; bohaterami stają się Edek (siła) i Artur (forma) — oportunizm intelektualistów PRL (pyt. 70, 72).
Inny światGustaw Herling-Grudziński
Kapusie, kombinatorzy obozowi — oportunizm jako strategia przetrwania w gułagu, ale za cenę człowieczeństwa (pyt. 58).
Jak używać tego pojęcia na maturze
Oportunizm — pytany WPROST przy Dziadach III (pyt. 23 — postawy społeczeństwa wobec zaborcy), Lalce (pyt. 32), Potopie (pyt. 36 — odwaga vs. tchórzostwo), Weselu (pyt. 42, 44), Tangu (pyt. 70, 72), Innym świecie (pyt. 58). Komisja oczekuje: 1) ostrego rozróżnienia oportunizmu od konformizmu i kompromisu; 2) umiejętności pokazania, KOGO/CO oportunista zdradza i DLA CZEGO się sprzedaje; 3) świadomości polskiej tradycji — Salon Warszawski i warszawska arystokracja w Lalce to dwa kanoniczne diagnozy. Częste dopytanie: czy zawsze oportunizm jest moralnie zły? Odpowiedź wzorcowa: literatura zostawia tu zniuansowanie — Wokulski wchodzi w salonowe kompromisy, ale nie sprzedaje rdzenia (vs. Łęcki); w obozach (Borowski, Herling) granica między oportunizmem a przetrwaniem rozmywa się; tu nie chodzi o łatwe potępienie, tylko o opis mechanizmu.
Motywy w lekturach z tym pojęciem
Powiązane pojęcia
Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?
Ćwicz z AI: wylosuj pytanie, w którym pojęcie „oportunizm” bywa kluczem, i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację. Zacznij trening →