Winkelriedyzm

Definicja

Winkelriedyzm — romantyczna idea polskiego mesjanizmu CZYNU, sformułowana przez Juliusza Słowackiego w „Kordianie" (1834) jako polemika z Mickiewiczowskim mesjanizmem cierpienia. Wzór: Arnold Winkelried, legendarny szwajcarski rycerz spod Sempach (1386), który miał rzucić się piersią na austriackie piki, by utorować swoim przejście — ginie pierwszy, ale jego śmierć przełamuje szyk wroga. W monologu na Mont Blanc Kordian woła: „Polska Winkelriedem narodów!" — odwracając formułę „Polska Chrystusem narodów". Różnica jest fundamentalna: Chrystus narodów cierpi BIERNIE, ofiarniczo, mocą Opatrzności; Winkelried narodów rzuca się AKTYWNIE w bój, ginie pierwszy, ale przez to umożliwia wyzwolenie innych. Mesjanizm jest pasyjny, winkelriedyzm — militarny i czynowy. Słowacki proponuje go jako alternatywę po klęsce powstania listopadowego: skoro samotny prometejski bunt Konrada jest pyszny i bezowocny, a opatrznościowe cierpienie zbyt biernoofiarnicze, to droga środka to bohaterski czyn, który PORYWA innych. Ironia „Kordiana": sam bohater nie podoła roli Winkelrieda — zasypia na warcie pod komnatą cara, trafia do szpitala dla obłąkanych. Słowacki demaskuje także swoją własną ideę.

Pochodzenie i historia pojęcia

Postać Arnolda Winkelrieda — szwajcarska legenda rycerska spod Sempach (1386), gdzie konfederacja kantonów pokonała Habsburgów. Literackie wprowadzenie do polskiego romantyzmu: Juliusz Słowacki „Kordian" (1834), monolog na Mont Blanc, akt II. Tło: polemika z „Dziadami" III (1832) Mickiewicza i klęską powstania listopadowego. Krytyka: sam Słowacki w „Anhellim" (1838) przesuwa się od winkelriedyzmu ku rozpaczy egzystencjalnej; XX w. — Maria Janion analizuje obie formuły jako polskie mity polityczne.

Cechy charakterystyczne

• aktywny czyn zbrojny zamiast biernego cierpienia — bohater RZUCA SIĘ na piki, nie czeka na ukrzyżowanie
• pierwsza ofiara MA PRZEŁAMAĆ szyk i pociągnąć innych — funkcja taktyczno-zbiorowa, nie indywidualna
• polemika z mesjanizmem Mickiewicza — Słowacki odwraca formułę „Chrystus narodów" → „Winkelried narodów"
• ironia autora — sam Kordian nie udaje Winkelrieda; idea zostaje sformułowana, ale jej realizacja zawodzi
• różnica wobec prometeizmu — Prometeusz buntuje się przeciw Bogu dla ludzi, Winkelried walczy przeciw wrogowi za naród; bunt vs. atak

Przykłady z kanonu CKE

• KordianJuliusz Słowacki

  Monolog na Mont Blanc (akt II) — formuła „Polska Winkelriedem narodów!". Programowe wystąpienie idei — i jej dramatyczna porażka u samego bohatera (sen na warcie, dom obłąkanych).

• Dziady cz. IIIAdam Mickiewicz

  Kontrapunkt — to przeciwko mesjanizmowi „Widzenia ks. Piotra" Słowacki formułuje winkelriedyzm. Konieczna lektura porównawcza dla pyt. 22.

• Reduta OrdonaAdam Mickiewicz

  Heroiczna śmierć Ordona wysadzającego redutę — czyn zbrojny zbliżony do gestu Winkelrieda, choć Mickiewicz sam takiej nazwy nie używa.

• AnhelliJuliusz Słowacki

  Późniejsze przesunięcie Słowackiego — Anhelli ginie nie jako Winkelried (bo nie ma kogo poprowadzić), tylko jako świadek bezowocnego cierpienia. Krytyka własnej formuły.

Jak używać tego pojęcia na maturze

Winkelriedyzm — rzadko pojawia się wprost w pytaniu, ale jest KLUCZOWYM kontekstem przy pyt. 22 (mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia w „Dziadach" III). Komisja oczekuje: 1) znajomości formuły „Polska Winkelriedem narodów" i jej źródła („Kordian", monolog Mont Blanc); 2) umiejętności zestawienia Mickiewicz vs. Słowacki — bierne zbawcze cierpienie vs. aktywny czyn zbrojny; 3) świadomości autoironii Słowackiego — sam Kordian nie udaje Winkelrieda. Częste dopytanie: która z dwóch formuł lepiej oddaje polski los XIX w.? Odpowiedź wzorcowa: obie są jednostronne — Polska XIX w. doświadczyła i męczeństwa (Sybir, kibitki), i porywających gestów zbrojnych (powstania), i klęski jednego, i drugiego.

Motywy w lekturach z tym pojęciem

• Wolność
• Bunt
• Władza
• Patriotyzm
• Bóg i wiara

Środki stylistyczne w lekturach z tym pojęciem

• Peryfraza

Powiązane pojęcia

• Mesjanizm (polski)
• Prometeizm
• Bohater romantyczny
• Dramat romantyczny