Gradacja

Definicja

Gradacja to stopniowane uszeregowanie wyrazów, fraz lub obrazów według natężenia — narastającego (klimaks: „przyszedł, zobaczył, zwyciężył") lub malejącego (antyklimaks: „zwyciężył, zobaczył, przyszedł"). Wyróżnia się gradację rosnącą (od mniejszego ku większemu — typowa, buduje intensyfikację) i malejącą (od mocnego ku słabszemu — efekt komiczny lub ironiczny). Środek typowy dla retoryki perswazyjnej (mowa Cycerona), poezji emocjonalnej (Mickiewicz, Słowacki), pieśni religijnej (litania ze stopniującymi wezwaniami). Gradacja wzmacnia ekspresję — kolejne ogniwa łańcucha podnoszą napięcie. Pokrewne: anafora (gradacja często łączy się z anaforą — „Płakał, łkał, jęczał..."), wyliczenie (gradacja to wyliczenie ze stopniowaniem).

Jak rozpoznać w tekście

• seria wyrazów w stopniowanej intensywności („chwała, sława, nieśmiertelność")
• gradacja rosnąca — od słabszego ku silniejszemu („szept, krzyk, ryk")
• gradacja malejąca — od silnego ku słabszemu („uderzenie, dotknięcie, muśnięcie")

Funkcje w tekście

• wzmacnia ekspresję — napięcie rośnie z każdym ogniwem
• buduje strukturę dramatyczną — narastanie ku punktowi kulminacyjnemu
• rytmizuje — często łączy się z anaforą i wyliczeniem
• może wprowadzać efekt ironiczny / komiczny (gradacja malejąca)

Przykłady z literatury

• „Veni, vidi, vici" („przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem")

  sentencja CezaraJuliusz Cezar

  Gradacja rosnąca w trzech krokach — od początku ku zwycięstwu, klasyczny klimaks.

• „Jęczy, krzyczy, woła pomocy"

  liryka powstańcza / dramatycznapowszechne

  Gradacja rosnąca natężenia rozpaczy — od cichego po głośne.

• „Pokoiku, sumieniu, Bogu"

  liryka osobistapowszechne

  Gradacja od konkretu („pokoiku") ku abstrakcji najwyższej („Bogu") — typowa dla introspekcji modlitewnej.

Po co to wiedzieć na maturze

Gradacja — środek częsty w analizie liryki dramatycznej i retoryki. Maturzysta powinien rozróżniać gradację rosnącą (typową) od malejącej (efekt komiczny / ironiczny). Pytanie egzaminacyjne: „wskaż gradację i wyjaśnij, jak buduje napięcie utworu".

Powiązane środki

• Anafora
• Wyliczenie
• Hiperbola
• Antyteza