Literatura współczesnaprzyjaźńsolidarnośćkryzysrelacje

Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych?

Brzmienie polecenia

Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Mini-poradnik przed ustną

Materiał treningowy, nie gotowiec do odtworzenia ani komunikat CKE. Wersja publiczna (v1): pełna treść bez paywalla.

Pytanie o przyjaźń w sytuacji skrajnej w „Dżumie" Alberta Camusa (1947) — powieści, w której zamknięty Oran wymusza nowe relacje między ludźmi walczącymi ze wspólnym zagrożeniem. Teza kierunkująca: u Camusa przyjaźń w warunkach skrajnych jest NIE TYLKO MOŻLIWA, lecz KONIECZNA i zostaje przemieniona — sytuacja skrajna nie niszczy więzi, lecz rodzi nowy typ przyjaźni: wspólnotę walczących, antyheroiczną, milczącą, opartą na współdziałaniu i obecności, nie na sentymencie. Camus pokazuje dwa współistniejące typy: (1) KAMERADERIĘ formacji sanitarnych (Rieux, Tarrou, Grand, Castel, później Rambert) — przyjaźń zbiorową, bez wielkich słów, opartą na wspólnej pracy; (2) OSOBISTĄ BLISKOŚĆ Rieux–Tarrou — przyjaźń intymną, dojrzewającą w miesiącach walki, z kluczowymi scenami wyznania na tarasie i nocnej kąpieli w morzu. Jednocześnie Camus pokazuje, że przyjaźń w sytuacji skrajnej jest SKAZANA NA STRATĘ (Tarrou umiera tuż przed końcem epidemii), ale mimo to warta zaryzykowania. Argumenty z lektury + kontekst: Kamiński „Kamienie na szaniec" (triada Alek-Rudy-Zośka, pokrewny model przyjaźni w okupacji) lub Homer „Iliada" (Achilles i Patrokles — opozycyjny model heroiczny).

Jak zrozumieć to pytanie

„Sytuacja skrajna" u Camusa to nie tylko zagrożenie życia (dżuma), ale cały splot: izolacja od bliskich (zamknięte bramy Oranu), powtarzalność śmierci, wyczerpanie fizyczne i psychiczne, upadek ram sensu (Bóg milczy). W takiej sytuacji przyjaźń jest testowana na wielu płaszczyznach jednocześnie.
Pytanie „czy jest możliwa" sugeruje domyślną wątpliwość — jakby skrajność miała niszczyć więzi. Camus odpowiada: PRZECIWNIE. Sytuacja skrajna rodzi przyjaźń, która w normalnym czasie nie mogłaby zaistnieć. Przyjaźń Rieux i Tarrou w Oranie jest głębsza niż ich wcześniejsze znajomości — bo wymuszona i obnażona.
Teza do postawienia od razu: u Camusa przyjaźń w sytuacji skrajnej ma DWA WSPÓŁISTNIEJĄCE TYPY — kameraderię walczących (wspólnota formacji sanitarnych) i osobistą bliskość (Rieux–Tarrou). Obie są antyheroiczne, obie oparte na obecności, nie na deklaracjach, obie skazane na stratę.
Kluczowe rozróżnienie: przyjaźń w sytuacji skrajnej NIE jest u Camusa sentymentalna. Nie ma wielkich słów, nie ma scen zaklęć wieczystej wierności, nie ma uroczystych pożegnań. Przyjaźń to milcząca kąpiel w morzu, suche „interesujesz mnie" Tarrou, wspólne spacery po opustoszałych ulicach. Kto szuka patosu, ten pomija sedno.
Uwaga na SELEKCJĘ — Camus pokazuje też, kto PRZYJAŹNI NIE wybiera. Cottard pozostaje samotny (dżuma mu sprzyja, bo zmniejsza presję). Rambert początkowo też — próbuje uciec do żony w Paryżu, traktując Oran jak obce miasto. Jego konwersja (od egoizmu do wspólnoty) pokazuje, że przyjaźń w sytuacji skrajnej jest WYBOREM, nie automatyzmem.

Konkretne odniesienia w „Dżumie"

Pierwsze spotkanie Rieux i Tarrou: Tarrou przychodzi do Rieux z gotowym planem ochotniczych formacji sanitarnych (bo władze miejskie działają zbyt wolno). To nie jest scena pierwszego wrażenia — to scena wspólnego przedsięwzięcia. Przyjaźń zaczyna się od PRACY, nie od rozmowy. Charakterystyczne dla Camusowskiego modelu więzi: najpierw wspólny obowiązek, potem bliskość.
Scena wyznania Tarrou na tarasie nocą (jedna z najważniejszych w powieści): Tarrou opowiada Rieux historię swojego ojca, który był prokuratorem żądającym kar śmierci; zobaczenie egzekucji jako nastolatek; odrzucenie rodziny; pragnienie bycia „świętym bez Boga"; walka z „dżumą w sobie". Rieux słucha, a na końcu mówi: „mnie interesuje być człowiekiem". Tarrou proponuje wtedy, by poszli się wykąpać w morzu — ZA przepustkami (mieli je jako członkowie formacji sanitarnych).
Scena kąpieli w morzu — klucz do Camusowskiej koncepcji przyjaźni. Wychodzą nocą z miasta, idą na plażę (Oran jest portem), rozbierają się, pływają w ciepłej wodzie przez długie minuty w milczeniu. Camus pisze: „Rieux czuł, że ma tę samą radość co Tarrou". Milczenie, wspólny ruch, woda, gwiazdy — przyjaźń bez słów, jako doświadczenie wspólnego bycia w świecie. Po kąpieli wracają, i Rieux myśli: „musieli teraz wracać do dżumy".
Śmierć Tarrou (rozdziały końcowe): Tarrou zaraża się dżumą dokładnie wtedy, gdy epidemia zaczyna wygasać. Zostaje przyniesiony do domu Rieux, matka Rieux czuwa przy nim w dzień, Rieux w nocy. Tarrou walczy z chorobą przez kilka dni, milczy (jest dumny z tego, jak umiera — chce „zachować rozmowę ze światem"), patrzy na Rieux. Umiera w ciszy. Rieux myśli: „jedyne, co wiedział, to że Tarrou nie znalazł spokoju".
Krótka informacja zaraz potem: w tym samym tygodniu przychodzi telegram, że żona Rieux umarła w sanatorium. Camus pokazuje podwójną stratę — przyjaciela i żony — w momencie, gdy epidemia się kończy i inni się cieszą. Rieux nie może świętować z tłumem przy bramach.
KAMERADERIA formacji sanitarnych: Rieux, Tarrou, Grand (urzędnik-statystyk), Castel (starszy lekarz, twórca serum), Paneloux (po drugim kazaniu), później Rambert. To nie są przyjaciele w klasycznym znaczeniu — ale wspólnota wielomiesięcznej pracy, wspólnego ryzyka, wspólnego zmęczenia. Wieczorami spotykają się u Rieux lub w aptece, piją herbatę, rozmawiają o dniu. Grand pisze wciąż to samo pierwsze zdanie powieści, Rieux czyta, Tarrou słucha. Przyjaźń-kameraderia bez metafizyki.
Konwersja Ramberta jako warunek wejścia we wspólnotę: Rambert przez wiele tygodni próbuje uciec do żony w Paryżu (6 prób ze szmuglerami). Rieux nie osądza go, mówi nawet „nie ma wstydu w wyborze szczęścia". Ale kiedy Rambert mówi wreszcie „byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu" i wstępuje do formacji sanitarnych, STAJE SIĘ przyjacielem. Przyjaźń w sytuacji skrajnej wymaga zrezygnowania z egoizmu — nawet egoizmu miłosnego.

Konteksty do wyboru (weź jeden)

Aleksander Kamiński „Kamienie na szaniec" (1943) — MODEL POKREWNY z polskiej tradycji. Triada przyjaciół Szarych Szeregów: Alek (Maciek), Rudy (Janek Bytnar), Zośka (Tadeusz Zawadzki). Okupacja Warszawy jako sytuacja skrajna; konspiracja, Mały Sabotaż, akcja pod Arsenałem 26 marca 1943 (Rudy odbity z rąk gestapo po torturach, umiera kilka dni później); Alek ginie w tej samej akcji; Zośka pisze „Kamienie na szaniec" jako pożegnanie z przyjaciółmi, wkrótce ginie w Celestynowie. Analogia z Camusem: przyjaźń jako wspólnota walczących, skazana na stratę, ale mimo to konstytutywna; młodzież wybierająca obowiązek wobec miasta nad własne bezpieczeństwo. Różnica tonu: Kamiński utrzymuje język heroiczny (Słowacki jako motto, „kamienie rzucone na szaniec"), Camus go demontuje.
Homer „Iliada" (VIII w. p.n.e.) — MODEL OPOZYCYJNY HEROICZNY. Achilles i Patrokles: przyjaźń dwóch wojowników pod Troją; Patrokles idzie w zbroi Achillesa, ginie z ręki Hektora; Achilles w dzikim żalu wraca do walki, zabija Hektora, bezcześci jego ciało ciągnąc za rydwanem. Klasyczny wzorzec przyjaźni heroicznej: śmierć przyjaciela przemienia się w akt zemsty i chwały. Kontrast wobec Camusa: u Homera przyjaźń KARMI BOHATERSTWO, u Camusa — codzienny obowiązek; u Homera śmierć przyjaciela jest katalizatorem epickiego gniewu, u Camusa — milczącej żałoby. Dwa bieguny europejskiej tradycji przyjaźni w sytuacji skrajnej: heroiczna epopeja vs antyheroiczna kronika.

Propozycja struktury wypowiedzi (~4:00–4:30, maks. 5 min)

0:00–0:30 — Wstęp i teza: Albert Camus „Dżuma" (1947) to powieść-parabola, w której zamknięty Oran wymusza nowe relacje między ludźmi. Teza: u Camusa przyjaźń w sytuacji skrajnej jest nie tylko możliwa, ale KONSTYTUTYWNA dla człowieczeństwa wobec zła — Camus pokazuje dwa współistniejące typy: kameraderię walczących (formacje sanitarne) i osobistą bliskość Rieux–Tarrou; obie antyheroiczne, obie skazane na stratę, obie warte zaryzykowania.
0:30–2:00 — Argument 1: dwa typy przyjaźni. Kameraderia — Rieux, Tarrou, Grand, Castel, później Rambert pracują razem miesiącami w formacjach sanitarnych; wieczorne spotkania bez patosu, herbata, Grand czytający to samo pierwsze zdanie swojej powieści. Osobista bliskość — Rieux i Tarrou, którzy dojrzewają w przyjaźni poprzez pracę, a potem w dwóch kluczowych scenach: wyznania na tarasie (Tarrou opowiada o ojcu-prokuratorze, egzekucji, pragnieniu bycia „świętym bez Boga") i kąpieli w morzu (milczenie, ruch, wspólna radość w środku epidemii).
2:00–3:00 — Argument 2: przyjaźń jako wybór, nie automatyzm. Rambert najpierw odmawia: 6 prób ucieczki do żony w Paryżu; Rieux nie osądza go („nie ma wstydu w wyborze szczęścia"). Konwersja: „byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu" — Rambert wstępuje do formacji i staje się przyjacielem. Śmierć Tarrou pod koniec epidemii: zaraża się gdy inni już świętują, umiera w domu Rieux w milczeniu; tydzień później telegram o śmierci żony. Rieux traci podwójnie, ale nie żałuje: krótka przyjaźń była warta.
3:00–4:00 — Kontekst: Kamiński „Kamienie na szaniec" — triada Alek-Rudy-Zośka w okupowanej Warszawie, akcja pod Arsenałem, śmierć Rudego po torturach, Zośka piszący pożegnanie, wkrótce sam ginący; przyjaźń jako wspólnota walczących skazana na stratę, pokrewna Camusowi różnicą tonu (heroizm Słowackiego vs antyheroiczna kronika Camusa); LUB Homer „Iliada" — Achilles i Patrokles, śmierć przyjaciela jako katalizator epickiego gniewu i zemsty, wzorzec przyjaźni heroicznej z którym Camus świadomie polemizuje.
4:00–4:30 — Synteza: u Camusa przyjaźń w sytuacji skrajnej jest możliwa dlatego, że jest ANTYHEROICZNA — nie wymaga wielkich gestów, tylko obecności, wspólnej pracy, milczącego towarzystwa. Sytuacja skrajna nie niszczy więzi — odkrywa je głębiej. Ale Camus nie ukrywa ceny: Tarrou umiera, żona Rieux umiera, Grand przeżywa, lecz zostaje sam. „Jedyną radością przeciw dżumie są chwile takiej rozmowy" — przyjaźń nie ratuje od śmierci, lecz daje sens przeżyciu.

Typowe pułapki

Nie mów o przyjaźni Rieux–Tarrou w języku uczuć wzniosłych. Camus konsekwentnie unika takiego języka — przyjaźń jest dla niego wspólnotą bycia, nie uczuciem deklarowanym. Scena kąpieli w morzu to milczenie, nie monolog.
Nie pomijaj sceny na tarasie (wyznanie Tarrou) ani sceny kąpieli w morzu. To są dwa filary przyjaźni w „Dżumie" — bez nich odpowiedź nie ma rdzenia literackiego, tylko abstrakcyjne rozważanie.
Nie redukuj przyjaźni do relacji dwóch osób. U Camusa jest też KAMERADERIA formacji sanitarnych — Grand, Castel, Paneloux, Rambert. To przyjaźń zbiorowa, antyheroiczna, i to jej Camus poświęca najwięcej miejsca.
Nie mów o Rambercie jako o „egoiście, który się nawrócił". Jego postawa była zrozumiała — Rieux sam mu to mówi („nie ma wstydu w wyborze szczęścia"). Konwersja Ramberta nie jest moralnym zwycięstwem nad słabością, lecz rozpoznaniem wspólnej sytuacji — „byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu".
Nie pomijaj śmierci Tarrou. To kulminacja pytania o przyjaźń w sytuacji skrajnej — Camus pokazuje, że przyjaźń jest realna właśnie DLATEGO, że straciła. Matka Rieux czuwa w dzień, Rieux w nocy, Tarrou umiera w ciszy — to scena etyczna, nie tylko dramaturgiczna.
Nie myl kameraderii Camusowskiej z kolektywizmem ideologicznym. Formacje sanitarne to nie partia, ZWM, ruch oporu — to wolny wybór ludzi różnych światopoglądów (ateista Tarrou, jezuita Paneloux, urzędnik Grand, lekarz Rieux, dziennikarz Rambert). Przyjaźń w sytuacji skrajnej u Camusa jest WSPÓLNOTĄ BEZ PROGRAMU, łączącą ludzi wokół konkretnego obowiązku.
Nie myl Camusa z Herminiuszem albo stoikami — u Camusa przyjaźń nie jest filozoficzną abstrakcją „cnoty dzielonej z mądrym", lecz KONKRETNYM doświadczeniem ludzi w Oranie 1940s. Nazwy, sytuacje, sceny są literackie, nie filozoficzne.

Kąt komisji (dopytania)

Egzaminator sprawdza, czy rozumiesz DWA TYPY przyjaźni u Camusa — kameraderię walczących (zbiorową) i osobistą bliskość Rieux–Tarrou (intymną) — i że obie są konstytutywne dla odpowiedzi. Redukcja do jednej z nich upraszcza strukturę powieści.
Kluczowe jest wskazanie dwóch scen programowych: wyznanie Tarrou na tarasie + nocna kąpiel w morzu. Bez tych dwóch filarów odpowiedź jest abstrakcyjna. Warto mieć konkretne obrazy: ciepła woda, milczenie, powrót „do dżumy".
Konieczne jest pokazanie antyheroicznego charakteru Camusowskiej przyjaźni — brak patosu, brak deklaracji, wspólnota oparta na pracy. To sygnalizuje zrozumienie Camusowskiej etyki (honnêteté, uczciwość) i odróżnia go od tradycji heroicznej.
Konwersja Ramberta jest ważna jako PRZYKŁAD wyboru przyjaźni. Rambert pokazuje, że przyjaźń w sytuacji skrajnej nie jest automatem — wymaga rezygnacji z egoizmu. Cytat „byłoby mi wstyd być szczęśliwym samemu" jest tutaj węzłowy.
Kontekst Kamińskiego (pokrewny z różnicą tonu) lub Homera (opozycyjny heroiczny) daje mocną ramę komparatystyczną i pokazuje, że Camus świadomie polemizuje z tradycją epicką. Wskazanie ŚMIERCI PRZYJACIELA w obu tekstach (Rudy / Patrokles) jest szczególnie mocnym punktem analizy.

Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?

Zaplanuj w 5 etapach · 4:00–4:30

Arkusz planowania: przenieś najlepsze bullety z mini-poradnika na konkretne etapy monologu. Czasy są orientacyjne (średnia wypowiedź na pytanie jawne: 4–4.5 min).

1
Wstęp i teza
30s–45s
Postawić jasną tezę — odpowiedź na pytanie, nie jego przepisanie. Komisja po 30 sekundach ma wiedzieć, co będziesz udowadniał.
np. „Uważam, że…”
2
Argument 1 — tekst z polecenia
1:15–1:25
Udowodnij tezę na tekście dołączonym do pytania — to tu komisja oczekuje najgłębszej analizy.
np. „Pierwszym dowodem, który warto przywołać, jest…”
3
Argument 2 — druga lektura
1:15–1:25
Pokazać, że problem z pytania jest obecny też w innym dziele kanonu — to dowód szerokości czytelniczej.
np. „W „Lalce" Bolesława Prusa…”
4
Kontekst lub rozszerzenie
30s–40s
Pogłębić myśl przez kontekst (historyczny, biograficzny, filozoficzny) albo krótki trzeci przykład. To sygnał samodzielnego myślenia.
np. „W kontekście epoki romantyzmu…”
5
Podsumowanie
25s–35s
Wrócić do tezy z mocą — nie streszczać, tylko zamknąć myśl. Ostatnie zdanie komisja zapamięta najlepiej.
np. „Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje, że…”

Pełen szablon i bank 47 zwrotów

Motywy w tym pytaniu (1)

Miłość
Najczęstszy motyw literatury europejskiej

Treść polecenia pochodzi z publicznej listy pytań jawnych. Ocena na maturze należy do komisji. Łatwa Ustna oferuje trening z modelem językowym.