Cytaty z „Potopu”
Henryk Sienkiewicz
Streszczenie, bohaterowie i pytania jawne → strona lektury
- Cytat 1 z 14
„Ginie cnota, a z nią i Rzeczpospolita, bo prawie wszyscy się zgodzili… (...) Ale cóż to pomogło, gdy większość wolała jechać z łyżkami na bankiet, który im Wittenberg obiecał, niż z szablami na bitwę.”
Stanisław Skrzetuski · Tom I, relacja Stanisława Skrzetuskiego o kapitulacji pod Ujściem
Kontekst. Stanisław Skrzetuski przyjeżdża do brata Jana z wieścią, że pospolite ruszenie pod Ujściem poddało się Szwedom, „nim się kropla krwi polała”. Zagłoba pyta, czy nikt nie protestował; Stanisław odpowiada, że garstka próbowała pobudzić szlachtę do oporu, ale bez skutku.
Jak użyć. Do pytania 36: tchórzostwo zbiorowe — szlachta wybiera wygodę i obietnice najeźdźcy zamiast walki. Kontrast „łyżki — szable” to gotowa puenta argumentu o upadku cnót rycerskich.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 2 z 14
„Niebo było jasne i pogodne, żaden piorun nie spadł i nie skruszył na proch zdrajcy, który swój kraj, jęczący już pod dwoma wojnami i wyczerpany, wydawał na tej granicy w moc nieprzyjaciela.”
Tom I, wkroczenie Szwedów do Wielkopolski
Kontekst. Wojska Wittenberga przekraczają polską granicę. Obok wodza jedzie Hieronim Radziejowski, były podkanclerzy koronny. Zapewnia Wittenberga, że przeciw pospolitemu ruszeniu pod Ujściem szwedzkie siły „aż nadto wystarczą”, cieszy się, że jego krzywdy „będą pomszczone”, i oświadcza, że nie chce innego pana.
Jak użyć. Do pytania 36: zdrada z osobistej urazy jako skrajna forma tchórzostwa moralnego — Radziejowski nie walczy, tylko prowadzi obcych na gotowe. Zestaw ze śmiercią Janusza Radziwiłła, który w agonii wykrzykuje właśnie jego nazwisko.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 3 z 14
„Protestowałem jako obywatel, jako żołnierz słuchać muszę”
Niewiarowski · Tom I, uczta w Kiejdanach po ogłoszeniu ugody ze Szwedami
Kontekst. Po ogłoszeniu ugody Janusz Radziwiłł wprowadza do sali szkocką piechotę i każe swoim stronnikom przejść na prawą stronę. Niewiarowski, który przed chwilą rzucił buławę pod nogi hetmana, przechodzi do niego — narrator pisze, że „widocznie uląkł się Radziwiłła”.
Jak użyć. Do pytania 36: tchórzostwo przebrane za posłuszeństwo — strach przed hetmanem tłumaczy się dyscypliną wojskową. Zestaw z pułkownikami, którzy zostali na miejscu (Mirski, Stankiewicz, Wołodyjowski, Oskierko) i zostali wyprowadzeni jako więźniowie.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 4 z 14
„Hańba tym, którzy przy hetmanie stają!… Wybieraj!… Boże wszechmogący!… Co waćpan czynisz?!… Wybieraj!…”
Oleńka Billewiczówna · Tom I, uczta w Kiejdanach po ogłoszeniu ugody ze Szwedami
Kontekst. Gdy pułkownicy rzucają buławy pod nogi Radziwiłła, Kmicic stoi jak skamieniały i nie przyłącza się do nich. Oleńka żąda, by wybrał; kiedy on wyciąga do niej ręce, cofa się ze wstrętem i rzuca mu: „Precz… zdrajco!”.
Jak użyć. Do pytania 36: odwaga moralna kobiety, która publicznie potępia hetmana i ukochanego — wobec jego wahania, które w tej chwili jest tchórzostwem. Punkt wyjścia do opisu przemiany Kmicica.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 5 z 14
„Pan Zagłoba mocno już miał w głowie, gdy po trzykroć rzucił strasznemu hetmanowi w oczy słowo: „zdrajca!” Owóż w godzinę później, gdy wino wyparowało mu z łysiny i gdy znalazł się wraz z oboma Skrzetuskimi i panem Michałem w kiejdańskim zamkowym podziemiu, poznał poniewczasie, na jaki hazard wystawił szyję własną i towarzyszów, i zafrasował się wielce.”
Tom I, Kiejdany — w lochu zamkowym po uczcie
Kontekst. Na uczcie Zagłoba pierwszy nazwał Radziwiłła Judaszem i zdrajcą (sam książę mówi potem: „On to pierwszy nazwał mnie zdrajcą”). Teraz siedzi z Wołodyjowskim i Skrzetuskimi w zamkowym podziemiu, pyta, co z nimi będzie, a po chwili zapowiada, że „trzeba fortelu zażyć”.
Jak użyć. Do pytania 36: Zagłoba jako bohater, w którym odwaga i strach mieszkają razem — brawura po winie, trwoga po wytrzeźwieniu, a na końcu spryt zamiast męstwa. Dobry przykład, że odwaga nie musi być spiżowa, by była prawdziwa.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 6 z 14
„Jeno pan Michał gwizdał po desperacku przez zęby i zdawał się być obojętny na wszystko, co się koło niego działo, choć w gruncie rzeczy cierpiał podwójnie, bo naprzód, nad nieszczęściem ojczyzny, a po wtóre, iż hetmanowi posłuszeństwo złamał. Dla tego żołnierza do szpiku kości była to okropna rzecz. Wolałby zginąć tysiąc razy.”
Tom I, Kiejdany — w lochu zamkowym po uczcie
Kontekst. Wołodyjowski, który na uczcie rzucił buławę pod nogi Radziwiłła, siedzi uwięziony z Zagłobą i Skrzetuskimi. Na pytanie Zagłoby, co teraz będzie, odpowiada: „Niech diabli porwą życie! Wszystko mi jedno!”.
Jak użyć. Do pytania 36: odwaga, która kosztuje — Wołodyjowski wybiera ojczyznę przeciw własnemu wodzowi i płaci za to złamaniem żołnierskiej zasady posłuszeństwa. Kontrast z Niewiarowskim, który tą samą zasadą zasłonił strach.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 7 z 14
„Ślubuję Ci, Chryste Panie, tych zdrajców gnębić, zajeżdżać!… prawem, ogniem i mieczem ścigać, póki mi pary w gębie, tchu w gardzieli i żywota na świecie! Tak mi, Królu Nazareński, dopomóż! Amen!”
Andrzej Kmicic · Tom II, początek — Kmicic po ucieczce Bogusława
Kontekst. Ranny przez Bogusława Radziwiłła, którego porwał i który mu uciekł, Kmicic pojmuje, że jest „zdrajcą dla Radziwiłłów, zdrajcą dla Oleńki, zdrajcą dla konfederatów, zdrajcą dla króla”. Rzuca się na kolana i składa ślub; zaraz potem wewnętrzny głos mówi mu: „Ojczyźnie służ, zemsta na potem!”.
Jak użyć. Do pytania 36: początek przemiany Kmicica — od zuchwałości bez celu do odwagi w służbie ojczyzny. Przysięga jeszcze brzmi jak zemsta; dopiero głos sumienia każe ją podporządkować sprawie publicznej.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 8 z 14
„Bóg mi dał tę moc, lecz wy zdejmijcie strach z serc waszych! (...) Wy, ludzie trwożliwych serc, wy, w których przestrach wiarę potłumił, nie zasłużyliście na to, aby dziś jeszcze wejść do królestwa łaski i odpocznienia — więc nie masz prochów pod stopami waszymi!”
ksiądz Kordecki · Tom II, oblężenie Jasnej Góry — pogłoska o minach pod klasztorem
Kontekst. W obozie szwedzkim rozchodzi się wieść, że pod klasztor podkopano miny. Narrator zauważa, że „im kto większym był tchórzem, z tym większą odwagą nacierał” na przeora; część zakonników, większość żołnierzy i kilku szlachty żąda rokowań. Kordecki wychodzi na podwórze i przemawia do tłumu.
Jak użyć. Do pytania 36: odwaga duchowa jednego człowieka przeciw zbiorowej panice. Kordecki nie zaprzecza niebezpieczeństwu, tylko odbiera strachowi władzę nad ludźmi — dobry przykład, że męstwo bywa zaraźliwe tak samo jak trwoga.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 9 z 14
„Kmicic nie tylko był człowiek odważny, lecz i zuchwały. Myśl rozsadzenia olbrzymiej kolubryny radowała do głębi jego duszę, nie tylko jako bohaterstwo, nie tylko jako niepożyta dla oblężonych przysługa, ale jako okrutna psota wyrządzona Szwedom.”
Tom II, oblężenie Jasnej Góry — nocna wyprawa na kolubrynę
Kontekst. Największa szwedzka kolubryna kruszy mury klasztoru. Kmicic, ukrywający się pod nazwiskiem Babinicz, idzie nocą sam, z kiszką prochu, sznurem i krzesiwem, by ją rozsadzić. Działo pęka, a on, ogłuszony wybuchem, leży w rowie, gdzie nad ranem znajdują go Szwedzi.
Jak użyć. Do pytania 36: odwaga Kmicica ma w sobie dawną zawadiackość — bohaterstwo i „psota” idą w parze. Dobry materiał do rozróżnienia odwagi i brawury: ten sam temperament, który w tomie I służył hulankom, teraz służy obronie.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 10 z 14
„Wielka człowieczeństwa boskiego Matko i Panno! Ja, Jan Kazimierz, Twego Syna, Króla królów i Pana mojego, i Twoim zmiłowaniem się król, do Twych najświętszych stóp przychodząc, tę oto konfederację czynię: Ciebie za Patronkę moją i państwa mego Królową dzisiaj obieram.”
Jan Kazimierz · Tom II, śluby króla w katedrze lwowskiej
Kontekst. Po powrocie do kraju król w katedrze lwowskiej, po komunii z rąk nuncjusza Widona, składa uroczysty ślub. W dalszej części obiecuje ulżyć „utrapionemu pospólstwu”; kościół odpowiada płaczem i okrzykami „Amen!”.
Jak użyć. Do pytania 36: punkt zwrotny po fali kapitulacji — król, który wcześniej musiał uchodzić z kraju, staje na czele odrodzonego oporu i przywraca ludziom odwagę. Pasuje do wątku zbiorowego przebudzenia po obronie Częstochowy.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 11 z 14
„To Radziejowski… Ja nie… Ratunku!… Czego chcecie?! Weźcie tę koronę!… To Radziejowski… Ratujcie, ludzie! Jezus! Jezus! Mario!”
Janusz Radziwiłł · Tom II, śmierć Janusza Radziwiłła w oblężonym Tykocinie
Kontekst. Oblężony przez wojska Sapiehy w Tykocinie, umierający hetman woła Bogusława, a po chwili słyszy, że sapieżyńscy wysadzili bramę. Narrator pisze, że szarpały go wyrzuty sumienia jak erynie Oresta; to są jego ostatnie słowa.
Jak użyć. Do pytania 36: zdrada nie jest odwagą wielkiej polityki, jak Radziwiłł tłumaczył w Kiejdanach — kończy się trwogą i zrzucaniem winy na Radziejowskiego. Dobre zamknięcie argumentu o tchórzostwie moralnym możnowładcy.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 12 z 14
„Na potem prywaty! Przy ojczyźnie chcę się nieprzyjacielowi oponować!”
Andrzej Kmicic · Tom II, zakończenie — Kmicic u hetmana Sapiehy po bitwie z Bogusławem
Kontekst. Kmicic, obalony w starciu z Bogusławem, budzi się w kwaterze hetmana Sapiehy i chce ścigać księcia „choćby na kraj świata”. Hetman pokazuje mu list Czarnieckiego wzywający na ratunek i pyta, czy Kmicic ruszy z wojskiem, czy pójdzie z Tatarami do Taurogów. Kmicic przypomina sobie słowa księdza Kordeckiego i odpowiada.
Jak użyć. Do pytania 36: dojrzała odwaga Kmicica — umie odłożyć osobistą zemstę dla sprawy wspólnej. Zestaw ze ślubem z początku tomu II, który był jeszcze przysięgą pomsty.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 13 z 14
„Jam też nie z soli wyrósł ani z roli (...) jeno z tego, co mnie boli (...) a teraz boli mnie Szwed, i albo tę bolączkę przetnę, albo sam od niej sczeznę, tak mi dopomóż Bóg!”
Stefan Czarniecki · Tom III, rozmowa Czarnieckiego o liście do pana Lubomirskiego
Kontekst. Czarniecki wysyła Jana Skrzetuskiego i Zagłobę z listem do pana Lubomirskiego, którego ambicji się obawia. Na uwagę Zagłoby o „wielkim rodzie” Lubomirskiego odpowiada, że to Rzeczpospolita jest wielka, a o sobie mówi, że wyrósł z tego, co go boli: najpierw z Kozaków, którzy przestrzelili mu twarz, teraz ze Szweda.
Jak użyć. Do pytania 36: wzór odwagi żołnierskiej bez magnackiego zaplecza — Czarniecki zawdzięcza pozycję ranom, nie rodowi, i stawia sprawę jasno: zwycięstwo albo śmierć. Kontrast z Radziwiłłem i ambicją wielkich rodów.
Pasuje do pytań:36 - Cytat 14 z 14
„Przez tegoż księcia postrzelon, ledwie do zdrowia przyszedłszy, do Częstochowy się udał i tam piersią własną najświętszy przybytek osłaniał, przykład wytrwania i męstwa wszystkim dając; tamże z niebezpieczeństwem zdrowia i życia największe działo burzące prochami rozsadził, przy którym hazardzie pojman, na śmierć przez okrutnych nieprzyjaciół był skazany, a przedtem żywym ogniem palony…”
Jan Kazimierz (list odczytany przez księdza) · Tom III, zakończenie — list królewski odczytany w kościele w Upicie
Kontekst. W niedzielę, gdy chorągiew laudańska wraca z wojny, ksiądz odczytuje w kościele w Upicie list króla, który zdejmuje z Kmicica dawne winy i wylicza jego zasługi. Gdy pada nazwisko Babinicza, ludzie pojmują, kim był pogromca Szwedów, a Oleńka na oczach wszystkich całuje rękę Kmicica.
Jak użyć. Do pytania 36: publiczne uznanie odwagi i zamknięcie przemiany bohatera — ten, którego w Kiejdanach nazwano zdrajcą, zostaje ogłoszony obrońcą ojczyzny. Pasuje do tezy, że w „Potopie” męstwo jest drogą odkupienia winy.
Pasuje do pytań:36
Nagrasz monolog, komisja AI dopyta, a feedback pokaże, co poprawić. Trening, nie ocena CKE.
W wypracowaniu maturalnym: praca wzorcowa z badania diagnostycznego CKE (34/35 pkt) na temat „Różne postawy ludzi wobec własnych błędów” opiera się na utworze „Potop”. Zobacz, za co dostała punkty
W wypracowaniu maturalnym: praca wzorcowa z badania diagnostycznego CKE (35/35 pkt) na temat „Słowa – czyny. Co stanowi fundamenty zaufania?” opiera się na utworze „Potop”. Zobacz, za co dostała punkty
Najczęstsze pytania
- Ile cytatów z lektury „Potop” warto znać na maturę ustną?
- Zebraliśmy 14 cytatów z lektury „Potop” (Henryk Sienkiewicz) — każdy w dosłownym brzmieniu, z lokatorem (Tom I, relacja Stanisława Skrzetuskiego o kapitulacji pod Ujściem) i wskazówką, do jakiego typu pytania pasuje. Na ustnej lepiej mieć kilka pewnych cytatów niż długą listę zapamiętaną połowicznie.
- Do których pytań jawnych pasują cytaty z lektury „Potop”?
- Do zadań nr 36 z listy CKE na lata 2026–2028. Przy każdym cytacie zaznaczamy, w której argumentacji sprawdza się najlepiej, więc nie trzeba dopasowywać ich po omacku.
- Kto wypowiada najważniejsze kwestie w lekturze „Potop”?
- W zebranych cytatach głos zabierają: Stanisław Skrzetuski, Niewiarowski, Oleńka Billewiczówna, Andrzej Kmicic i ksiądz Kordecki. Przypisanie kwestii do postaci jest na ustnej punktowane — komisja wyłapuje, gdy cytat wędruje do niewłaściwego bohatera.
- Jak wpleść cytat z lektury „Potop” w wypowiedź?
- Cytat ma podpierać tezę, nie zastępować jej. Przykład z tej lektury: „Ginie cnota, a z nią i Rzeczpospolita, bo prawie wszyscy się zgodzili… (...) Ale cóż to…” (Tom I, relacja Stanisława Skrzetuskiego o kapitulacji pod Ujściem) — Do pytania 36: tchórzostwo zbiorowe — szlachta wybiera wygodę i obietnice najeźdźcy zamiast walki. Kontrast „łyżki — szable” to gotowa puenta argumentu o upadku cnót rycerskich.