Cytaty z „Chłopów”

Władysław Stanisław Reymont

Streszczenie, bohaterowie i pytania jawne → strona lektury

• Cytat 1 z 12

  „Rzędy kobiet czerwieniły się na kopaniskach… rozlegał się grochot zsypywanych do wozów kartofli… miejscami orano jeszcze pod siew… (...) szedł wolno, nabierał ziarna z płachty i siał ruchem monotonnym, nabożnym i błogosławiącym ziemi (...)”

  narrator · Tom I (Jesień), początek powieści — ksiądz idzie miedzami wśród jesiennych prac

  Kontekst. Pod koniec września ksiądz idzie miedzami i ogarnia wzrokiem jesienne roboty: kopanie kartofli, orkę, bronowanie i siew, który odprawia bosy chłop z płachtą ziarna. Przy Borynowych ziemniakach pozdrawia kopaczy — głównie stare kobiety i komorników — słowami „Szczęść Boże w robocie!”, a oni odpowiadają „Boże zapłać” i całują go w rękę.

  Jak użyć. Pytanie 47: rytm życia wsi wyznacza kalendarz prac polowych, a praca na roli ma wymiar religijny — siew jest gestem niemal liturgicznym. Dobry punkt wyjścia do tezy, że obyczaj w „Chłopach” wyrasta z pracy na ziemi.

  Bóg i wiaraTożsamośćSacrumEpopeja
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 2 z 12

  „Jak mój pomerł, żebym była sobie poszukała chłopa, to nie komornicą bym dzisiaj była, nie… Głupia byłam, zawierzyłam dzieciom, na wycug poszłam, gront odpisałam, i co?…”

  Jagustynka · Tom I (Jesień), dzień swatów — Jagustynka z Boryną przed chałupą

  Kontekst. Boryna niecierpliwie czeka na wieczór, kiedy wójt i sołtys Szymon pójdą w jego imieniu w swaty do Dominikowej. Jagustynka, która kiedyś oddała dzieciom dziesięć morgów, a teraz chodzi na wyrobki, chwali jego ożenek; Boryna odpowiada twardo: „Ja ta nie odpiszę ni zagona!”.

  Jak użyć. Pytanie 47: obyczaj wycugu — przepisania ziemi dzieciom w zamian za dożywotnie utrzymanie — pokazany od strony jego ofiary. Tłumaczy, dlaczego ziemia znaczy dla chłopa więcej niż więzy rodzinne i czemu Boryna nie chce oddać gospodarstwa.

  PieniądzeCierpienie
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 3 z 12

  „Nie pójdziem szukać, bo tu jest nasze! Nasze po dziadach pradziadach!”

  Antek · Tom I (Jesień), kłótnia o zapis tydzień przed ślubem Boryny

  Kontekst. Antek z Hanką i kowalowa przychodzą protestować przeciw zapisaniu Jagnie sześciu morgów. Boryna krzyczy: „Grunt jest mój i zrobię z nim, co mi się spodoba!”, Hanka wypomina, że harują u niego „za parobków”; kłótnia kończy się bójką ojca z synem, a potem wypędzeniem Antków z chałupy.

  Jak użyć. Pytanie 47: ziemia jako dziedzictwo rodu, a nie własność jednego człowieka — obyczajowe prawo dzieci do ojcowizny zderza się z wolą gospodarza. Argument, że tradycja reguluje także konflikty pokoleń.

  PieniądzeBuntTożsamość
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 4 z 12

  „Że to plucha, błocko i ćma, tośwa z Szymonem wstąpili do was po drodze; przyjęliście nas godnie, ugościli dobrym słowem, to cheba co stargujemy u was, matko…”

  wójt · Tom I (Jesień), swaty u Dominikowej

  Kontekst. Wójt i sołtys Szymon przychodzą wieczorem jako dziewosłęby i zamiast mówić wprost, „targują jałowicę”; Dominikowa pyta o kandydata dopiero przy wódce, bo „nieobyczajnie wiedzieć naprzód”. Jagna upija łyk i resztę wylewa na podłogę, a na zrękowinach w karczmie Dominikowa wymusza na Borynie zapis sześciu morgów.

  Jak użyć. Pytanie 47: swaty mają stały, rytualny przebieg i własny język — małżeństwo omawia się jak targ, a jego warunkiem jest ziemia. Przykład, że obyczaj porządkuje nawet najbardziej osobiste decyzje.

  MiłośćPieniądze
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 5 z 12

  „I tak całe popołudnie zajmowała się wieś zmówinami, co i nie dziw, bo Borynowie byli rodowi, starzy gospodarze, a Maciej, chociaż urzędu nijakiego nie sprawował, a gromadzie przewodził. Jakże, na odwiecznych kmiecych rolach siedział, z dziada pradziada we wsi był, rozum miał, bogactwo miał — że chcąc nie chcąc, a słuchali i uważali go wszyscy.”

  narrator · Tom I (Jesień), wieś plotkuje o zmówinach Boryny z Jagną

  Kontekst. Wieść o zmówinach Boryny rozchodzi się po Lipcach; nawet chłopi spędzeni do szarwarku przy grobli przystają, żeby o tym pogadać. Poważany stary Kłąb przestrzega: „Z tego padnie złe na wieś całą”, a dzieci Boryny jeszcze o niczym nie wiedzą.

  Jak użyć. Pytanie 47: opinia gromady jako siła obyczajowa — sprawa bogatego gospodarza staje się sprawą całej wsi. Pokazuje też, na czym opiera się pozycja we wsi: na rodzie, ziemi i majątku, nie na urzędzie.

  WładzaTożsamość
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 6 z 12

  „Napij no się, Kuba, na zgodę i słuchaj, coć rzeknę, a sam się pomiarkujesz, że co parobek, to nie gospodarz… Kużden ma swoje miejsce i la każdego co innego Pan Jezus wyznaczył. (...) na pierwsze miejsce się nie pchaj i nie wynoś się nad drugie — bo zgrzeszysz ciężko.”

  Maciej Boryna · Tom I (Jesień), wieczór przed jarmarkiem — Boryna godzi Kubę na następny rok

  Kontekst. Parobek Kuba skarży się, że w zniszczonym kożuchu może w kościele stać tylko w kruchcie, a Boryna wypomina mu, że w niedzielę pchał się do pierwszych miejsc. Kuba odpowiada gorzko, że gdyby był gospodarzem, nosiłby baldach i siedział w ławkach, „a żem ino parobek”, więc musi stać „w kruchcie abo przed drzwiami”.

  Jak użyć. Pytanie 47: hierarchia wiejska jest uświęcona religią — miejsce w kościele odpowiada miejscu w gromadzie. Argument, że obyczaj nie tylko łączy wspólnotę, ale też utrwala nierówności.

  WładzaBóg i wiara
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 7 z 12

  „Szli gospodarze co biedniejsi, szły kobiety, szły parobki i dziewczyny, i komornicy też szli, a i biedota sama — najemnicy takoż ciągnęli, bo jarmark to był ten, na którym godzono się do robót i zmieniano służby.”

  narrator · Tom I (Jesień), droga na jarmark do Tymowa na świętą Kordulę

  Kontekst. Na ostatni wielki jarmark przed Godami rusza cała okolica. Chłopi sprzedają zboże i inwentarz, bo właśnie trzeba płacić podatki, składki gminne i zasługi służbie; od Borynów jadą pszenica, maciora i podpasiony wieprzek.

  Jak użyć. Pytanie 47: jarmark jako stały punkt kalendarza wsi — miejsce handlu, ale też godzenia się do pracy. Pokazuje rytm roku gospodarskiego i to, jak wszystkie warstwy wsi, od gospodarzy po najemników, spotykają się w jednym miejscu.

  Pieniądze
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 8 z 12

  „Na środku kościoła stał katafalk z trumną na wierzchu obstawioną jarzącymi światłami, a ksiądz z ambony wypominał nieskończone litanie imion — a co przerwał, odpowiadał mu głośny pacierz, mówiony przez wszystkich za te zmarłe w czyścu ostające.”

  narrator · Tom I (Jesień), Dzień Zaduszny w kościele

  Kontekst. W zakrystii organista zapisuje imiona zmarłych na wypominki i bierze po sześć groszy albo po trzy jajka od duszy. Sierota Witek, który nie zna imion rodziców, płacze w kącie, a potem podaje pierwsze imiona, jakie przyszły mu na pamięć.

  Jak użyć. Pytanie 47: wypominki jako obyczaj pamięci — wspólna modlitwa łączy żywych ze zmarłymi całej wsi. Scena z Witkiem pokazuje, że kto nie ma rodu, zostaje poza tą wspólnotą.

  ŚmierćPamięćBóg i wiaraSacrum
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 9 z 12

  „Pożyw się, duszo krześcijańska, co cię wypominam w wieczornym czasie, pożyw się, pokutnico człowiecza, pożyw się!”

  Kuba · Tom I (Jesień), wieczór Dnia Zadusznego na starym cmentarzu

  Kontekst. Kuba rozrzuca po zapadniętych mogiłach starego cmentarza okruchy chleba i tłumaczy Witkowi, że tego dnia dusze z czyśćca przychodzą na ziemię, „żeby swoich nawiedziły”. Tego samego wieczoru we wsi „starym zwyczajem świętym” gospodynie wystawiają na przyzby resztki wieczerzy dla dusz.

  Jak użyć. Pytanie 47: obrzęd zaduszny łączy nauczanie Kościoła z wierzeniami przekazywanymi przez „stare ludzie”. Dobry przykład do tezy, że tradycja chłopska przenika i sacrum, i codzienność.

  ŚmierćPamięćBóg i wiaraSacrum
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 10 z 12

  „(...) tyś gospodarska córka z dziada pradziada, nie żadne miejskie pomietło, toś robić winna jak Pan Bóg przykazał, jak zawżdy w naszym gospodarskim stanie się robiło… Znam ja te miejskie wymysły, znam… jeszcze nikomu one na zdrowie nie wyszły!”

  Dominikowa · Tom I (Jesień), ranek w dniu wesela w chałupie Dominikowej

  Kontekst. Jagna prosi matkę, żeby po ślubie nie obcinano jej włosów, bo „po dworach i miastach nie obcinają”. Dominikowa odpowiada przykładami z miasta — Pakulanka siedzi w kryminale, a krewniak Borynów Wojtek ma „kij i torbę na starość” — ale Jagna nie daje sobie o tym mówić, i przy oczepinach czepiec kładą jej na zwinięte warkocze.

  Jak użyć. Pytanie 47: obyczaj jako wyraz tożsamości stanu chłopskiego wobec dworu i miasta. Dobry cytat do argumentu o tradycji jako obronie przed obcymi wzorcami — i o buncie Jagny przeciw niej.

  TożsamośćBunt
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 11 z 12

  „Kobiety wyprowadzały z komory Jagusię nakrytą białą płachtą i usadziły ją w pośrodku na dzieży pokrytej pierzyną — druhny porwały się niby to ją odbić, ale starsze i chłopi bronili (...)”

  narrator · Tom I (Jesień), oczepiny na weselu Boryny i Jagny

  Kontekst. Po weselnych zabawach starszy drużba ucisza izbę i zaczynają się oczepiny: odsłonięta Jagna ma już czepiec, wszyscy śpiewają „Chmiela”, a do tańca biorą ją tylko gospodynie. Potem musi „wkupywać się do gospodyń”, a na czepiec zbierają więcej niż trzysta złotych.

  Jak użyć. Pytanie 47: oczepiny jako obrzęd przejścia — panna przechodzi do wspólnoty gospodyń, a gromada potwierdza to śpiewem, tańcem i składką. Scena pokazuje, że wesele jest sprawą całej wsi, nie tylko pary.

  MiłośćTożsamość
  Pasuje do pytań:47
• Cytat 12 z 12

  „Hej! Raz kozie śmierć, tyle człowiekowego, co użyje z bratami, co się poweseli i zabaczy o świecie całym! Ino kostucha bierze każdego z osobna, a na wesela trza chodzić kupą i radować się kompanią całą.”

  narrator · Tom I (Jesień), noc weselna u Dominikowej, po oczepinach

  Kontekst. Po zbiórce na czepiec Dominikowa ze łzami częstuje gości, a izba pije, gwarzy i tańczy do świtu — krakowiaki, mazury i obertasy. Narrator podsumowuje: „Bo tak ano chłopski naród się weseli w przygodny czas”.

  Jak użyć. Pytanie 47: wesele jako święto wspólnoty — zabawa ma przeciwwagę w świadomości śmierci, a radość przeżywa się zbiorowo. Pasuje do tezy, że obyczaj daje jednostce oparcie w gromadzie.

  ŚmierćLos i przeznaczenieEpopeja
  Pasuje do pytań:47