1918 — 19392 lektury8 pytań CKE

Dwudziestolecie międzywojenne

Dwudziestolecie międzywojenne to krótki, intensywny okres między dwiema światowymi wojnami — i pierwszy okres niepodległości Polski po 123 latach zaborów. Kontekst polityczny: euforia odzyskania niepodległości (1918), wojna polsko-bolszewicka (1920 — „Cud nad Wisłą"), przewrót majowy Piłsudskiego (1926), kryzys gospodarczy (1929), narastający faszyzm w Europie, II RP jako państwo o ogromnych konfliktach społecznych i etnicznych. W literaturze EKSPLOZJA RÓŻNORODNOŚCI: Skamander (Tuwim, Lechoń, Wierzyński, Iwaszkiewicz, Słonimski) — poezja codzienności, miasta, młodości. Awangarda krakowska (Peiper, Przyboś) — poetyka KONSTRUKCJI. Awangarda lubelska, futuryści (Stern, Wat). Proza: Witkiewicz (Witkacy) — katastrofizm, „Czysta Forma", dramaty absurdu (zanim powstał europejski teatr absurdu!). Schulz („Sklepy cynamonowe", „Sanatorium pod Klepsydrą") — magiczny realizm Drohobycza. Gombrowicz („Ferdydurke" 1937) — groteska, problem Formy. Żeromski („Przedwiośnie" 1924) — wielkie pytanie o II RP. Boy-Żeleński (krytyk, tłumacz). Schyłek epoki: katastrofizm Czechowicza, Miłosza, Baczyńskiego — przewidują wojnę.

Cechy charakterystyczne

Pluralizm i awangardowość — wiele nurtów, eksperyment formalny
Powrót do codzienności po Młodej Polsce — poezja ulicy, kawiarni, miasta
Skamander — poetyka prostoty i radości życia (Tuwim)
Awangarda — kult formy, konstrukcja, język jako materiał
Powieść psychologiczna i intelektualna (Gombrowicz, Schulz)
Katastrofizm — przeczucie wojny, koniec cywilizacji (Witkacy, Czechowicz)
Krytyka II RP — diagnoza sprzeczności społecznych (Żeromski)
Otwarcie na Europę — kosmopolityzm, wpływy francuskie, niemieckie
Reportaż jako gatunek literacki (Wańkowicz, Pruszyński)

Kluczowi twórcy i myśliciele

Witold Gombrowicz (1904–1969)
„Ferdydurke" (1937), „Iwona, księżniczka Burgunda", „Trans-Atlantyk" (już na emigracji). Filozofia Formy, Pupy, Gęby. Najoryginalniejszy polski prozaik XX w.
Bruno Schulz (1892–1942)
„Sklepy cynamonowe" (1934), „Sanatorium pod Klepsydrą" (1937). Magiczny realizm Drohobycza. Zamordowany przez gestapowca w 1942.
Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy, 1885–1939)
Dramaturg, prozaik, malarz, filozof. „Szewcy", „Nienasycenie", „Pożegnanie jesieni". Katastrofista. Zabił się 17 września 1939.
Stefan Żeromski (1864–1925)
Tu jako autor „Przedwiośnia" (1924) — wielkiej rozprawy o II RP. Trzy drogi: Cezary Baryka między rewolucją, reformą i marazmem.
Julian Tuwim (1894–1953)
Skamandryta. „Kwiaty polskie", „Bal w Operze", „Lokomotywa". Poeta miłości i miasta, satyryk, tłumacz.
Maria Dąbrowska (1889–1965)
„Noce i dnie" — wielka powieść panoramiczna o ziemiaństwie polskim końca XIX i początku XX w.

Tło filozoficzno-historyczne

Po I wojnie światowej (1914–1918) cała Europa przeżywa kryzys cywilizacji. Zachód: dadaizm (Tristan Tzara), surrealizm (Breton), Bauhaus, Joyce „Ulisses" (1922), Proust „W poszukiwaniu straconego czasu", Kafka „Proces". Filozofia: Heidegger („Bycie i czas" 1927), Husserl. Wielki kryzys (1929) — załamanie kapitalizmu. Faszyzm we Włoszech (1922 — Mussolini), nazizm w Niemczech (1933 — Hitler). W Polsce: spór o kształt II RP (sanacja vs. opozycja), antysemityzm narastający w latach 30., problem mniejszości narodowych (Ukraińcy, Żydzi, Białorusini), Bereza Kartuska, ABC, ONR. 1 września 1939 — wybuch II wojny.

Dlaczego ta epoka jest ważna na maturze

Dwie lektury w kanonie matury 2026 (z 8 pytaniami): „Przedwiośnie" Żeromskiego (pyt. 48–53 — 6 pytań) i „Ferdydurke" Gombrowicza (pyt. 54, 55). „Przedwiośnie" to NAJWAŻNIEJSZY utwór do dyskusji o WIZJACH POLITYCZNYCH POLSKI — Cezary Baryka między „szklanymi domami" (utopia ojcowska), rewolucją (Lulek) i marazmem ziemiaństwa. „Ferdydurke" — wprowadza pojęcia „forma", „pupa", „gęba" — które maturzysta MUSI rozumieć. Klucz: znać KONKRETNE sceny (Cezary obserwujący nędzę Nawłoci; pojedynek Miętusa i Syfona na miny). Świetne tło dla pytań o młodość, formę, presję społeczną, wybory ideowe, II RP.

Lektury z tej epoki (2)

Pytania jawne z tej epoki (8)

Ćwicz z AI — wylosuj pytanie z tej epoki i odpowiedz na głos. Łatwa Ustna nagra Twoją wypowiedź, oceni strukturę i argumentację, wskaże, czego brakuje. Zacznij trening →