Dwudziestolecie międzywojenne groteska absurd formakonwencja

Groteskowy obraz świata

Brzmienie polecenia

Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Mini-poradnik przed ustną

Materiał treningowy, nie gotowiec do odtworzenia ani komunikat CKE. Wersja publiczna (v1): pełna treść bez paywalla.

„Ferdydurke" (1937) jest JEDNĄ z najbardziej konsekwentnie GROTESKOWYCH powieści literatury światowej — Gombrowicz używa groteski nie jako ozdoby stylistycznej, lecz jako NARZĘDZIA FILOZOFICZNEGO do pokazania, że człowiek nie ma „prawdziwego" ja, a jest ciągle UPUPIANY, czyli zniekształcany przez cudze oczekiwania i konwencje społeczne (Formę). Groteska u Gombrowicza ma cztery wymiary strukturalne. PIERWSZY — FABULARNY: 30-letni pisarz Józio zostaje przez profesora Pimkę „upupiony" w 15-letniego ucznia i trafia do szkoły pana Piórkowskiego, gdzie toczy się słynna LEKCJA POLSKIEGO („Słowacki wielkim poetą był!") oraz pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem; potem zostaje umieszczony w domu Młodziaków (mieszczańska rodzina nowoczesna, kult Zuty); potem uciekają z Miętusem na wieś do Hurleckich (ziemiańska rodzina ciotki); finał — porwanie Zosi z Bolimowa. DRUGI — STYLISTYCZNY: Gombrowicz stosuje absurdalne zestawienia, słowa-wytrychy („pupa", „gęba", „łydka"), powtórzenia, neologizmy („upupić", „ugębić"), hiperboliczne opisy ciała — styl celowo wywrócony, niepoważny, karykaturalny. TRZECI — FILOZOFICZNY: pojęcie FORMY — każdy człowiek jest wtłoczony w cudze oczekiwania i zachowuje się nie „naturalnie", tylko przez grymas, minę, pozę; groteska jest JEDYNYM sposobem pokazania tej zniewalającej cudzością formy. CZWARTY — KOMPOZYCYJNY: dwa rozdziały teoretyczne („Filidor dzieckiem podszyty" i „Filibert dzieckiem podszyty") przerywają narrację, stają się filozoficznym komentarzem w formie abstrakcyjnych przypowieści o walce części ciała; powieść jako CAŁOŚĆ ma charakter groteskowego traktatu. Trzy środowiska w powieści — szkoła, mieszczaństwo, ziemiaństwo — reprezentują trzy typowe FORMY polskiej kultury lat trzydziestych, i każde Gombrowicz pokazuje jako GROTESKOWE: szkoła jako upupianie, mieszczanie jako „nowoczesność" groteskowo naiwna, ziemiaństwo jako „pański" anachronizm z parobkiem jako ofiarą. Teza do obrony: groteska u Gombrowicza nie jest estetyką, lecz EPISTEMOLOGIĄ — jedynym sposobem, w jaki można pokazać człowieka niezniekształconego przez Formę, bo Formy zniekształca zawsze — więc trzeba pokazać samo ZNIEKSZTAŁCENIE; „Ferdydurke" jest powieścią o tym, że nie ma wyjścia poza groteskę, bo nie ma „poza Formą".

Jak zrozumieć to pytanie

Pytanie jest ESTETYCZNO-FILOZOFICZNE — dotyczy groteski jako CHWYTU literackiego, ale u Gombrowicza groteska to nie ozdoba, lecz NARZĘDZIE FILOZOFICZNE; odpowiedź musi pokazać oba wymiary.
Zbuduj tezę CZTEROWYMIAROWĄ: groteska u Gombrowicza jest (1) fabularna (nieprawdopodobne zdarzenia), (2) stylistyczna (słowa-wytrychy, neologizmy), (3) filozoficzna (pojęcie Formy), (4) kompozycyjna (Filidor i Filibert jako traktaty).
Wymień KONKRETNE sceny groteskowe: upupienie 30-letniego Józia przez Pimkę, lekcja polskiego o Słowackim, pojedynek na miny Syfona z Miętusem, kult Zuty, walka chłopa z panem w finale części hurleckiej, porwanie Zosi.
Pokaż SŁOWA-KLUCZE Gombrowicza: „pupa" (forma naiwna, dziecięca), „gęba" (forma wymuszona, maska), „łydka" (forma erotyczna, młodzieńcza); neologizmy: „upupić", „ugębić", „przyprawić gębę".
Komisja oceni, czy rozumiesz, że groteska JEST celem Gombrowicza, a nie środkiem do innego celu — powieść nie chce po grotesce przejść do czegoś poważnego, groteska jest treścią.

Konkretne odniesienia w „Ferdydurke"

PROLOG: 30-letni pisarz Józio Kowalski budzi się, myśli o tym, jaką formę nadać swojemu życiu, nie wie kim jest; wchodzi profesor TADEUSZ PIMKO (parodia belfra pozytywistycznego), stwierdza, że Józio jest jeszcze „niedojrzały" i siłą przywraca go do wieku 15 lat, prowadzi go do szkoły — scena UPUPIENIA: groteskowa transformacja dorosłego w dziecko przez sam akt spojrzenia/ocenienia.
LEKCJA POLSKIEGO — SŁOWACKI WIELKIM POETĄ: najsłynniejsza scena powieści; profesor Bladaczka wykłada o Słowackim zdaniem „Słowacki wielkim poetą był!"; uczeń Gałkiewicz protestuje „Ale kiedy ja się Słowackim nie zachwycam"; Bladaczka odpowiada „Ponieważ Słowacki wielkim poetą był"; tautologiczna pętla obnaża FORMĘ szkolnej kultury — trzeba się zachwycać, bo tak jest w programie; Gałkiewicz desperuje, zaczyna się gwałtowna scena groteskowa.
POJEDYNEK NA MINY MIĘTUS-SYFON: dwie frakcje w klasie — „niedojrzali" chłopcy pod wodzą Miętusa (sympatyczni, zmyślni) i „dojrzali" pod wodzą Syfona (sztuczni, wzorowi); pojedynek polega na robieniu grymasów/min, żeby upupić przeciwnika; Miętus wygrywa, robiąc Syfonowi NAJBARDZIEJ straszne miny; groteskowy obrzęd szkolny wyraża WALKĘ FORM — upupienie wygrywa przez silniejsze wywracanie twarzy.
DOM MŁODZIAKÓW — PENSJONAT NOWOCZESNY: Pimko umieszcza Józia w pensjonacie u inżyniera Młodziaka, jego żony (matka „nowoczesna", aktywistka, feministka) i córki ZUTY (16 lat, gimnazjalistka w sportowej sukience, ideał dziewczyny sportowej); rodzina reprezentuje mieszczaństwo „progresywne" lat trzydziestych — uwielbia higienę, sport, naturalność, młodzieńczość.
KULT ZUTY I SCENA Z NOCY: cały dom zachowuje się wobec Zuty jak sekta; jej „łydka" (symbol młodości) jest obiektem fascynacji; Józio próbuje rozbić tę formę — wprowadza do jej pokoju w nocy dwóch intruzów (pana Kopyrdę i profesora Pimkę), którzy wszyscy zaskoczeni widzą się nawzajem — SCENA ZDERZENIA FORM, rodzice wbiegają, skandal, wszystko rozpada się w groteskę.
DWÓR BOLIMOWO I HURLECCY: Józio i Miętus uciekają na wieś do ciotki Józia — dworu ziemiańskiego Hurleckich (wuj Kazimierz, ciotka, kuzyn Zygmunt, kuzynka ZOSIA); mieszka tam też parobek WALEK; Miętus jest zafascynowany Walkiem, chce się z nim „BRATAĆ", bo wierzy, że chłop jest „prawdziwszy" niż inteligent — to jego OBSESJA chłopomańska, będąca także Formą.
POLICZKOWANIE WALKA — GROTESKA WŁADZY: Miętus nakłania Walka, żeby go uderzył w twarz, ale Walek, wychowany w formie „pan-sługa", nie chce; Miętus w końcu dostaje od Walka policzek przez przypadek, ale wybucha SKANDAL — wuj Konstanty wpada we wściekłość, wszyscy się biją, dochodzi do „kupy" (groteskowa scena ogólnej bójki); Gombrowicz pokazuje, że próba zerwania Formy klasowej kończy się KUPIĄ — masą ciał bez tożsamości.
FINAŁ — PORWANIE ZOSI: Józio postanawia ostatecznym aktem wolności porwać kuzynkę Zosię; ucieka z nią na koniu w noc; ostatnie zdanie powieści: „Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba" — groteskowo-dziecięce zakończenie, jakby powieść sama się upupiła, zamknęła w dziecięcej rymowance.
PRZYPOWIEŚCI FILIDORA I FILIBERTA: dwa rozdziały teoretyczne przerywają fabułę — „Filidor dzieckiem podszyty" i „Filibert dzieckiem podszyty" opisują walki między CZĘŚCIAMI CIAŁA i osobowościami jako filozoficzne przypowieści; Gombrowicz wprowadza teorię Formy w formie absurdalnych nowel; kompozycyjna groteska (traktat w środku powieści).
SŁOWA-KLUCZE — PUPA, GĘBA, ŁYDKA: „PUPA" = forma naiwna, dziecięca, niewinności (upupienie = degradacja do dziecka); „GĘBA" = forma wymuszona, maska, gra (przyprawić komuś gębę = narzucić tożsamość); „ŁYDKA" = forma erotyczno-młodzieńcza (łydka Zuty = seksualna forma nowoczesności); trzy słowa są strukturalnymi OSIAMI powieści.
NEOLOGIZMY — „UPUPIĆ" I „UGĘBIĆ": Gombrowicz tworzy czasowniki od swoich słów-kluczy; „upupić" = degradować do formy dziecka (Pimko upupia Józia); „ugębić" = przyprawić komuś gębę, narzucić formę (rodzice próbują ugębić młodzież); groteska WERBALNA — język polski Gombrowicza jest sam celowo zniekształcony.
CYTATY: „Pupa!"; „Gęba!"; „Słowacki wielkim poetą był!"; „Ponieważ zachwyca — więc jest wielki"; „Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba"; „Przyprawiać gębę"; Józio o sobie: „Ach, gęba, gęba!".

Konteksty do wyboru (weź jeden)

KONTEKST 1 — MROŻEK „TANGO" (1964): dramat o rodzinie Stomilów, w której syn Artur chce przywrócić FORMĘ (tradycja, ceremonia) w świecie rodziców awangardzistów; groteska Mrożka polega na odwróceniu pokoleniowym (syn konserwatywny wobec hippie-rodziców) i na ostatecznej dominacji EDKA, prymitywnego kuzyna, który tańczy tango ze starym wujkiem Eugeniuszem nad trupem Artura. Mrożek dziedziczy po Gombrowiczu groteskowe pojęcie Formy — walka o Formę kończy się zwycięstwem najprostszej, najbardziej brutalnej formy (Edek = „kupa" z „Ferdydurke"). Porównanie pokazuje linię polskiej groteski XX wieku — Gombrowicz otwiera, Mrożek kontynuuje; obaj diagnozują, że Forma jest nieusuwalna, a próba jej zerwania prowadzi do groteski ostatecznej.
KONTEKST 2 — MICKIEWICZ „DZIADY" CZ. III, BAL U SENATORA / SCENA W SALONIE WARSZAWSKIM: salon u pani w „Salonie warszawskim" jest groteskowo opisany jako scena, w której Polacy „przy drzwiach" rozmawiają o męczennikach, a Polacy „przy stoliku" (salonowcy przyklejeni do Rosjan) plotkują o modzie; Mickiewicz rysuje karykaturę skostniałego, pozorowanego życia towarzyskiego pod rosyjską okupacją; groteska jest tu NARZĘDZIEM oskarżenia moralnego. U Gombrowicza groteska jest FILOZOFICZNA (każdy jest zawsze w Formie, nie ma pozy autentycznej), nie moralno-polityczna; porównanie pokazuje, że groteska w XIX wieku była narzędziem krytyki społecznej (Mickiewicz), a w XX stała się narzędziem diagnozy antropologicznej (Gombrowicz).

Propozycja struktury wypowiedzi (~4:00–4:30, maks. 5 min)

0:00–0:30 — WSTĘP: „Ferdydurke" to jedna z najbardziej konsekwentnie groteskowych powieści literatury światowej; Gombrowicz używa groteski nie jako ozdoby, ale jako NARZĘDZIA FILOZOFICZNEGO do pokazania pojęcia FORMY — cudzej formy, która zniekształca człowieka; teza: groteska jest epistemologią, jedynym sposobem pokazania człowieka w Formie, bo Forma zniekształca zawsze.
0:30–2:00 — ARGUMENT 1 (FABULARNA I STYLISTYCZNA GROTESKA): 30-letni Józio upupiony przez Pimkę w 15-letniego ucznia — groteskowa transformacja przez akt oceny; lekcja polskiego (Słowacki wielkim poetą był!) — tautologiczna pętla szkolnej formy; pojedynek na miny Miętusa i Syfona jako walka form; scena u Młodziaków (kult Zuty, łydka, nocna katastrofa z Kopyrdą i Pimką); wieś Hurleckich (Miętus chce bratać się z Walkiem, policzkowanie kończy się ogólną KUPIĄ); finał — porwanie Zosi + „Koniec i bomba"; słowa-klucze: pupa, gęba, łydka; neologizmy: upupić, ugębić.
2:00–3:00 — ARGUMENT 2 (FILOZOFICZNA I KOMPOZYCYJNA GROTESKA): groteska Gombrowicza ma treść FILOZOFICZNĄ — pojęcie FORMY: każdy człowiek jest wtłoczony w cudze oczekiwania, zachowuje się przez grymas, minę, pozę; groteska jest jedynym sposobem pokazania tej zniewalającej cudzości; kompozycyjnie — dwa rozdziały-traktaty („Filidor dzieckiem podszyty", „Filibert dzieckiem podszyty") opisują walki części ciała jako przypowieści filozoficzne, przerywają fabułę; trzy środowiska powieści (szkoła, mieszczaństwo, ziemiaństwo) reprezentują trzy typowe Formy polskiej kultury 1937 — każde groteskowe.
3:00–4:00 — KONTEKST: Mrożek „Tango" — kontynuuje linię gombrowiczowskiej groteski o Formie; Artur chce przywrócić Formę, kończy się dominacją Edka (prymitywnej formy, analogu „kupy" z Ferdydurke); pokazanie linii polskiej groteski XX wieku — Gombrowicz otwiera, Mrożek kontynuuje; groteska jako diagnoza nieusuwalności Formy.
4:00–4:30 — SYNTEZA: groteska u Gombrowicza nie jest estetyką, lecz epistemologią — jedynym sposobem, w jaki można pokazać człowieka w Formie; „Ferdydurke" pokazuje, że nie ma wyjścia poza grotesek, bo nie ma „poza Formą"; Gombrowicz wyprzedza francuski egzystencjalizm i teatr absurdu o dekadę. Zakończ cytatem „Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba".

Typowe pułapki

PUŁAPKA 1: opowiedzieć groteskę Gombrowicza tylko jako HUMOR — „Ferdydurke" bywa śmieszna, ale śmiech jest EPISTEMOLOGICZNY; groteska pokazuje Formę, nie ma bawić; redukcja do humoru gubi filozoficzną treść.
PUŁAPKA 2: pominąć POJĘCIE FORMY — bez tego groteska wydaje się bezcelowa; zawsze trzeba powiązać chwyty groteskowe z ich filozoficzną funkcją (Forma jako zniewalająca cudzość).
PUŁAPKA 3: opowiedzieć tylko JEDNO środowisko (np. szkoła) — w powieści są TRZY (szkoła, mieszczaństwo Młodziaków, ziemiaństwo Hurleckich); bez pokazania panoramy tracisz diagnozę polskiej kultury lat trzydziestych.
PUŁAPKA 4: pomylić groteskę z absurdem — groteska WYWRACA znaczenie (forma karykatury), absurd ZNOSI znaczenie (nonsens); u Gombrowicza jest GROTESKA, nie czysty absurd — wszystko ma sens, tylko zniekształcony.
PUŁAPKA 5: pominąć SŁOWA-KLUCZE (pupa, gęba, łydka) i neologizmy (upupić, ugębić) — bez tego zostaje ogólnikowa „śmieszność"; słowa-klucze są strukturalnymi osiami powieści, muszą pojawić się w odpowiedzi.

Kąt komisji (dopytania)

Dlaczego Gombrowicz wybiera jako narzędzie diagnozy FORMY właśnie groteskę, a nie np. realizm psychologiczny? — bo Forma jest niewidoczna z WEWNĄTRZ (każdy w niej tkwi); realizm psychologiczny opisałby tylko JEDNĄ Formę jako „naturę"; groteska WYWRACA Formę na zewnątrz, pokazuje ją jako obcą, zniekształca ją, i tylko przez to staje się widoczna; groteska jest jedyną estetyką adekwatną do filozoficznego celu.
Czym różnią się trzy środowiska w powieści jako formy groteskowe? — SZKOŁA (upupianie przez profesorów, tautologia Słowackiego, pojedynek na miny) — Forma INSTYTUCJONALNA kultury; DOM MŁODZIAKÓW (kult Zuty, łydka, nowoczesność) — Forma MIESZCZAŃSKA „progresywna"; DWÓR HURLECKICH (wuj Konstanty, Walek, klasowa hierarchia) — Forma ZIEMIAŃSKA tradycji; każda jest groteskowa na swój sposób, ale wszystkie są Formą.
Jaką rolę pełnią ROZDZIAŁY FILIDORA I FILIBERTA jako przypowieści filozoficzne? — są TRAKTATAMI w formie powieściowej — Gombrowicz wykłada teorię Formy nie abstrakcyjnie, tylko przez absurdalne historie (walki części ciała); ich obecność w środku powieści NISZCZY iluzję realizmu fabularnego i pokazuje, że CAŁA powieść jest filozoficznym eksperymentem — groteska kompozycyjna.
Dlaczego „łydka" Zuty jest akurat tą częścią ciała, wokół której zorganizowana jest forma nowoczesnego mieszczaństwa? — bo łydka jest NOWOCZESNOŚCIĄ fizyczną — symbolem kobiety sportowej, emancypowanej, sukienki krótkiej, „nowego stylu" lat trzydziestych; nie jest erotyką tradycyjną (np. piersi), nie jest moralnością (np. twarz); łydka to właśnie POWIERZCHOWNY znak „progresu" — i Gombrowicz pokazuje, że ten znak też jest Formą, nie wolnością.
Co porównanie z Mrożkiem „Tangiem" mówi o specyfice groteski Gombrowicza? — u Gombrowicza groteska jest PROCESEM (Józio ucieka od Formy do Formy, nigdy jej nie opuszcza); u Mrożka groteska jest WYNIKIEM (Artur próbuje, Edek wygrywa, tango tańczy się nad trupem); Gombrowicz pokazuje nieskończoność Formy, Mrożek jej ostateczny triumf; obaj zgadzają się, że nie ma wyjścia, ale Gombrowicz jest ruchliwy, Mrożek definitywny.

Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?

Zaplanuj w 5 etapach · 4:00–4:30

Arkusz planowania: przenieś najlepsze bullety z mini-poradnika na konkretne etapy monologu. Czasy są orientacyjne (średnia wypowiedź na pytanie jawne: 4–4.5 min).

1
Wstęp i teza
30s–45s
Postawić jasną tezę — odpowiedź na pytanie, nie jego przepisanie. Komisja po 30 sekundach ma wiedzieć, co będziesz udowadniał.
np. „Uważam, że…”
2
Argument 1 — tekst z polecenia
1:15–1:25
Udowodnij tezę na tekście dołączonym do pytania — to tu komisja oczekuje najgłębszej analizy.
np. „Pierwszym dowodem, który warto przywołać, jest…”
3
Argument 2 — druga lektura
1:15–1:25
Pokazać, że problem z pytania jest obecny też w innym dziele kanonu — to dowód szerokości czytelniczej.
np. „W „Lalce" Bolesława Prusa…”
4
Kontekst lub rozszerzenie
30s–40s
Pogłębić myśl przez kontekst (historyczny, biograficzny, filozoficzny) albo krótki trzeci przykład. To sygnał samodzielnego myślenia.
np. „W kontekście epoki romantyzmu…”
5
Podsumowanie
25s–35s
Wrócić do tezy z mocą — nie streszczać, tylko zamknąć myśl. Ostatnie zdanie komisja zapamięta najlepiej.
np. „Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje, że…”

Pełen szablon i bank 47 zwrotów

Motywy w tym pytaniu (1)

Tożsamość
Kim jestem? — od Edypa po Ferdydurke

Pojęcia w tym pytaniu (3)

Treść polecenia pochodzi z publicznej listy pytań jawnych. Ocena na maturze należy do komisji. Łatwa Ustna oferuje trening z modelem językowym.