Młoda Polska

Streszczenie epoki

Młoda Polska (Modernizm) to bunt przeciw pozytywistycznemu utylitaryzmowi i materializmowi. Hasło: „sztuka dla sztuki" (l'art pour l'art) — sztuka nie ma niczemu służyć, jest celem sama dla siebie. Nastrój: dekadencja, melancholia, rozczarowanie cywilizacją, fascynacja śmiercią, naturą, mistyką. Bohater: artysta-wybraniec (Konrad ze „Wesela") oddzielony od tłumu, samotny, „nadwrażliwy". Filozoficzne podstawy: Schopenhauer (świat jako wola i przedstawienie, pesymizm), Nietzsche („Tako rzecze Zaratustra" — śmierć Boga, nadczłowiek), Bergson (intuicja, élan vital). W literaturze trzy główne nurty: SYMBOLIZM (znaki, sugestie, niedopowiedzenia — Wyspiański „Wesele"), IMPRESJONIZM (oddanie chwili, wrażeń — Reymont „Chłopi"), EKSPRESJONIZM (siła wyrazu, uczucie — Kasprowicz „Hymny"). Polska Młoda Polska to też epoka REWALORYZACJI ROMANTYZMU — wraca mesjanizm, wraca myśl o Polsce. „Wesele" Wyspiańskiego (1901) jest odwołaniem do „Dziadów". Twórcy: Wyspiański, Kasprowicz, Tetmajer, Staff, Reymont, Żeromski. Centrum: Kraków (Wyspiański, Mehoffer, Witkacy junior), kawiarnia Jamy Michalika.

Cechy charakterystyczne

• Bunt przeciw pozytywistycznemu utylitaryzmowi
• „Sztuka dla sztuki" — autonomia estetyki
• Dekadencja — koniec wieku, schyłkowość, melancholia
• Symbolizm — znak, sugestia, niedopowiedzenie
• Impresjonizm — oddawanie chwili, mglistość, krótkie zdania
• Bohater-artysta — wybraniec, samotnik, nadwrażliwy
• Powrót do romantyzmu — mesjanizm, sprawa polska
• Fascynacja ludowością (chłop jako prawdziwy Polak — „Wesele", „Chłopi")
• Kult natury — Tatry, Beskidy, Mazury (Kasprowicz, Tetmajer)
• Krytyka cywilizacji — pesymizm wobec techniki i wielkomiejskiego życia

Kluczowi twórcy i myśliciele

• Stanisław Wyspiański (1869–1907)

  Geniusz Krakowa. Dramatopisarz, malarz, witrażysta. „Wesele", „Wyzwolenie", „Noc listopadowa". Współtwórca polskiego teatru nowoczesnego.

• Władysław Stanisław Reymont (1867–1925)

  Noblista (1924). „Chłopi" (epopeja wiejska), „Ziemia obiecana" (powieść o Łodzi przemysłowej).

• Stefan Żeromski (1864–1925)

  „Sumienie polskiej literatury". „Ludzie bezdomni" (Judym), „Popioły", „Przedwiośnie", „Wierna rzeka", „Rozdziobią nas kruki, wrony".

• Jan Kasprowicz (1860–1926)

  „Hymny" („Dies irae", „Święty Boże"), „Księga ubogich", „Z chałupy". Poeta od ekspresjonistycznej apokalipsy do franciszkańskiej pokory.

• Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865–1940)

  Sztandarowy dekadent. „Koniec wieku XIX" („Cóż jest, poeta? Dziecięciem, co cierpi"), „Na anioł Pański", „Lubię, kiedy kobieta...".

• Friedrich Nietzsche (1844–1900)

  Niemiecki filozof. „Tako rzecze Zaratustra", „Poza dobrem i złem". Główny wpływ na epokę — koncepcja nadczłowieka, śmierć Boga, wola mocy.

Tło filozoficzno-historyczne

Koniec XIX w. — kryzys wartości pozytywistycznych. Industrializacja przyniosła nędzę robotniczą (vide Łódź u Reymonta). Filozofia Schopenhauera, Nietzschego, Bergsona — pesymizm i intuicjonizm. W Polsce nadal zabory, nadal rusyfikacja (wschód) i germanizacja (zachód). Centrum kultury polskiej: Kraków (Galicja austriacka — względna autonomia), Lwów. Warszawa pod Rosją (Sienkiewicz, Reymont). Wielkie wydarzenia: Strajki robotnicze 1905, „krwawa niedziela" w Petersburgu, wybuch I wojny światowej (1914). 11 listopada 1918 — odzyskanie niepodległości. Koniec epoki Młodej Polski — początek Dwudziestolecia.

Dlaczego ta epoka jest ważna na maturze

Dwie lektury w kanonie matury 2026 (z 6 pytaniami): „Wesele" Wyspiańskiego (pyt. 42–46 — 5 pytań!) i „Chłopi" Reymonta (pyt. 47). „Wesele" jest po „Dziadach III" i „Lalce" trzecim NAJWAŻNIEJSZYM utworem matury. Klucz: rozumieć „Wesele" jako DRAMAT SYMBOLICZNY o NIEZDOLNOŚCI POLAKÓW DO CZYNU. Postacie z aktu II (Stańczyk, Wernyhora, Chochoł, Rycerz) to SYMBOLE NARODOWE. Złoty róg — szansa na powstanie, którą wszyscy zaspali. Świetnie funkcjonuje jako kontekst dla pytań o naród, sprawę polską, inteligencję, lud, pamięć historyczną. „Chłopi" — kontekst dla pytań o pracę, naturę, tradycję, ludowość.

Lektury z tej epoki (2)

• 5

  Wesele

  Stanisław Wyspiański

• 1

  Chłopi

  Władysław Stanisław Reymont

Pytania jawne z tej epoki (6)

• 42

  Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych?

  Wesele — Stanisław Wyspiański

• 43

  Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej

  Wesele — Stanisław Wyspiański

• 44

  Sen o Polsce czy sąd nad Polską?

  Wesele — Stanisław Wyspiański

• 45

  Symboliczne znaczenie widm i zjaw

  Wesele — Stanisław Wyspiański

• 46

  Motyw tańca

  Wesele — Stanisław Wyspiański

• 47

  Obraz życia wiejskiego i jego rytm

  Chłopi — Władysław Stanisław Reymont