Oksymoron

Definicja

Oksymoron to zestawienie dwóch wyrazów wykluczających się znaczeniowo — „żywy trup", „gorzka słodycz", „głośna cisza", „czarne słońce". Z greckiego oxys („ostry") i moros („głupi") — sama nazwa jest oksymoronem. Środek wyraża sprzeczność wewnętrzną, paradoks emocjonalny, niemożliwą jedność. Szczególnie ulubiony przez liryków barokowych (Sęp Szarzyński, Marino) opisujących doświadczenie miłosne lub mistyczne — gdy zwykły język nie radzi sobie z paradoksem. Wracał w romantyzmie (poezja Mickiewicza, Słowackiego), w młodopolskiej liryce nastroju, w XX-wiecznej poezji egzystencjalnej (Różewicz). Oksymoron różni się od antytezy — antyteza zestawia dwa zdania/frazy, oksymoron — dwa pojedyncze słowa w jedną frazę.

Jak rozpoznać w tekście

• dwa słowa w bezpośrednim sąsiedztwie, sprzeczne znaczeniowo („cicha rozpacz", „ślepy wzrok")
• najczęściej przymiotnik + rzeczownik („zimny ogień", „pusty śmiech")
• efekt zaskoczenia, niemożliwości, paradoksu — jeśli czytasz i myślisz „przecież to się wyklucza", to oksymoron

Funkcje w tekście

• wyraża paradoks emocjonalny — uczucie sprzeczne („gorzka radość spotkania")
• oddaje doświadczenie graniczne — miłość, śmierć, mistyka, trauma
• kondensuje — w dwóch słowach mieści całą sprzeczność wewnętrzną
• zaskakuje czytelnika, zatrzymuje na frazie — wymusza refleksję

Przykłady z literatury

• „O wojno wypowiedziana, o pokoju, w którym nie ma pokoju"

  Sonet IV (O wojnie naszej)Mikołaj Sęp Szarzyński

  Barokowy oksymoron — życie chrześcijanina jako pokój-wojna; oddaje paradoks duchowy.

• „cisza krzycząca", „chłodny żar"

  liryka barokowa i mistycznapowszechne

  Oksymorony jako narzędzie wyrazu doświadczenia mistycznego — gdy język logiczny zawodzi.

• „żywy trup"

  frazeologia / Sienkiewiczpowszechne

  Najsłynniejszy polski oksymoron — funkcjonalnie wyraża skrajne wyczerpanie lub martwotę za życia.

Po co to wiedzieć na maturze

Oksymoron — częsty środek w pytaniach o lirykę barokową (Sęp Szarzyński, Naborowski) i romantyczną. Łatwy do rozpoznania (dwa sprzeczne słowa obok siebie), ale trzeba wyjaśnić funkcję — oddanie paradoksu, kondensacja sprzeczności emocjonalnej, sygnał niemożności wyrazu zwykłym językiem.

Powiązane środki

• Antyteza
• Paradoks
• Metafora