Paradoks

Definicja

Paradoks to wypowiedź pozornie sprzeczna, absurdalna lub niemożliwa, która jednak po refleksji okazuje się głęboko trafna. „Najwięcej wie ten, kto wie, że nic nie wie" (Sokrates); „Im głośniej milczał, tym wyraźniej mówił". Różni się od oksymoronu (dwa słowa) i antytezy (dwa zdania w paraleli) — paradoks to w istocie zdanie logicznie sprzeczne, którego sens dociera dopiero przez interpretację. W literaturze paradoks służy ujawnieniu prawdy, której zwykły język nie unosi — typowy dla mistycznej liryki barokowej, Ewangelii („Kto chce zachować życie, straci je"), Nietzschego, Wilde'a, poezji egzystencjalnej XX wieku. Paradoks zatrzymuje czytelnika, zmusza do myślenia — bo prosta interpretacja prowadzi w ślepy zaułek.

Jak rozpoznać w tekście

• zdanie pozornie sprzeczne ze sobą lub ze zdrowym rozsądkiem
• efekt zaskoczenia — czytelnik myśli „to nie ma sensu"
• po refleksji okazuje się trafne — interpretacja odsłania głębszą prawdę

Funkcje w tekście

• odsłania prawdę głęboką, niedostępną zwykłemu myśleniu
• zatrzymuje czytelnika, wymusza interpretację
• wyraża paradoks egzystencjalny — życie/śmierć, wolność/przymus
• sygnalizuje styl filozoficzny, mistyczny, eseistyczny

Przykłady z literatury

• „Wiem, że nic nie wiem"

  sentencja przypisywana SokratesowiSokrates / Platon

  Klasyczny paradoks epistemiczny — wiedza o niewiedzy jest wyższą formą wiedzy.

• „Kto chce zachować swoje życie, straci je; a kto straci życie z mego powodu, znajdzie je"

  Ewangelia wg św. MateuszaBiblia

  Paradoks ewangeliczny — strata jako droga do zysku, podstawa chrześcijańskiej etyki ofiary.

• „Lecz czemu chcę, czego nie chcę: chcę"

  Sonet IV (O wojnie naszej)Mikołaj Sęp Szarzyński

  Paradoks barokowej duszy rozdartej — chcę i nie chcę zarazem; oddaje skłócony charakter chrześcijańskiej egzystencji.

Po co to wiedzieć na maturze

Paradoks — jeden z najtrudniejszych do interpretacji środków. Łatwo pomylić z oksymoronem; różnica: paradoks to logiczna sprzeczność na poziomie zdania, oksymoron — frazy. Częsty w analizie liryki barokowej (Sęp Szarzyński, Naborowski) i Ewangelii. Pytanie typowe: „w czym tkwi paradoks tej myśli i co odkrywa".

Powiązane środki

• Oksymoron
• Antyteza