Aliteracja

Definicja

Aliteracja to powtarzanie tej samej spółgłoski (rzadziej samogłoski) na początku kolejnych wyrazów lub w eksponowanych miejscach wersu. „Słońce świeci, srebro szumi"; „Cicho, ciemno, czarno". Aliteracja buduje brzmieniową spójność wersu, łączy słowa nie tylko znaczeniowo, ale i akustycznie. Bardzo silna w poezji germańskiej (anglosaski „Beowulf" miał aliterację jako podstawę wersyfikacji), w angielskiej tradycji oratorskiej („veni, vidi, vici" Cezara to aliteracja łacińska). W polskim aliteracja nie jest tak fundamentalna jak w angielskim, ale silnie zaznaczona u Słowackiego, Leśmiana, Tuwima. Pokrewne: asonans (samogłoski), instrumentacja głoskowa (ogólna organizacja brzmieniowa).

Jak rozpoznać w tekście

• powtarzająca się spółgłoska na początku 3+ kolejnych wyrazów („szumi szyba szmerem")
• może być w eksponowanych miejscach wersu, niekoniecznie na samym początku
• efekt brzmieniowej spójności — słowa „brzmią razem"

Funkcje w tekście

• buduje brzmieniową spójność wersu — efekt muzyczny
• akcentuje znaczeniową grupę wyrazów
• rytmizuje — szczególnie w połączeniu z metrum
• wzmacnia obraz słuchowy (kiedy spółgłoska imituje dźwięk — np. „s" jak syk)

Przykłady z literatury

• „Wszystko spało, spał i sen mój"

  lirykapowszechne

  Aliteracja „s" — buduje sennego, miękkiego nastroju, dźwiękowo wpisuje się w temat.

• „veni, vidi, vici"

  sentencja CezaraJuliusz Cezar

  Klasyczna aliteracja łacińska — krótka, mocna, niezapomniana; źródło inspiracji oratorskich.

• „Burza, burzy się, burzliwy"

  frazeologia poetyckapowszechne

  Aliteracja połączona z derywacją — wzmaga obraz żywiołu, buduje brzmieniową intensywność.

Po co to wiedzieć na maturze

Aliteracja — środek silnie obecny w polskiej poezji modernistycznej (Tuwim, Leśmian), ale często niezauważany przez uczniów. Maturzysta zyska, jeśli wskaże aliterację i powiąże ją z funkcją brzmieniową lub semantyczną (np. „s" budujące szept, „r" budujące zgrzyt).

Powiązane środki

• Onomatopeja
• Asonans