Młoda Polskaobyczajtradycjaobrzędyspołeczność

Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa

Brzmienie polecenia

Obyczaj i tradycja w życiu społeczeństwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Chłopów Władysława Stanisława Reymonta. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Mini-poradnik przed ustną

Materiał treningowy, nie gotowiec do odtworzenia ani komunikat CKE. Wersja publiczna (v1): pełna treść bez paywalla. Ostatnia aktualizacja: 27 sierpnia 2026.

„Chłopi" to nie album folkloru — to studium wspólnoty, w której obyczaj pełni funkcję PRAWA. W Lipcach państwo pojawia się rzadko i zawsze jako siła obca (sceny sądu w mieście), a wszystko, co realnie reguluje życie — własność, dziedziczenie, zawieranie małżeństw, hierarchię, opiekę nad starcami i karę za odstępstwo — reguluje niepisany kodeks obyczajowy. Teza do obrony: obyczaj daje Lipcom ład, tożsamość i bezpieczeństwo, ale płaci się za to jednostką — ta sama norma, która wspólnotę spaja, wyklucza tych, którzy się w niej nie mieszczą. Sedno pytania siedzi w drugim członie polecenia: „w życiu społeczeństwa" — komisja pyta o FUNKCJĘ obyczaju, nie o katalog obrzędów. Najmocniejsze dowody są w tomie I „Jesień" (to on jest lekturą obowiązkową): swaty i zmówiny prowadzone przez dziewosłęba-wójta, targ Dominikowej z Boryną o zapis („zapiszcie i wy sześć" morgów) domknięty u rejenta w mieście, zapowiedzi, wesele z prosinami i darami, oczepiny, na których Jagusia „musiała wkupywać się do gospodyń", instytucja wycugu z przestrogą Jagustynki, plotka jako sankcja oraz scena sądu, gdzie chłopi skazani za „kradzież leśną" krzyczą o niesprawiedliwość, „bo las był wspólny, serwitutowy". Klamrą zrób ostatnie zdanie tomu: wesele się kończy, a „Kuba w ten sam czas" umiera. W kontekście celuj w jeden utwór — „Wesele" Wyspiańskiego albo „Pana Tadeusza" Mickiewicza.

Jak zrozumieć to pytanie

Zacznij od rozróżnienia trzech pojęć, bo komisja to punktuje: OBYCZAJ to powtarzalna praktyka regulująca codzienność (powitanie, kolejność przy misce, swaty), OBRZĘD to usankcjonowany rytuał przejścia (zapowiedzi, oczepiny, pogrzeb), TRADYCJA to mechanizm przekazywania jednego i drugiego z pokolenia na pokolenie. Reymont pokazuje wszystkie trzy warstwy naraz.
Cały ciężar polecenia leży w słowach „w życiu społeczeństwa" — pytanie jest o FUNKCJĘ obyczaju, nie o jego katalog. Wyliczanka obrzędów („było wesele, były oczepiny, było darcie pierza") to odpowiedź na 2 punkty; odpowiedź na 6 punktów mówi, co obyczaj ROBI ze wspólnotą.
Najmocniejsza teza: w Lipcach obyczaj JEST prawem. Reguluje własność i dziedziczenie, ustala warunki małżeństwa, wyznacza miejsce w hierarchii, organizuje opiekę nad starcami i wymierza karę. Państwo zaborcze dociera do wsi rzadko i zostaje odrzucone jako obce.
Druga warstwa tezy — ta, która robi różnicę: obyczaj ma cenę. Norma, która wspólnotę spaja, jednocześnie wyklucza. Jagustynka oddała dzieciom ziemię i „na komornicę zeszła", Kuba umiera w tej samej godzinie, w której wieś tańczy na weselu Boryny, a Jagna — już poza tomem I — zostanie wywieziona ze wsi. Pokaż tę ambiwalencję, a nie idealizowaną wieś z pocztówki.
Lekturą obowiązkową jest tom I „Jesień" i to na nim buduj rdzeń odpowiedzi. Wolno sięgnąć po dalsze tomy (wygnanie Jagny w „Lecie"), ale zaznacz wtedy, że to dalszy ciąg powieści — nie opieraj na tym całej argumentacji, bo polecenie mówi o „znanych Ci fragmentach".

Konkretne odniesienia w „Chłopach" (tom I – Jesień)

SWATY I ZMÓWINY MAJĄ SZTYWNY SCENARIUSZ: dziewosłębem u Boryny jest sam WÓJT, a Dominikowa, choć wszystko już sobie ułożyła w głowie, nie pozwala wymienić nazwiska kandydata przed czasem — „powiedziała, że to nieobyczajnie wiedzieć naprzód, nie od dziewosłębów". Forma jest ważniejsza od treści, bo to ona nadaje umowie moc.
MAŁŻEŃSTWO TO KONTRAKT MAJĄTKOWY: Dominikowa targuje się o zapis dosłownie jak na jarmarku — „Na Jagusię po ojcu wypadnie pięć i z morga lasu… zapiszcie i wy sześć". Boryna broni się („Najlepsze pole moje!"), ale ustępuje. Wcześniej instruuje córkę: „jak zapis zrobi, to już go tak narychtuję, żeby gront wypadł w podle naszego". Miłość w tej rozmowie nie pada ani razu.
OBYCZAJ WCHODZI DO KANCELARII: „W sobotę to jeździli do miasta, gdzie u rejenta zapisał Boryna sześć morgów Jagusi", a nazajutrz, w niedzielę, „wyszły pierwsze zapowiedzi". Prawo pisane i prawo zwyczajowe działają w jednym ciągu — ale to obyczaj wyznaczył warunki, a rejent tylko je zaprotokołował.
WESELE JAKO INSTYTUCJA WYMIANY: po prosinach weselnych kumy i gospodynie „dawnym obyczajem znosiły kury, to bochen białego chleba, placek, soli, mąki, słoniny albo i srebrnego rubla w papierku". To nie prezenty, tylko obowiązkowy rewanż w systemie wzajemnych zobowiązań — kto nie da, wypada z obiegu.
SKŁAD ORSZAKU JEST KLASOWY: na czele muzyka (skrzypki w parze z fletem, bębenek z brzękadłami, basy przystrojone we wstęgi), za nią „oba dziewosłęby i drużbowie — sześciu ich było", a Reymont dopowiada, kto może nim być: „same rodowe, gospodarskie syny". Nawet w zabawie widać, kto jest gospodarzem, a kto parobkiem.
OCZEPINY TO ZMIANA STATUSU, NIE OZDOBNIK: „odprawować poczęli obrządki różne, jak to jest zwyczajnie przy oczepinach", a pierwszą czynnością jest to, że „Jagusia musiała wkupywać się do gospodyń". Panna zostaje formalnie przyjęta do stanu kobiet zamężnych — obrzęd przenosi ją między grupami społecznymi i dopiero od tej chwili ma w Lipcach głos.
WSPÓLNY POSIŁEK JAKO TEST PRZYNALEŻNOŚCI: Reymont dwa razy nazywa obyczaj wprost właśnie przy jedzeniu — goście „obsiedli po ceregielach różnych, jak to obyczaj każe, ławę", a Boryna u wójta „pojadał z wolna, delikatnie, jak obyczaj kazał". Kto gdzie siada, komu się dokłada i w jakim tempie się je — to czytelny zapis hierarchii.
WYCUG — NAJOSTRZEJSZA INSTYTUCJA OBYCZAJOWA: przekazanie gruntu dzieciom w zamian za dożywotnie utrzymanie. Przestrogą jest Jagustynka: „Całe dziesięć morgów pola jak złoto dałam, i co?… Na wyrobki chodzę, na komornicę zeszłam!". Dlatego Boryna woli się ożenić, niż oddać ziemię Antkowi — „Na wycug do ciebie nie pójdę". Cały konflikt tomu I wyrasta z obyczajowej reguły dziedziczenia, a nie z charakterów.
PLAC PRZED KOŚCIOŁEM TO WIEJSKI PARLAMENT: gospodarze radzą w gromadach, „jak to w niedzielę po sumie zwyczajnie", i to tam rej wodzi kowal. Msza porządkuje tydzień, a to, co dzieje się zaraz po niej, porządkuje politykę wsi.
PLOTKA JAKO SANKCJA: Dominikowa nie przekonuje córki moralnością, tylko wstydem — „po co mają wygadywać na ciebie i na ozorach obnosić po wsi?". Opinia wspólnoty działa szybciej i taniej niż jakikolwiek sąd, a wyroku nie da się odwołać.
DWA PORZĄDKI PRAWNE ZDERZONE W JEDNEJ SCENIE: na sądzie w mieście zapada wyrok w „sprawie o kradzież leśną w borze sędziego" — chłopi dostają grzywnę albo dwa tygodnie aresztu i podnoszą krzyk „na niesprawiedliwość, bo las był wspólny, serwitutowy". Dla wsi serwitut jest odwiecznym prawem, dla sądu — kradzieżą. Jeśli masz przywołać jeden dowód, że obyczaj konkuruje z prawem stanowionym, przywołaj ten.
OSTATNIE ZDANIE TOMU I JAKO PUENTA: wesele dobiega końca, drużbowie śpiewają ostatnią piosneczkę — „A Kuba w ten sam czas składał duszę swoją pod święte Panajezusowe nóżki". Obrzęd zagarnia całą wieś i w tej samej godzinie nie zauważa umierającego parobka. Mocniejszego obrazu ambiwalencji obyczaju w tej lekturze nie znajdziesz.

Konteksty do wyboru (weź jeden)

KONTEKST 1 — WYSPIAŃSKI „WESELE" (najlepsza para, ta sama epoka, ten sam obrzęd): u Reymonta wesele realnie SPAJA wspólnotę — przenosi Jagnę między grupami społecznymi, uruchamia wymianę darów, potwierdza hierarchię. U Wyspiańskiego ten sam obrzęd jest KOSTIUMEM: inteligencja przebiera się za chłopów w Bronowicach, a obrzęd zamiast łączyć, obnaża pęknięcie między stanami i kończy się chocholim tańcem. Wniosek do wypowiedzenia głośno: obyczaj działa tylko tam, gdzie jest przeżywany, a nie odgrywany.
KONTEKST 2 — MICKIEWICZ „PAN TADEUSZ": obyczaj szlachecki w Soplicowie (kolejność wchodzenia do stołu, grzybobranie, ostatni zajazd, ostatni polonez) jest nośnikiem TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ i dlatego Mickiewicz opisuje go elegijnie, jako świat, który odchodzi. U Reymonta obyczaj jest funkcjonalny i bezwzględny: nie ma chronić polskości, ma dzielić ziemię i pilnować porządku. Porównanie pokazuje dwa różne zadania, jakie literatura powierza tradycji.
KONTEKST 3 — MICKIEWICZ „DZIADY" cz. II: ludowy obrzęd jako instytucja MORALNA i sądownicza — Guślarz przewodzi rytuałowi, w którym wspólnota wydaje wyrok na zmarłych („Kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże"). To dowód, że w kulturze ludowej obrzęd bierze na siebie funkcję prawa i etyki — dokładnie ta sama teza, którą stawiasz o Lipcach, tylko o pokolenie wcześniej.
KONTEKST 4 — MYŚLIWSKI „KAMIEŃ NA KAMIENIU": ta sama wieś pół wieku później, ale obyczaj już się rozpada — Szymek Pietruszka buduje grobowiec rodzinny jako ostatni gest tradycji w świecie, który przestał ją praktykować. Świetny kontekst, jeśli chcesz pokazać, że u Reymonta obyczaj jeszcze DZIAŁA, i że jego siłę widać dopiero wtedy, gdy się porówna z jego zanikiem.

Propozycja struktury wypowiedzi (~4:00–4:30, maks. 5 min)

0:00–0:30 — WSTĘP: rozróżnij obyczaj / obrzęd / tradycję jednym zdaniem, a potem postaw tezę: w Lipcach obyczaj nie jest folklorem, tylko jedynym realnie działającym prawem — reguluje własność, małżeństwo, hierarchię i karę; zapowiedz, że pokażesz również jego cenę.
0:30–1:50 — ARGUMENT 1 (OBYCZAJ REGULUJE WŁASNOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO): swaty z wójtem-dziewosłębem, targ Dominikowej o zapis („zapiszcie i wy sześć"), wyjazd do rejenta i zapowiedzi w niedzielę, prosiny weselne i obowiązkowe dary, oczepiny z wkupieniem Jagusi do gospodyń. Domknij: obrzęd nie zdobi umowy, obrzęd JEST umową.
1:50–3:00 — ARGUMENT 2 (OBYCZAJ EGZEKWUJE — I WYKLUCZA): wycug i przestroga Jagustynki („na komornicę zeszłam"), odmowa Boryny („Na wycug do ciebie nie pójdę") jako źródło konfliktu z Antkiem, plotka jako sankcja („na ozorach obnosić po wsi"), gromady po sumie jako wiejski parlament, sąd w mieście i krzyk o las serwitutowy. Zakończ ostatnim zdaniem tomu — wesele i śmierć Kuby w tej samej godzinie.
3:00–4:00 — KONTEKST: „Wesele" Wyspiańskiego — ten sam obrzęd, ale odgrywany, nie przeżywany; u Reymonta wesele przenosi człowieka między grupami społecznymi, u Wyspiańskiego kończy się chocholim tańcem, bo wspólnoty pod kostiumem nie ma. Alternatywnie „Pan Tadeusz" jako obyczaj w funkcji pamięci narodowej.
4:00–4:30 — SYNTEZA: obyczaj w „Chłopach" to ustrój społeczny, nie ornament — daje Lipcom ład, tożsamość i system pomocy, ale wyklucza każdego, kto się w nim nie mieści. Zakończ zdaniem, które komisja zapamięta: Reymont pokazuje wspólnotę, w której tradycja jest jednocześnie konstytucją i wyrokiem.

Typowe pułapki

PUŁAPKA 1 — ETNOGRAFICZNA WYLICZANKA: recytowanie obrzędów bez tezy o ich funkcji. Polecenie mówi „w życiu społeczeństwa", więc każdy przywołany obyczaj musisz domknąć zdaniem, co on w tej wspólnocie ZAŁATWIA.
PUŁAPKA 2 — IDEALIZACJA WSI: „u Reymonta wieś jest piękna i tradycyjna". Reymont pokazuje też wycug, który zamienia gospodynię w komornicę, klasowy skład orszaku weselnego i śmierć parobka w cieniu cudzego wesela. Bez ciemnej strony obyczaju odpowiedź jest naiwna.
PUŁAPKA 3 — STRESZCZANIE ROMANSU: opowiadanie trójkąta Boryna–Jagna–Antek zamiast mówienia o obyczaju. Ten konflikt jest w odpowiedzi potrzebny, ale tylko jako SKUTEK obyczajowej reguły dziedziczenia — ojciec trzyma ziemię do śmierci, więc syn nie ma jak założyć własnego gospodarstwa.
PUŁAPKA 4 — POMINIĘCIE JĘZYKA: gwara łowicka, formuły w rodzaju „Niech będzie pochwalony" i przysłowia to nie ozdobnik stylistyczny, tylko część obyczaju — mowa jest znakiem przynależności do wspólnoty. Jedno zdanie o stylizacji gwarowej wyraźnie podnosi ocenę za rozumienie tekstu.
PUŁAPKA 5 — DOKLEJANIE „POLSKOŚCI" Z „WESELA": w Lipcach kwestia narodowa praktycznie nie istnieje, wspólnota jest lokalna, nie narodowa. Jeśli robisz kontekst z Wyspiańskiego, użyj go do KONTRASTU, a nie do twierdzenia, że Reymont też pisze o sprawie polskiej.

Kąt komisji (dopytania)

Czym różni się obyczaj od obrzędu? — obyczaj to powtarzalna praktyka codzienna (kolejność przy stole, forma powitania, swaty), obrzęd to jego odświętna, usankcjonowana postać, która ZMIENIA STATUS uczestnika (oczepiny robią z panny gospodynię, pogrzeb domyka los zmarłego); tradycja jest mechanizmem przekazu jednego i drugiego.
Czy obyczaj w Lipcach bardziej chroni, czy ogranicza jednostkę? — odpowiedz: robi jedno i drugie tym samym narzędziem. Ten sam system wzajemnych zobowiązań, który karmi żebraków i zapewnia opiekę starcom, wypycha Jagustynkę na komorne, a Jagnę — w dalszych tomach — poza wieś. Nie wybieraj jednej strony, nazwij mechanizm.
Dlaczego opis wesela zajmuje w tomie I tak dużo miejsca? — bo wesele jest w Lipcach największą operacją społeczną, jaką wieś przeprowadza: przenosi kobietę między grupami, przesuwa sześć morgów ziemi, uruchamia wymianę darów, publicznie potwierdza hierarchię i status Boryny. To nie scena rodzajowa, to akt prawny odegrany przez całą społeczność.
Jak Reymont pokazuje zderzenie prawa zwyczajowego z prawem stanowionym? — sceną sądu w mieście: chłopi skazani za „kradzież leśną" krzyczą o niesprawiedliwość, bo las był serwitutowy, czyli w ich odczuciu wspólny od pokoleń. Sąd zaborczy operuje tytułem własności, wieś — pamięcią zwyczaju; oba porządki mówią różnymi językami i wieś nie uznaje wyroku za sprawiedliwy.
Czym obrzęd u Reymonta różni się od obrzędu u Wyspiańskiego? — u Reymonta obrzęd jest przeżywany i skuteczny: realnie przenosi ludzi między rolami społecznymi. U Wyspiańskiego jest odgrywany — inteligencja bierze chłopski kostium, obrzęd traci moc sprawczą i kończy się chocholim tańcem. To najkrótszy dowód, że obyczaj żyje tylko we wspólnocie, która w niego wierzy.

Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?

Zaplanuj w 5 etapach · 4:00–4:30

Arkusz planowania: przenieś najlepsze bullety z mini-poradnika na konkretne etapy monologu. Czasy są orientacyjne (średnia wypowiedź na pytanie jawne: 4–4.5 min).

1
Wstęp i teza
30s–45s
Postawić jasną tezę — odpowiedź na pytanie, nie jego przepisanie. Komisja po 30 sekundach ma wiedzieć, co będziesz udowadniał.
np. „Uważam, że…”
2
Argument 1 — tekst z polecenia
1:15–1:25
Udowodnij tezę na tekście dołączonym do pytania — to tu komisja oczekuje najgłębszej analizy.
np. „Pierwszym dowodem, który warto przywołać, jest…”
3
Argument 2 — druga lektura
1:15–1:25
Pokazać, że problem z pytania jest obecny też w innym dziele kanonu — to dowód szerokości czytelniczej.
np. „W „Lalce" Bolesława Prusa…”
4
Kontekst lub rozszerzenie
30s–40s
Pogłębić myśl przez kontekst (historyczny, biograficzny, filozoficzny) albo krótki trzeci przykład. To sygnał samodzielnego myślenia.
np. „W kontekście epoki romantyzmu…”
5
Podsumowanie
25s–35s
Wrócić do tezy z mocą — nie streszczać, tylko zamknąć myśl. Ostatnie zdanie komisja zapamięta najlepiej.
np. „Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje, że…”

Pełen szablon i bank 47 zwrotów

Treść polecenia pochodzi z komunikatu dyrektora CKE z 30 sierpnia 2024 r. — ta sama lista 76 pytań obowiązuje w latach 2026, 2027 i 2028. Ocena na maturze należy do komisji. Łatwa Ustna oferuje trening z modelem językowym.