Pozytywizmmotywacjaideologiaśrodowiskopsychologia

Co może determinować ludzkie postępowanie?

Brzmienie polecenia

Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Mini-poradnik przed ustną

Materiał treningowy, nie gotowiec do odtworzenia ani komunikat CKE. Wersja publiczna (v1): pełna treść bez paywalla.

„Zbrodnia i kara" jest powieścią IDEOLOGICZNĄ, w której Dostojewski polemizuje z XIX-wiecznym DETERMINIZMEM — zarówno ekonomicznym (socjalizm Czerniszewskiego), jak psychologicznym (pozytywistyczna redukcja człowieka do otoczenia i interesu), jak ideologicznym (nihilizm pokolenia „Sowriemiennika"). Jego odpowiedź jest złożona: Dostojewski UZNAJE, że postępowanie człowieka jest wielostronnie uwarunkowane (nędza, rodzina, środowisko, teoria, psychika, podświadomość, przypadek, namiętność, sumienie, wiara), ale ODRZUCA twierdzenie, że człowiek jest sumą tych determinantów — w każdym z bohaterów zostawia jądro WOLNOŚCI i ODPOWIEDZIALNOŚCI, które nazywa duszą. Raskolnikow jest wielokrotnie „pchany" do zbrodni: nędzą petersburskiego pokoju-trumienki, listem matki o poświęceniu Duni za Łużyna, rozmową podsłuchaną w szynku o „zabiciu pasożyta", artykułem „O zbrodni" już napisanym, przypadkowym spotkaniem rudego żołnierza niosącego wiadomość o godzinie lichwiarki — wszystko SPRZYSIĘGA SIĘ, by zbrodnia nastąpiła; ale Dostojewski pokazuje, że sam akt jest aktem WOLNEGO wyboru, a cała kara i odrodzenie zakładają, że człowiek ponosi za niego odpowiedzialność. Wokół Raskolnikowa Dostojewski rozpisuje różne DOMINANTY determinujące: Sonia zdeterminowana biedą i prostytucją, ale zachowująca wiarę przeciwko środowisku; Swidrygajłow zniewolony namiętnością, ale mający chwilę wolności (wypuszcza Dunię z pokoju); Marmieładow zniewolony alkoholem, przegrywa z determinacją; Katarzyna Iwanowna — dumą klasową i chorobą. Teza do obrony: u Dostojewskiego człowiek jest wieloczynnikowo uwarunkowany, ale nie zdeterminowany — w każdej sytuacji zachowuje jądro wolności, które jest źródłem winy i zarazem możliwości odrodzenia.

Jak zrozumieć to pytanie

Rozróżnij DETERMINANTY (to, co wpływa na postępowanie) od DETERMINIZMU (filozoficznej tezy, że człowiek jest całkowicie zdeterminowany) — Dostojewski uznaje pierwsze, odrzuca drugie.
Zbuduj tezę polemiczną: powieść jest ODPOWIEDZIĄ na XIX-wieczne nurty redukujące człowieka (pozytywizm, socjalizm, nihilizm Czerniszewskiego, utylitaryzm Benthamowski) — Dostojewski broni wolności i odpowiedzialności.
Wymień WARSTWY determinantów obecne w powieści: (1) ekonomiczne — nędza petersburska; (2) społeczne — prostytucja, alkoholizm, klasa; (3) ideologiczne — teorie czytane przez młodzież; (4) rodzinne — listy matki, poświęcenie siostry; (5) psychologiczne — gorączka, sny, afekty; (6) środowiskowe — mieszkanie-trumienka, bruk, zaułki; (7) przypadkowe — podsłuchane rozmowy; (8) metafizyczne — sumienie, łaska.
Pokaż, że Dostojewski buduje powieść jak EKSPERYMENT: Raskolnikow ma wszystkie determinanty pchające do zbrodni, a jednak ZACHOWUJE wolność — gdyby był zdeterminowany, nie mógłby się nawrócić; możliwość pokuty jest dowodem wolności.
Komisja oceni, czy umiesz powiązać pytanie z ideologią XIX wieku: „lat 60-tych" ma w powieści konkretne znaczenie (Czerniszewski, „Co robić?", Pisariew, ruchy studenckie).

Konkretne odniesienia w „Zbrodni i karze"

RASKOLNIKOW — NĘDZA JAKO DETERMINANT EKONOMICZNY: mieszkanie w mansardzie na Stoliarnym Zaułku opisane jako „trumienka" i „szafa"; długi u gospodyni; zastawianie ostatnich rzeczy u Alony Iwanowny (pierścionek siostry, srebrny zegarek ojca); nędza realnie pcha bohatera w pole kontaktu z lichwiarką i w pole ideologii.
RASKOLNIKOW — IDEOLOGIA JAKO DETERMINANT KULTUROWY: artykuł „O zbrodni" napisany pół roku przed czynem, teoria ludzi nadzwyczajnych (Napoleon, Magomet, Kepler, Solon); Raskolnikow NIE JEST sam — to teoria CAŁEGO pokolenia lat 60-tych, które czyta Pisariewa i Czerniszewskiego; Dostojewski pokazuje, że ideologia wchodzi w umysł jak wirus i staje się determinacją postępowania.
RASKOLNIKOW — LIST MATKI I PRESJA RODZINNA: Pulcheria Aleksandrowna w liście opisuje małżeństwo Duni z Łużynem jako „uratowanie rodziny"; Rodion czyta list w mieszkaniu-trumience i reaguje krzykiem — „nie zgadzam się, żeby Dunia się poświęciła"; rodzinna presja (matka, siostra jako ofiara) staje się dodatkowym determinantem, który pcha go do działania — chce zdobyć pieniądze, żeby ratować siostrę.
RASKOLNIKOW — PRZYPADEK JAKO PROWIDENCJA: w szynku podsłuchuje rozmowę studenta i oficera o zabiciu lichwiarki („zamień jedno życie na tysiąc"); spotyka przypadkiem rudego żołnierza, który informuje o godzinie, kiedy Lizawieta wychodzi z domu; wracając ze snu o koniu widzi Plac Sienny — wszystko SPRZYJA zbrodni; Dostojewski pokazuje, jak splot okoliczności może wydawać się znakiem od losu.
RASKOLNIKOW — SEN O BITYM KONIU: kluczowa scena (rozdział 5 cz. I): mały Rodia widzi, jak pijany Mikołka zabija starą szkapę kijem na oczach tłumu, który ryczy „nieźle bij!"; sen objawia mu odruch współczucia i odrazy do przemocy — WEWNĘTRZNA strona psychiki, nieświadome, która mówi „nie" zanim rozum zdąży sformułować teorię; jest to determinacja SUMIENIA, która działa pod świadomością.
RASKOLNIKOW — WOLNY AKT ZBRODNI: mimo wszystkich determinantów Dostojewski opisuje samą zbrodnię jako akt WYBRANY — bohater ostrzy siekierę, przypina do kieszeni, idzie; moment podnoszenia topora nad głową Alony jest momentem wolności; po zbrodni bohater MÓGŁ ją zdradzić, mógł ją przyznać, mógł uciec — każdy krok jest jego wyborem, choć każdy obciążony poprzednimi.
SONIA — DETERMINACJA BIEDĄ PRZEŁAMANA WIARĄ: nędza rodziny Marmieładowów (alkoholizm ojca, gruźlica Katarzyny, głód dzieci) zmusza ją do prostytucji, ale wewnętrznie zachowuje czystość wiary — czyta Ewangelię, nosi cyprysowy krzyż, zachowuje pokorę; Dostojewski pokazuje, że środowisko determinuje ciało, ale nie duszę; Sonia przełamuje determinizm społeczny.
SWIDRYGAJŁOW — NAMIĘTNOŚĆ JAKO DETERMINANT PSYCHOLOGICZNY: lubieżność jako ośrodek jego tożsamości — dzieweczka w sanatorium, żona Marfa Pietrowna, Dunia, nawet sen o utopionej dziewczynce; a jednak w kluczowej scenie z Dunią (zamknięty pokój, rewolwer) WYPUSZCZA ją, mimo fizycznej dominacji — moment WOLNOŚCI poza namiętnością; Dostojewski pokazuje, że nawet człowiek głęboko zniewolony afektem ma drobną szczelinę wolności.
MARMIEŁADOW — DETERMINANT ALKOHOLU: „Pan Bóg nie przebaczy pijakowi, lecz przebaczy mi, bo już sobie nie przebaczę" — Marmieładow rozpoznaje swoją zniewolenie alkoholem, ale nie potrafi go przełamać; przegrywa z determinacją; Dostojewski pokazuje typ człowieka, który uznaje wolność, ale jej nie realizuje.
KATARZYNA IWANOWNA — DETERMINACJA KLASY I DUMY: córka oficera, szlachcianka, druga żona Marmieładowa, która nie potrafi zaakceptować upadku społecznego; duma klasowa prowadzi ją do obłędu (każe dzieciom tańczyć na ulicy, krzyczy o pochodzeniu matki i babki) i przedśmiertnego szaleństwa; Dostojewski pokazuje, jak TOŻSAMOŚĆ KLASOWA może determinować postępowanie wbrew interesowi.
ŁUŻYN — EGOIZM JAKO DETERMINANT CHARAKTEROLOGICZNY: każdy jego czyn wypływa z kalkulacji interesu własnego — ożenek z Dunią, podrzucenie pieniędzy Soni, intryga w stypę; nie ma w nim żadnej wolnej szczeliny, jest CAŁKOWICIE zdeterminowany przez własną próżność; Dostojewski pokazuje człowieka, który sam zredukował się do mechanizmu.
SEN RASKOLNIKOWA W EPILOGU — TRYCHINY: na Syberii bohater śni o zarazie „trychinów", która każe każdemu człowiekowi uważać siebie za mądrego i bezbłędnego, przez co wszyscy mordują się nawzajem; sen jest wizją ŚWIATA, w którym teoria Raskolnikowa zostaje zrealizowana na skalę masową — Dostojewski pokazuje, że ideologiczna determinacja jest najgroźniejsza ze wszystkich.
CYTATY: Raskolnikow o teorii: „Napoleon, Magomet, Kepler — czy oni zabili tylko jedną wesz?"; Sonia: „O Boże, co ty zrobiłeś!"; Marmieładow: „mamy gdzie iść?"; Porfiri: „cierpieniem trzeba bracie, cierpieniem"; Epilog-sen: „Wszyscy się mordowali nawzajem w bezsensowności".

Konteksty do wyboru (weź jeden)

KONTEKST A — Sofokles, „Król Edyp": klasyczny tragik przedstawia ludzkie postępowanie jako zdeterminowane przez FATUM — wyrocznia z Delf przepowiada, że Edyp zabije ojca i poślubi matkę, a wszystkie jego próby ucieczki (opuszczenie Koryntu, walka na rozdrożu, poślubienie królowej Teb) prowadzą wprost ku spełnieniu się przepowiedni; paralela z „Zbrodnią i karą" jest DIAMETRALNA — Sofokles pokazuje pełną determinację losem, Dostojewski zachowuje wolność wyboru; zestawienie obu dzieł uwidacznia DYSTANS między antycznym fatum a chrześcijańską wolnością, która otwiera możliwość pokuty i odrodzenia.
KONTEKST B — Słowacki, „Kordian": bohater przed Zamkiem Królewskim w Petersburgu wchodzi w podziemia, żeby zabić cara, ale ZATRZYMUJE GO psychika — Strach i Imaginacja, zmaterializowane lęki; Kordian mdleje na progu sypialni, nie realizuje czynu; Słowacki pokazuje determinację psychologiczną (świadome-nieświadome), która jest polskim odpowiednikiem determinizmu Dostojewskiego; paralela — Raskolnikow gorączkuje i majaczy po zbrodni, Kordian mdleje PRZED; obaj bohaterowie ukazują, że psychika jest polem silnej determinacji, którą trudno pokonać rozumem.

Propozycja struktury wypowiedzi (~4:00–4:30, maks. 5 min)

0:00–0:30 — WSTĘP + TEZA: powieść Dostojewskiego polemizuje z XIX-wiecznym determinizmem; pokazuje wiele warstw determinantów (ekonomia, ideologia, rodzina, psychika, przypadek), ale broni wolności i odpowiedzialności jako jądra człowieka.
0:30–2:00 — ARGUMENT 1 (Raskolnikow jako splot determinantów): nędza mansardowa, list matki o Duni, podsłuchana rozmowa w szynku, rudy żołnierz z godziną, teoria ludzi nadzwyczajnych, sen o bitym koniu jako głos sumienia; pokazanie, jak WSZYSTKO sprzyja zbrodni, a Dostojewski mimo to utrzymuje, że sam akt jest wolny.
2:00–3:00 — ARGUMENT 2 (inne postacie jako modele dominant): Sonia (środowisko biedy przełamane wiarą), Swidrygajłow (namiętność + moment wolności z Dunią), Marmieładow (przegrana z alkoholem), Katarzyna Iwanowna (duma klasowa), Łużyn (całkowita redukcja do egoizmu); sen Epiloga o trychinach jako wizja świata zredukowanego do ideologicznej determinacji.
3:00–4:00 — KONTEKST: Sofokles „Król Edyp" — klasyczne fatum jako czysta determinacja; albo Słowacki „Kordian" — psychika jako determinacja, która uniemożliwia czyn; oba pokazują ograniczenia wolności z różnych tradycji.
4:00–4:30 — SYNTEZA: Dostojewski uznaje wielowarstwowe uwarunkowania człowieka, ale broni chrześcijańskiej tezy o wolności i odpowiedzialności; gdyby postępowanie było zdeterminowane, nie byłoby ani winy, ani pokuty — to teologiczna odpowiedź na nihilizm XIX wieku.

Typowe pułapki

Nie odpowiadaj płasko „środowisko determinuje człowieka" — Dostojewski dokładnie polemizuje z tym poglądem; twoja odpowiedź ma pokazać jego PODWÓJNĄ tezę (uwarunkowania są, ale nie są determinacją).
Nie zapomnij o WARSTWACH determinantów — ekonomicznych, ideologicznych, rodzinnych, psychicznych, przypadkowych; bogata odpowiedź wymienia co najmniej pięć.
Nie opuszczaj snu o bitym koniu — to jedna z najsłynniejszych scen powieści i pokazuje, że SUMIENIE działa w psychice zanim dojdzie do racjonalizacji.
Nie myl ideologii Raskolnikowa z jego osobistym wymysłem — to teoria POKOLENIA lat 60-tych w Rosji (Pisariew, Czerniszewski), a Dostojewski polemizuje z konkretnym nurtem.
Nie zapomnij podać wybranego kontekstu wprost („wybieram kontekst z «Króla Edypa» Sofoklesa…") — jeśli nie nazwiesz lektury, komisja nie wie, że realizujesz wymagane odniesienie.

Kąt komisji (dopytania)

Jakie warstwy determinantów przedstawia Dostojewski w „Zbrodni i karze"?
Jak powieść polemizuje z XIX-wiecznym determinizmem (pozytywizm, socjalizm, nihilizm)?
Które sceny pokazują, że Raskolnikow mimo wszystkich „pchnięć" zachowuje wolność?
Jaką funkcję pełni sen o bitym koniu w strukturze motywacji bohatera?
Jak różne postacie (Sonia, Swidrygajłow, Marmieładow, Łużyn) ilustrują różne dominanty determinujące?
Czym sen Raskolnikowa o trychinach w Epilogu różni się od wcześniejszych snów bohatera?

Czy to opracowanie było dla Ciebie pomocne?

Zaplanuj w 5 etapach · 4:00–4:30

Arkusz planowania: przenieś najlepsze bullety z mini-poradnika na konkretne etapy monologu. Czasy są orientacyjne (średnia wypowiedź na pytanie jawne: 4–4.5 min).

1
Wstęp i teza
30s–45s
Postawić jasną tezę — odpowiedź na pytanie, nie jego przepisanie. Komisja po 30 sekundach ma wiedzieć, co będziesz udowadniał.
np. „Uważam, że…”
2
Argument 1 — tekst z polecenia
1:15–1:25
Udowodnij tezę na tekście dołączonym do pytania — to tu komisja oczekuje najgłębszej analizy.
np. „Pierwszym dowodem, który warto przywołać, jest…”
3
Argument 2 — druga lektura
1:15–1:25
Pokazać, że problem z pytania jest obecny też w innym dziele kanonu — to dowód szerokości czytelniczej.
np. „W „Lalce" Bolesława Prusa…”
4
Kontekst lub rozszerzenie
30s–40s
Pogłębić myśl przez kontekst (historyczny, biograficzny, filozoficzny) albo krótki trzeci przykład. To sygnał samodzielnego myślenia.
np. „W kontekście epoki romantyzmu…”
5
Podsumowanie
25s–35s
Wrócić do tezy z mocą — nie streszczać, tylko zamknąć myśl. Ostatnie zdanie komisja zapamięta najlepiej.
np. „Zestawienie tych dwóch tekstów pokazuje, że…”

Pełen szablon i bank 47 zwrotów

Treść polecenia pochodzi z publicznej listy pytań jawnych. Ocena na maturze należy do komisji. Łatwa Ustna oferuje trening z modelem językowym.