Księga Rodzaju. Genesis. Bereszit

Przypisy

1. 1.Rozdział I — cały pierwszy rozdział Tory poświęcony dziełu stworzenia, hebr. מַעֲשֵׂה בְּרֵאשִׁית (maase bereszit), jest jednym z głównych tematów żydowskiej mistyki. Tradycja ta mówi, że Bóg stwarzał świat literami „patrząc w Torę” (Zohar II.161b), co oznacza także, że studiowanie mającego zaledwie 434 słowa opisu stworzenia pozwala odkryć boskie sekrety i zasady funkcjonowania całego świata. [przypis tradycyjny] ↩
2. 2.Bóg — hebr. אֱלֹהִים (elohim): 'Bóg'; słowo to pochodzi od אֵל (el): 'moc, władza, potęga'. W Torze używa się wielu różnych słów na określenie Boga i są one znaczące: wybór jednego ze słów wskazuje konkretny aspekt boskości. [przypis edytorski] ↩
3. 3.zamętem i bezładem — hebr. תֹהוּ וָבֹהוּ (tohu wawohu). Obydwa słowa są synonimami תֹהוּ (tohu): 'pustka, bezpostaciowość, zamieszanie, miejsce chaosu, marność, nicość', בֹהוּ (wohu): 'pustka, pustkowie, spustoszenie'. Głębokie, gardłowe brzmienie całego wyrażenia w języku hebrajskim ma także cechy dźwiękonaśladowcze. [przypis edytorski] ↩
4. 4.rzekł — Bóg stwarzał świat Swoją mową, uczynił to poprzez עֲשָׂרָה מַאֲמָרוֹת (asara maamarot): 'Dziesięć Wypowiedzeń', por. Pirke Awot 5:1. W opisie Stworzenia, słowo וַיֹּאמֶר (wajomer): 'rzekł', znajduje się dziewięć razy, ale wyrażenie בְּרֵאשִׁית (bereszit): 'na początku', traktowane jest jako dziesiąte wypowiedzenie, por. Rambam do Pirke Awot 5:1. ↩
5. 5.I był wieczór, i był ranek — w oparciu o słowa tego wersetu w żydowskiej tradycji doba liczona jest od wieczora, czyli po zapadnięciu zmroku (od momentu, gdy na niebie pojawią się trzy gwiazdy), do czasu po zachodzie słońca następnego dnia. [przypis edytorski] ↩
6. 6.jeden dzień — w hebrajskim oryginale nie zostało użyte słowo רִאשׁוֹן (riszon): 'pierwszy', lecz słowo אֶחָד (echad): 'jeden', choć w odniesieniu do innych dni zastosowane są liczebniki porządkowe. Komentarz rabiniczny wyjaśnia to tak, że tego dnia Bóg był Jedyny na świecie i nawet aniołowie nie zostali jeszcze wówczas stworzeni, zob. Raszi do 1:5. ↩
7. 7.przestwór — hebr. רָקִיעַ (raki'a): 'rozciągająca się przestrzeń, sklepienie niebieskie', firmament, który zastygł w bezruchu i podtrzymywał „wody” znajdujące się ponad sklepieniem. «Pomimo tego, że niebiosa zostały stworzone pierwszego dnia, nadal były płynne. Zastygły dopiero na drugi dzień, zdjęte grozą [rozkazu] Bożego», zob. Raszi do 1:6. [przypis tradycyjny] ↩
8. 8.niebo — hebr. שָׁמַיִם (szamajim): 'niebo', można to także odczytywać jako złożenie słów שָׁם (szam): 'tam' i מַיִם (majim): 'woda': 'tam, nad przestworem, jest woda w postaci chmur i mgieł'. [przypis edytorski] ↩
9. 9.drugi — u Cylkowa 'wtóry'. [przypis edytorski] ↩
10. 10.znaki — u Cylkowa 'jako znamiona', dziś słowo 'znamię' ma inne znaczenie. [przypis edytorski] ↩
11. 11.owe światła wielkie — Talmud (Chulin 60b) komentuje to, że słońce i księżyc «były stworzone jako [obiekty] tej samej wielkości, lecz księżyc został pomniejszony, ponieważ skarżył się, mówiąc: niemożliwe jest, by dwóch królów używało tej samej korony», zob. Raszi do 1:16. [przypis tradycyjny] ↩
12. 12.i przedzielały — u Cylkowa 'i przedzielać'. Hebrajski bezokolicznik można także przetłumaczyć jako 'dla przedzielania'. [przypis edytorski] ↩
13. 13.potwory — hebr. תַנִּינִם (taninim): 'wielkie ryby, wielkie zwierzęta morskie'. Talmud odnosi to do Lewiatana, potwora morskiego opisanego w Księdze Hioba (zob. Bawa Batra 74b, zob. Hiob 41). [przypis tradycyjny] ↩
14. 14.Niech wyda ziemia jestestwa żyjące — według komentarza rabinicznego, wszystkie stworzenia nieba i ziemi zostały stworzone pierwszego dnia, wymagały jedynie wydobycia i uzewnętrznienia. Każde z nich znalazło się na swoim miejscu dopiero w tym dniu, kiedy zostało to nakazane przez Boga, zob. Raszi do 1:14 i 1:24. [przypis tradycyjny] ↩
15. 15.płazy — hebr. רֶמֶשׂ (remes): dosłownie 'pełzające' [stworzenia], a nie płazy w sensie biologicznym. Do tej kategorii zalicza się wszystkie zwierzęta żyjące przy powierzchni ziemi, takie jak węże, mrówki itd. [przypis edytorski] ↩
16. 16.i wszelkiego płaza ziemnego — u Cylkowa 'i wszelki płaz ziemny'. [przypis edytorski] ↩
17. 17.Uczyńmy — midrasz uczy: ponieważ człowiek jest podobny do aniołów i mogłoby to wzbudzić ich zazdrość, Bóg w Swojej skromności naradzał się tu z aniołami, i chociaż aniołowie w żaden sposób nie pomagali przy tworzeniu człowieka, została tu użyta liczba mnoga, zob. Raszi do 1:26. Ibn Ezra wyjaśnia, że po tym, jak ziemia i morza wydały z siebie rośliny i zwierzęta, Bóg zwrócił się do aniołów: „my zajmijmy się człowiekiem, nie zaś ziemia czy wody”, zob. Ibn Ezra do 1:26. ↩
18. 18.ludzi — w hebrajskim oryginale pojawia się słowo אָדָם (adam): 'człowiek' w liczbie pojedynczej, lecz może być rozumiane także w znaczeniu zbiorowości. [przypis edytorski] ↩
19. 19.obraz — hebr. בְּצַלְמֵנוּ (becalmenu): 'wedle naszego wzoru, naszego modelu, naszego typu'. [przypis edytorski] ↩
20. 20.podług — dziś: według. [przypis edytorski] ↩
21. 21.podobieństwo — hebr. כִּדְמוּתֵנוּ (kidmutenu), to podobieństwo rozumiane jako inteligencja i zdolność rozumienia, a nie fizyczne zob. Raszi do 1:26. [przypis tradycyjny] ↩
22. 22.kobietę — u Cylkowa 'niewiastę'; w całym tekście konsekwentnie zamiono słowo 'niewiasta', które dziś nie brzmi naturalnie, na słowo 'kobieta'. [przypis edytorski] ↩
23. 23.mężczyznę i kobietę — midrasz uczy, że początkowo Bóg stworzył człowieka z dwoma obliczami, a następnie rozdzielił na dwie osoby. Innym wyjaśnieniem słów Tory jest, że chodzi o podkreślenie, że oboje zostali stworzeni szóstego dnia, a dopiero w następnym rozdziale opisane to jest szczegółowo, zob. Raszi do 1:27. [przypis tradycyjny] ↩
24. 24.owoc drzewa — u Cylkowa 'owoc drzewny'. [przypis edytorski] ↩
25. 25.pokarm — pierwsi ludzie żywili się wyłącznie roślinami, uśmiercanie zwierząt i jedzenie mięsa zostało dozwolone dopiero potomkom Noacha po potopie (por. Ks. Rodzaju 9:3). Raszi do 1:29. [przypis tradycyjny] ↩
26. 26.niechaj będą na pokarm wam — u Cylkowa 'wam niechaj będą na pokarm'. [przypis edytorski] ↩
27. 27.w czym — u Cylkowa 'w którem'. [przypis edytorski] ↩
28. 28.dusza — hebr. נֶפֶשׁ (nefesz): 'dusza, istota żywa, jaźń, siła żywotna, siedlisko emocji, substancja lub istota oddychająca, anima, wewnętrzna istota [człowieka]'. W judaizmie istnieje sześć różnych słów na określenie różnych rodzajów/poziomów duszy. [przypis edytorski] ↩
29. 29.zastępy — hebr. צָבַא (cawa): 'armia, zastępy czyli odziały zorganizowane, aby prowadzić wojnę lub służyć'. Tu w znaczeniu: całe dzieło stworzenia, działające według stworzonych dla niego reguł. [przypis edytorski] ↩
30. 30.I ukończone były niebo i ziemia, i wszystkie ich zastępy — u Cylkowa 'I spełnione były niebo i ziemia i wszystek zastęp ich'; zmianę wprowadzono, uwzględniając różnicę semantyczną pomiędzy słowami 'ukończyć' a 'spełnić' dla hebrajskiego czasownika כלה (kala): 'skończyć'. [przypis edytorski] ↩
31. 31.odpoczął — hebr. rdzeń שבת (szawat), z którego wywodzi się słowo Szabat, oznacza 'zaprzestać, zaniechać, wstrzymać, odpocząć'. [przypis edytorski] ↩
32. 32.Oto [dzieje] zrodzenia się — u Cylkowa 'oto zrodzenie się'; słowo תוֹלְדוֹת (toldot) jest wieloznaczne, oznacza 'dzieje, historie, to co się rodziło'. W 6:9 to samo słowo Cylkow tłumaczy jako 'dzieje'. [przypis edytorski] ↩
33. 33.w czasie — u Cylkowa 'czasu'. [przypis edytorski] ↩
34. 34.Wiekuisty — czteroliterowe Imię Boga J-H-W-H, tzw. tetragram, oparte jest na hebrajskim rdzeniu הָיָה (haja): 'być, istnieć'. W judaizmie imię to traktowane jest z wielką świętością i zgodnie z tradycją nie jest wymawiane na głos, lecz zastępowane słowem Adonaj ('Pan') lub Haszem ('To Imię'). Cylkow tłumaczy tetragram jako 'Wiekuisty', zaś słowo אֱלֹהִים (Elohim) jako 'Bóg'. Raszi do 2:5 pisze: «'Wiekuisty' to Jego Imię, 'Bóg' oznacza, że jest On władcą i sędzią nad wszystkim». [przypis tradycyjny] ↩
35. 35.niebo i ziemię, — u Cylkowa werset zakończony kropką, co zaciemnia sens następnego wersetu. [przypis edytorski] ↩
36. 36.Zanim jakiś krzew polny był na ziemi, i zanim wzeszło jakieś ziele polne — bo nie spuścił [jeszcze] Wiekuisty, Bóg, deszczu na ziemię i człowieka nie było, aby uprawiał ziemię — u Cylkowa „Zanim zaś jaki krzew polny był na ziemi, i jakie ziele polne zanim weszło, — nie spuścił też Wiekuisty Bóg deszczu na ziemię; człowieka też nie było, aby uprawiał ziemię;”. [przypis edytorski] ↩
37. 37.bo nie spuścił [jeszcze] — u Cylkowa 'nie spuścił też'; hebr. כי (ki): 'bo, ponieważ' Cylkow oddaje jako 'też'. [przypis edytorski] ↩
38. 38.i człowieka nie było — u Cylkowa 'człowieka też nie było', słowo 'też' dodane przez Cylkowa, tu: usunięte. [przypis edytorski] ↩
39. 39.zrosiła — hebr. הִשְׁקָה (hiszka): 'nawadniała'. [przypis edytorski] ↩
40. 40.utworzył — tu pojawia się hebr. czasownik יָצַר (jacar): 'tworzyć, kształtować' w odróżnieniu do używanego dotąd czasownika בָּרַא (bara): 'stwarzać'. Słowo bara oznacza stwarzanie z niczego i stosuje się tylko do Boga. Słowo jacar oznacza wytwarzanie z jakiegoś materiału. [przypis edytorski] ↩
41. 41.człowieka z prochu ziemi — oba te hebr. słowa אָדָם (adam): 'człowiek' i אֲדָמָה (adama): 'ziemia' pochodzą od tego samego rdzenia. [przypis edytorski] ↩
42. 42.dech żywota — hebr. נִשְׁמַת חַיִּים (niszmat chajim): 'dech żywota'; samo słowo נְשָׁמָה (neszama) to: 'oddech (człowieka), tchnienie ducha (Bożego), oddychająca istota', jest to także jedno ze słów hebrajskich oznaczających 'duszę'. [przypis edytorski] ↩
43. 43.istotą żyjącą — również zwierzęta określane są jako istoty żyjące, jednak człowiek różni się od nich umiejętnością rozumienia i mowy, zob. Raszi do 2:7. [przypis tradycyjny] ↩
44. 44.Eden — w literaturze rabinicznej istnieją dwa rodzaje Edenu: jeden ziemski, żyzny i obfitujący w roślinność, drugi, niebiański, przeznaczony na zamieszkanie dla prawych, nieśmiertelnych dusz. Te dwa Edeny określane są jako „niższy” i „wyższy”. Ponadto Talmud (Berachot 34b) wskazuje, że pojęcia 'ogród' i 'Eden', odnoszą się do dwóch odrębnych miejsc, a Adam i Ewa przebywali tylko w 'ogrodzie'. W Talmudzie istnieją dysputy nad określeniem granic ziemskiego Edenu (Eruwin 19a, Tamid 32b), oraz jego rozmiarów: «Ogród Edenu jest jedną sześćdziesiątą samego Edenu, a Eden jest jedną sześćdziesiątą Gehenny […] A niektórzy mówią, że Eden nie ma miary» (Taanit 10a). [przypis tradycyjny] ↩
45. 45.od dawna — hebr. מִקֶּדֶם (mikedem): 'od wschodu, z przodu, od starożytnych czasów', większość przekładów tłumaczy to jako: 'od strony wschodniej', prawdopodobnie Cylkow odwołuje się tu do Targum Jonatan, aramejskiej interpretacji z I/II w.: «Wiekuisty Bóg Swoim wypowiedzeniem zasadził dla sprawiedliwych ogród z Edenu, przed stworzeniem świata […]». Zasadził ogród na wschód od Edenu, zob. Raszi do 2:8. [przypis tradycyjny] ↩
46. 46.wywiódł — spowodował, że rośliny zaczęły rosnąć; werset odnosi się tylko do roślinności w ogrodzie, zob. Raszi do 2:9. [przypis tradycyjny] ↩
47. 47.do spożycia — u Cylkowa 'ku spożyciu'. [przypis edytorski] ↩
48. 48.Drzewo Życia — עֵץ הַחַיִּים (ec hachajim): 'drzewo życia'. Termin „Drzewo życia” stał się metaforą Tory, por. np. Ks. Przysłów 3:18. W żydowskiej tradycji mistycznej „drzewo życia” odnosi się do diagramu ilustrującego dziesięć boskich emanacji (Sefirot), jest to także tytuł ważnego dzieła żydowskiego mistycyzmu autorstwa rabina Chajima Witala (1542–1620). [przypis tradycyjny] ↩
49. 49.Drzewo Poznania dobrego i złego — עֵץ הַדַּעַת טוֹב וָרָע (ec hadaat tow wara): 'drzewo poznania dobrego i złego'. W Talmudzie (Berachot 40a) mędrcy dyskutują, czy była to winorośl, figa czy może nawet pszenica, a midrasz (Bereszit Raba 15:7) sugeruje, że mógł to być także etrog (rodzaj owocu cytrusowego). Poznanie dobra i zła może być interpretowane jako umiejętność rozróżniania pomiędzy dobrem i złem, czyli wolna wola. Niektórzy odczytują to jako pożądanie seksualne, ale Ramban uczy, że takie wyjaśnienie nie wydaje się prawidłowe, gdyż nawet wąż mówił, że po spożyciu „staniecie się jak Bóg” i «po spożyciu owocu człowiek miał wolny wybór i z własnej woli mógł czynić zło lub dobro, czy to wobec siebie czy wobec innych istot, i to jest owa Boska cecha, ale jest ona także niedobra dla człowieka, ponieważ ma on teraz jecer (skłonność do zła) i pożądanie», zob. Ramban do 2:11. [przypis tradycyjny] ↩
50. 50.nawadniania — u Cylkowa 'dla zraszania'; w oryginale לְהַשְׁקוֹת (lehaszkot): 'nawadniać'. [przypis edytorski] ↩
51. 51.Piszon — wedle Rasziego jest to Nil, zob. Raszi do 2:11. [przypis tradycyjny] ↩
52. 52.Chawila — kraina sąsiadująca z ogrodem Edenu, zob. Radak do 2:11. ↩
53. 53.bdellion — hebr. בְּדֹלַח (bedolach), tłumaczone także jako 'bdellium', może oznaczać żywicę drzewa Commiphora africana lub rodzaj okrągłego kamienia szlachetnego; Saadia Gaon odczytuje to jako 'perły'. Do bedolach porównana jest manna, zob. Ks. Liczb 11:7. ↩
54. 54.berylowy — hebr. שֹׁהַם (szoham): znaczenie niepewne, może to być onyks lub chryzopraz lub beryl lub malachit. [przypis edytorski] ↩
55. 55.Gichon — dokładna identyfikacja jest niepewna, wedle niektórych opinii jest to Nil, zob. Józef Flawiusz Antiquitates Iudaicae (Dawne dzieje Izraela) 1:1:3. [przypis edytorski] ↩
56. 56.Kusz — hebr. כּוּשׁ (kusz) oznacza starożytną krainę na południe od drugiej katarakty Nilu, rozciągającą się w kierunku granic Etiopii, w tradycji żydowskiej Kusz identyfikowane jest jako Etiopia, por. Ks. Estery 1:1, słowo to oznacza także ogólnie osobę czarnoskórą, por. Ks. Liczb 12:1, gdzie słowem tym określona została żona Mojżesza. [przypis edytorski] ↩
57. 57.Chidekel — wedle tradycji jest to rzeka Tygrys, zob. Raszi do 2:14. [przypis tradycyjny] ↩
58. 58.Aszur — Asyria, kraina historyczna położona na terenie dzisiejszego Iraku, w górnym biegu rzek Tygrys i Eufrat. [przypis edytorski] ↩
59. 59.Frat — wedle tradycji jest to Eufrat, zob. Raszi do 2:14. [przypis tradycyjny] ↩
60. 60.wziął (…) człowieka — zachęcił go i przekonał miłymi słowami, zob. Raszi do 2:15. [przypis tradycyjny] ↩
61. 61.pożywać — dziś: spożywać; jeść, korzystać. [przypis edytorski] ↩
62. 62.pomoc, odpowiednią jemu — hebr. עֵזֶר כְּנֶגְדּוֹ (ezer kenegdo): dosł. 'pomoc naprzeciw niego', Raszi wyjaśnia: «gdy sobie zasłuży: będzie miał pomoc, gdy nie zasłuży: będzie miał walczącego z nim przeciwnika», zob. Raszi do 2:18. [przypis tradycyjny] ↩
63. 63.I Wiekuisty, Bóg, utworzył z ziemi wszystkie zwierzęta dzikie, i wszelkie ptactwo nieba, i przywiódł do człowieka, aby zobaczyć, jak je nazwie; a jakkolwiek nazwie człowiek każde jestestwo żywe, taka będzie nazwa jego. — u Cylkowa 'I utworzył był Bóg Wszechmocny z ziemi wszystkie zwierzęta dzikie, i wszystkie ptactwo nieba, i przywiódł do człowieka, aby obaczył, jak je nazwie; a jak bądź nazwie człowiek każde jestestwo żywe, taką będzie nazwa jego'. Skorygowano m.in. ze względu na zbędne użycie czasownika zaprzeszłego, pojawienie się określenia 'Wszechmocny' zamiast 'Wiekuisty', niefortunne zestawienie słów 'Wszechmocny z ziemi'. [przypis edytorski] ↩
64. 64.spuścił — u Cylkowa 'przypuścił'. [przypis edytorski] ↩
65. 65.odurzenie — hebr. תַּרְדֵּמָה (tardema): 'głęboki sen'. [przypis edytorski] ↩
66. 66.jedno z żeber jego — hebr. מִצַּלְעֹתָיו (micalotaw): '[jeden] z jego boków, stron'. Słowo צֶלַע (cela): 'bok, strona', pojawia się też w opisie budowy Miszkanu (Przybytku na pustyni), por. Ks. Wyjścia 26:20. W tym wersecie rabini upatrują źródło idei, że człowiek został początkowo stworzony z dwoma obliczami (Eruwin 18a), por. przypis do Ks. Rodzaju 1:27, zob. Raszi do 2:21. [przypis tradycyjny] ↩
67. 67.zwarł [w tym miejscu] ciało — u Cylkowa 'zwarł ciało za niem'; skorygowano, usuwając możliwą niejasność: 'za nim' odnosi się do 'żebra', w oryginale jest תַּחְתֶּנָּה (tachtena): 'pod nią, zamiast niej, w jej miejsce'. [przypis edytorski] ↩
68. 68.ukształtował — hebr. וַיִּבֶן (wajiwen) dosł. 'zbudował', od בָּנַה (bana): 'budować'. [przypis edytorski] ↩
69. 69.kobietą, bo z mężczyzny wzięta ona — u Cylkowa 'mężatką, bo z męża'; wprowadzono modernizację dla uniknięcia pomyłki związanej z zawężonym współcześnie znaczeniem słów 'mężatka' i 'mąż'. [przypis edytorski] ↩
70. 70.tę nazywać kobietą, bo z mężczyzny wzięta ona — niemożliwa do oddania w przekładzie gra słów oparta na dźwiękowym podobieństwie wyrazów אִישׁ (isz): 'mężczyzna' i אִשָּׁה (isza): 'kobieta'. [przypis edytorski] ↩
71. 71.mąż (…) łączy się z żoną — hebr. אִישׁ (isz): 'człowiek, mężczyzna' oraz אִשָּׁה (isza): 'kobieta' występują również w znaczeniu 'mąż' i 'żona'. [przypis edytorski] ↩
72. 72.wąż — hebr. נָחַשׁ (nachasz): 'wąż'. Można odczytywać postać węża jako symbol satana (czyli szatana, oskarżyciela), ale proste znaczenie wersetu mówi, że mowa tu o zwierzęciu, które obdarzone było nadzwyczajnymi cechami. Talmud (Sota 9b) relacjonuje, że początkowo wąż miał być królem wszystkich zwierząt, chodził wyprostowany i spożywał to samo, co człowiek, ale odkąd został przeklęty musi czołgać się na brzuchu i żywić się prochem. Tradycja widzi w nim także metaforę jecer hara 'skłonności do złego', która zwodzi ludzi do grzeszenia. Tora przyrównała jecer hara do węża, gdyż działa podobnie jak wąż, z natury mało widoczny i korzyść z niego jest w rzeczywistości bardzo niewielka, lecz szkoda, którą przynosi jest ogromna, zob. Sforno do 3:1. Por. także talmudyczną ideę (Bawa Batra 16a): «Powiedział Resz Lakisz: satan, jecer hara i Anioł śmierci są tym samym». ↩
73. 73.chytry — hebr. עָרוּם (arum) w znaczeniu 'sprytny, bystry'. [przypis edytorski] ↩
74. 74.którego uczynił — u Cylkowa 'który był uczynił'. [przypis edytorski] ↩
75. 75.Czyżby — u Cylkowa 'alboż'. [przypis edytorski] ↩
76. 76.Nie pożywajcie — u Cylkowa 'nie pożywać wam'. [przypis edytorski] ↩
77. 77.owocu drzewa, co w pośrodku ogrodu — według żydowskiej tradycji mógł to być owoc winorośli, figi a nawet pszenica (por. Berachot 40a), ale z pewnością nie ma tu mowy o jabłku. Midrasz (Bereszit Raba 15:7) sugeruje, że mógł to być także etrog (rodzaj owocu cytrusowego), lecz midrasz konkluduje, że Bóg nie ujawnił człowiekowi ani w przyszłości nigdy nie wyjawi, co to był za rodzaj drzewa. [przypis tradycyjny] ↩
78. 78.nie dotykajcie się go — Bóg zabronił jedynie jedzenia owocu, a zakaz dotykania kobieta dodała od siebie, zob. Raszi do 3:3. Midrasz wyjaśnia: «Gdy [wąż] zobaczył kobietę jak przechodzi ona obok drzewa, popchnął ją ku drzewu i powiedział jej: a widzisz, żeś nie umarła? Tak jak nie umarłaś dotykając [drzewa], tak i nie umrzesz, gdy z niego zjesz!», zob. Bereszit Raba 19:3. [przypis tradycyjny] ↩
79. 79.w dniu, gdy — u Cylkowa 'dnia, którego'. [przypis edytorski] ↩
80. 80.staniecie się jako Bóg — wąż zasugerował, że Bóg spożył owoc tego drzewa przed stwarzaniem świata, a po spożyciu owocu także ludzie staną się twórcami światów, zob. Raszi do 3:5. [przypis tradycyjny] ↩
81. 81.znający dobro i zło — u Cylkowa 'poznawającymi dobre i złe'. [przypis edytorski] ↩
82. 82.do zdobycia wglądu — hebr. לְהַשְׂכִּיל (lehaskil) pochodzi od rdzenia שֶׂכֶל (sechel) oznaczającego 'inteligencję, umysł, pojmowanie, rozumienie'; lehaskil można tłumaczyć jako: 'rozważać, zwracać uwagę, skłaniać do rozważenia/do wglądu', u Cylkowa 'do oglądania'. «Tak powiedział jej [wąż: będziecie] »znający dobro i zło«», zob. Raszi do 3:6. [przypis tradycyjny] ↩
83. 83.dała też — midrasz sugeruje, że słowo „też” oznacza tu włączenie również zwierząt w spożycie owocu i w następstwa tego czynu, zob. Raszi do 3:6. [przypis tradycyjny] ↩
84. 84.nagimi — «Tora odnosi się tu do postrzegania umysłowego, a nie zaledwie wzrokowego […]. Nawet niewidomy człowiek wie, kiedy jest nagi. Co więc oznacza, że „poznali, że są nagimi”? Mieli tylko jedno przykazanie i ogołocili się z niego», zob. Raszi do 3:7. [przypis tradycyjny] ↩
85. 85.figowe — Tora nie podaje, jakiego rodzaju było Drzewo Poznania, tym niemniej Talmud wskazuje, że mogło to być drzewo figowe, skoro okryli się figowymi liśćmi: «czym zgrzeszyli, w tym [szukali] naprawy» (Sanhedrin 70b), zob. Raszi do 3:7. [przypis tradycyjny] ↩
86. 86.rozlegający — hebr. מִתְהַלֵּךְ (mithalech): dosł. 'przechadzający się'. [przypis edytorski] ↩
87. 87.z powiewem dziennym — hebr. לְרוּחַ הַיּוֹם (leruach hajom) tu: „z powiewem dziennym”, słowo ruach oznacza zarówno 'wiatr', 'duch' jak i 'kierunek'. Głos Boży rozchodził się «w tym kierunku, w którym zdąża słońce czyli ku zachodowi», zob. Raszi do 3:8. [przypis tradycyjny] ↩
88. 88.Gdzie jesteś — «[Bóg] wiedział gdzie [Adam] się znajduje, [zwrócił się do niego z pytaniem], aby rozpocząć z nim rozmowę, inaczej człowiek bałby się odpowiadać, gdyby [Bóg] nagle wymierzył mu karę», zob. Raszi do 3:9. [przypis tradycyjny] ↩
89. 89.Odrzekł — u Cylkowa 'I rzekł'. [przypis edytorski] ↩
90. 90.kobiety — u Cylkowa 'niewiasty'. [przypis edytorski] ↩
91. 91.na brzuchu twoim — midrasz uczy, że wąż miał nogi, których został tu pozbawiony, zob. Raszi do 3:14. [przypis tradycyjny] ↩
92. 92.nienawiść wzniecę między tobą a kobietą — midrasz uczy, że Bóg rzekł do węża: «twoim celem było wyłącznie to, by Adam umarł, gdy pierwszy zje [ten owoc], żebyś ty mógł wziąć Chawę [Ewę] dla siebie, zacząłeś więc najpierw rozmawiać z kobietą z tego powodu, że na kobiety łatwiej wywierać wpływ, one zaś wiedzą, jak wpływać na swoich mężów, i dlatego: »nienawiść wzniecę między tobą a kobietą«», zob. Raszi do 3:15. [przypis tradycyjny] ↩
93. 93.potomstwem twoim a potomstwem jej — u Cylkowa 'nasieniem twojem a nasieniem jej'; słowo זרע (zera): 'nasienie, potomstwo', w znaczeniu 'potomstwo' wydaje się tu bardziej odpowiednie. [przypis edytorski] ↩
94. 94.Wielce, wielce pomnożę męki — «Udręki związane z wychowywaniem dzieci», zob. Raszi do 3:16. [przypis tradycyjny] ↩
95. 95.brzemienność (daw.) — ciąża. [przypis edytorski] ↩
96. 96.brzemienności twojej — «Udręki związane ciążą», zob. Raszi do 3:16. [przypis tradycyjny] ↩
97. 97.w bólach rodzić będziesz dzieci — «Udręki związane porodem», zob. Raszi do 3:16. [przypis tradycyjny] ↩
98. 98.pożądać będziesz — u Cylkowa 'do męża twego żądza twoja'; zmiana dla klarowności tekstu polskiego, 'pożądanie' wydaje się bardziej precyzyjne w kontekście tego wersetu. [przypis edytorski] ↩
99. 99.przeklętą niech będzie ziemia — «Ziemia będzie ci szczędzić swojej dobroci i nie będzie wydawać plonu w pełni, bo zasiejesz a nie zbierzesz tyle, ile by się należało, gdyż większość nasion w ziemi ulegnie zniszczeniu i nie wyrosną», zob. Radak do 3:17. «Ziemia będzie ci dawać rzeczy przeklęte, takie jak muchy, pchły czy mrówki», zob. Raszi do 3:17. [przypis tradycyjny] ↩
100. 100.z twojego powodu — u Cylkowa 'gwoli tobie'. [przypis edytorski] ↩
101. 101.żywić się będziesz zielem polnym — «Cóż to za klątwa? Czyż nie było mu to powiedziane jako błogosławieństwo (por. Ks. Rodzaju 1:29)?». Przekleństwo odnosi się tu do ziemi i trudu, z jakim Adam będzie wydobywał z niej pożywienie. «Gdy obsiejesz ją ziarnem i warzywami, ona wyda ci cierń i oset, i inne rośliny polne, a ty będziesz zmuszony je zjadać», zob. Raszi do 3:18. [przypis tradycyjny] ↩
102. 102.Chawa — od hebr. rdzenia חָיָה (chaja): 'żyć'. W znaczeniu 'dająca życie', «gdyż daje życie swoim dzieciom», zob. Raszi do 3:20. W innych przekładach najczęściej jako Ewa, tak jak pojawia się to w Septuagincie, tłumaczeniu Tory na grecki z II wieku p.n.e. [przypis tradycyjny] ↩
103. 103.jeden — hebr. אֶחָד (echad): 'jeden, jedyny, wyjątkowy'. Midrasz tak wyjaśnia słowa Boga: «Oto on jest wyjątkowy wśród istot niższych, jak Ja jestem wyjątkowy pośród istot wyższych. Na czym polega ta wyjątkowość? Na 'wiedzy dobrego i złego', co nie ma miejsca w przypadku zwierząt», zob. Raszi do 3:22. [przypis tradycyjny] ↩
104. 104.aby żył na wieki — Bóg nie chciał do tego dopuścić. «Jeśli będzie żył wiecznie, możliwe jest, że zwiedzie ludzi i będą mówili: on też jest bogiem!», zob. Raszi do 3:22. [przypis tradycyjny] ↩
105. 105.wydalił — czyli: usunął. [przypis edytorski] ↩
106. 106.Cherubów — zgodnie z midraszem były to anioły zniszczenia, zob. Raszi do 3:24. [przypis tradycyjny] ↩
107. 107.poznał — hebr. יָדָע (jada): 'znać, wiedzieć' jest tu użyte jako eufemizm na współżycie seksualne. Z formy przeszłej czasownika komentatorzy wyciągają wniosek, że poczęcie i narodziny Kaina miały miejsce jeszcze przed grzechem i wygnaniem z Edenu, zob. Raszi do 4:1. [przypis tradycyjny] ↩
108. 108.Kain — dosł. 'nabytek', od hebr. קָנַה (kana): 'kupować, nabywać'. [przypis edytorski] ↩
109. 109.od — dosł. אֶת (et): 'z Wiekuistym'. Chawa mówi tu: «Gdy stwarzał mnie i mojego męża, stwarzał nas On sam, ale w tym [przypadku] byliśmy z Nim partnerami», zob. Raszi do 4:1. [przypis tradycyjny] ↩
110. 110.Hewla — hebr. הֶבֶל (hewel): dosł. 'tchnienie, wyziew, opar', przenośnie także w znaczeniu 'marność, daremność'; por. Psalm 144:4 i Kohelet 1:2. W innych przekładach jako Abel. [przypis tradycyjny] ↩
111. 111.uprawiającym — u Cylkowa 'uprawiaczem'. [przypis edytorski] ↩
112. 112.lica (daw.) — twarz. [przypis edytorski] ↩
113. 113.podniesiesz — u Cylkowa 'pierwszeństwo twoje'; w oryginale jest tylko słowo שְׂאֵת (seet): bezokolicznik słowa 'podnosić' i odnosi się to do „zapadłego lica” w poprzednim wersecie, co Cylkow sam sugeruje w swoim komentarzu, nie ma tu mowy o żadnym 'pierwszeństwie'. [przypis edytorski] ↩
114. 114.podniesiesz [oblicze] — hebr. czasownik נָשָׂא (nasa): 'podnosić' może być także tłumaczony jako 'przebaczać'. [przypis edytorski] ↩
115. 115.u drzwi — w znaczeniu: «aż do wrót twojego grobu (czyli: do dnia śmierci) twój grzech będzie zachowany», zob. Raszi do 4:7. [przypis tradycyjny] ↩
116. 116.grzech leży — z gramatycznego punktu widzenia w tym wersecie istnieje niezgodność rodzajów: słowo 'grzech' hebr. חַטָּאת (chatat) jest rodzaju żeńskiego, a słowo רֹבֵץ (rowec) dosł. 'wylegiwać się, zalegać jak zwierzę' tu: „leży”, jest rodzaju męskiego, dalsza część wersetu „ku tobie [kieruje] swoje pożądanie” odnosi się do rodzaju męskiego. Raszi interpretuje to tak, że druga część wyrażenia wskazuje na יֵצֶר הָרָע (jecer hara): 'skłonność do złego', a jecer po hebrajsku jest słowem rodzaju męskiego, zob. Raszi do 4:7. [przypis tradycyjny] ↩
117. 117.ku tobie [kieruje] swoje pożądanie — u Cylkowa 'ma on skłonność do ciebie'; w oryginale jest tylko תשוקתו (teszukato) dosł. 'do ciebie pożądanie jego'. [przypis edytorski] ↩
118. 118.zagadnął — u Cylkowa 'powiedział to (Kain Heblowi)'; tekst nie precyzuje, co powiedział Kain, słowa 'to' nie ma w oryginale, 'powiedział to' sugeruje, że powiedział mu treść poprzedniego wersetu, co wprowadza w błąd. [przypis edytorski] ↩
119. 119.zagadnął Kain Hewla — «Wszedł z nim sprzeczkę i starcie, by znaleźć pretekst do zabicia go», zob. Raszi do 4:8. [przypis tradycyjny] ↩
120. 120.Gdzież Hewel brat twój? — «[Bóg] wszedł z nim w rozmowę łagodnymi słowy, [z nadzieją], że może skłoni to [Kaina] do skruchy i powie: ja go zabiłem i zgrzeszyłem przeciw Tobie», zob. Raszi do 4:9. [przypis tradycyjny] ↩
121. 121.krwi — w hebr. oryginale słowo 'krew' pojawia się tu w liczbie mnogiej, co jest wyjaśnianie jako «jego krew i krew jego potomków», inne wyjaśnienie mówi, że Kain zadał mu wiele ran, zob. Raszi do 4:10. [przypis tradycyjny] ↩
122. 122.przewina — u Cylkowa 'kara moja, abym ją zniósł'; w oryginale występuje jednak słowo עֲוֹנִי (awoni): 'mój grzech, moje przewinienie', a nie kara. [przypis edytorski] ↩
123. 123.Zbyt wielka przewina moja do zniesienia? — midrasz sugeruje, aby odczytywać to jako zapytanie: «Ty unosisz wyższe i niższe światy, a nie możesz unieść mojego grzechu?», zob. Raszi do 4:13. [przypis tradycyjny] ↩
124. 124.ktokolwiek by zabił Kaina, siedmiokrotną poniesie pomstę — oznacza to, że zemsta na Kainie nie zostanie dokonana od razu, ale dopiero, gdy pojawi się siódme pokolenie. Kaina zabije Lemech, jeden z jego potomków, zob. Raszi do 4:15 i 4:19. [przypis tradycyjny] ↩
125. 125.znak — Tora nie wyjaśnia, o jaki znak chodzi. Midrasz uczy, że Bóg wyrył mu na czole jedną z liter Swojego Imienia. Jako że na ziemi nie było jeszcze wielu ludzi, Kain bał się, że zabije go jakieś dzikie zwierzę, Bóg przywrócił więc zwierzętom lęk przed Kainem, zob. Raszi do 4:15. Inne wyjaśnienia: tym znakiem był róg, zob. Ibn Ezra do 4:15. [przypis tradycyjny] ↩
126. 126.Nod — hebr. נוֹד (nod): 'błąkać się, wędrować'. Nazwa Nod oznacza zatem «krainę, gdzie błąkają się wszyscy wygnańcy», zob. Raszi do 4:16. Por. wyżej Ks. Rodzaju 4:12, gdzie Kain zostaje skazany na bycie נָד (nad) „zbiegiem”. [przypis tradycyjny] ↩
127. 127.Chanocha — w innych przekładach jako Henoch. [przypis edytorski] ↩
128. 128.dwie żony — ludzie z pokolenia potopu mieli zwyczaj brać sobie dwie żony. Zadaniem jednej było rodzenie dzieci: tu była to Ada, drugiej zaś podawano środek powodujący bezpłodność i tę żonę mąż przeznaczał sobie do cielesnych przyjemności: tu była to Cylla (ona jednak również później urodziła dzieci), zob. Raszi do 4:19. [przypis tradycyjny] ↩
129. 129.przy hodowli — słowa 'przy hodowli' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
130. 130.cytra — hebr. כִּנּוֹר (kinor). Nie zachował się dokładny opis tego instrumentu, wiadomo jednak, że był on z rodziny lir. W innych tłumaczeniach 'kinor' tłumaczy się także jako harfa, lira albo lutnia. W Biblii Hebrajskiej słowo 'kinor' pojawia się 42 razy. Cytra była instrumentem króla Dawida, który jednak grał na niej palcami. [przypis edytorski] ↩
131. 131.flet podwójny — hebr. עוּגָב (ugaw). [przypis edytorski] ↩
132. 132.Naama — midrasz uczy, że została ona żoną Noacha, zob. Raszi do 4:22. [przypis tradycyjny] ↩
133. 133.Oto zabiłem mężczyznę za ranę moją, a młodzieńca za siniec mój — zabił Kaina oraz swojego własnego syna Tuwal-Kaina. Lemech był niewidomy, a Tuwal-Kain, który go prowadził, zobaczył Kaina i wydało mu się, że to dzikie zwierzę, powiedział do ojca, by ten strzelił z łuku. Gdy Lemech zorientował się, że [zabił] Kaina, swojego przodka, uderzył dłonią o dłoń, zabijając też własnego syna, z tego powodu żony oddaliły się od [Lemecha] i musiał je zjednać słowami», zob. Raszi 4:23. Cytowana przez Rasziego opowieść łączy się z wyjaśnieniem, że znak, jaki nosił Kain, był to róg i przez to został on pomylony z dzikim zwierzęciem, zob. Radak do 4:23. [przypis tradycyjny] ↩
134. 134.siedemdziesiąt i siedem kroć!” — midrasz dodaje, że Lemech spełnił rolę Anioła śmierci, zob. Midrasz Tanchuma, Bereszit 11:3. [przypis tradycyjny] ↩
135. 135.ponownie — u Cylkowa: 'jeszcze'. [przypis edytorski] ↩
136. 136.Szet — od hebr. שִׁית (szit): 'położyć, kłaść, dać, umieścić, ustawić'. W innych tłumaczeniach jako Set. [przypis edytorski] ↩
137. 137.Enosz — hebr. אֱנוֹשׁ (enosz): 'człowiek, ludzkość'. [przypis edytorski] ↩
138. 138.zaczęto — hebr. rdzeń חָלַל (chalal) może oznaczać zarówno 'zaczynać' jak i 'bezcześcić, profanować'. Komentarze wyjaśniają to dwojako: ludzie zaczęli się wówczas modlić do Boga albo też oddawać się kultom bałwochwalczym, zob. Raszi, Ibn Ezra i Radak do 4:26. [przypis tradycyjny] ↩
139. 139.spis — u Cylkowa 'rodopis'; w oryginale סֶפֶר (sefer): 'księga, spis'. [przypis edytorski] ↩
140. 140.W czasie [gdy] — u Cylkowa 'Czasu, którego'; w oryginale בְּיוֹם (bejom): 'w dniu'. [przypis edytorski] ↩
141. 141.Człowiek — u Cylkowa 'Adam'; wprowadzono zmianę redakcyjną dla uniknięcia niejasności 'Adam zwany Adamem'. [przypis edytorski] ↩
142. 142.w czasie ich stwarzania — u Cylkowa 'czasu którego stworzeni zostali'. [przypis edytorski] ↩
143. 143.na podobieństwo i obraz swój — «Bóg wszczepił mu moc płodzenia i odtwarzania Swojego podobieństwa tak, aby dzieło człowieka było jak dzieło Najwyższego. I nie jest tak powiedziane w odniesieniu do Kaina ani Hewla, nie jest też wspomniane, ile lat żył Kain i ile miał lat, gdy spłodził swego syna Chanocha, ponieważ imię Hewla zostało wymazane, a i [ród] Kaina zginął [następnie] w potopie», zob. Ibn Ezra do 5:3. [przypis tradycyjny] ↩
144. 144.chodził — u Cylkowa 'postępował'. [przypis edytorski] ↩
145. 145.i nie było go — hebr. וְאֵינֶנּוּ (weejnenu); Chanoch «był sprawiedliwym człowiekiem, ale o słabej woli, [skłonnym] zwrócić się ku niegodziwości. Dlatego Bóg pośpieszył się i zabrał go, sprawiając, że umarł przedwcześnie. Z tego powodu Tora używa odmiennych słów, mówiąc o jego śmierci, że „nie było go” na świecie i nie mógł dopełnić swoich lat», zob. Raszi do 5:24. [przypis tradycyjny] ↩
146. 146.Metuszelach — w innych tłumaczeniach jako: Matuzalem. Najstarszy człowiek wymieniony w Torze, w sumie żyjący 969 lat. Długowieczność Matuzalema stała się przysłowiowa, np. w wyrażeniach 'matuzalemowy wiek', 'matuzalowe lata'. [przypis edytorski] ↩
147. 147.Noach — od hebr. rdzenia נוּחַ (nuach): 'odpocząć, spocząć, zostawić, położyć'. W innych przekładach Noe. [przypis edytorski] ↩
148. 148.niechaj pocieszy nas — hebr. rdzeń נָחַם (nacham): 'pocieszać' nie jest źródłem imienia Noach, zob. Raszi do 5:29. Por. też przypis do Ks. Rodzaju 6:6. [przypis tradycyjny] ↩
149. 149.z trudów rąk naszych, na ziemi — zgodnie z midraszem, aż do czasów Noacha ludzie nie znali narzędzi do uprawy ziemi i dopiero Noach je sporządził, zob. Raszi do 5:29. [przypis tradycyjny] ↩
150. 150.Szem — hebr. rdzeń שֵׁם (szem): 'imię'. W innych przekładach: Sem. Od imienia Sema ludy wywodzące się z terenów Bliskiego Wschodu określa się mianem Semitów. Współcześnie nazwa ta ma zastosowanie zwłaszcza do Żydów, stąd negatywny stosunek do nich określany jest mianem antysemityzmu. [przypis edytorski] ↩
151. 151.Cham — hebr. rdzeń חָם (cham): 'gorący'. W potocznym rozumieniu Cham został przeklęty przez Boga za nieprzystojne zachowanie, chociaż faktycznie przeklęty został tylko jego syn Kanaan. W kulturze polskiej słowo cham oznacza prostaka, człowieka niekulturalnego, dawn. także chłopa (w przeciwieństwie do szlachty). [przypis edytorski] ↩
152. 152.synowie Boscy — hebr. בְּנֵי הָאֱלֹהִים (bnei haelohim): 'synowie Boscy', w znaczeniu 'książęta, sędziowie, możnowładcy'. Midrasz uczy, że byli to aniołowie w randze książąt, wysłani przez Boga, którzy jednakże połączyli się z córkami ludzkimi, zob. Raszi do 6:2. Por. także inne miejsca, gdzie słowo elohim oznacza 'przywódcy, możnowładcy, zwierzchnicy, sędziowie': Ks. Wyjścia 4:16, 7:1, 22:7. [przypis tradycyjny] ↩
153. 153.Nie [będzie] walczyć duch Mój — u Cylkowa 'nie walczyć duchowi Mojemu'; w tekście hebrajskim nie ma bezokolicznika. [przypis edytorski] ↩
154. 154.duch Mój — «Mój Duch nie będzie, rozdrażniony, walczył ze sobą z powodu człowieka», zob. Raszi do 6:3. Hebr. יָדוֹן (jadon): 'walczyć' od rdzenia דִין (din): 'osądzać'. Słowa z tym rdzeniem w znaczeniu 'walki, zmagania się' pojawiają się w formie מָדוֹן (madon) np. w Ks. Psalmów 80:7, Ks. Przysłów 15:18, Ks. Jeremiasza 15:10 czy jako לָדִין (ladin) w Ks. Koheleta 6:10. [przypis tradycyjny] ↩
155. 155.sto dwadzieścia lat — W kulturze żydowskiej 120 lat symbolizuje długie i spełnione życie. Tradycyjnym życzeniem długowieczności jest עַד מֵאָה וְעֶשְׂרִים שָׁנָה (Ad meah weesrim szana!, 'Do stu dwudziestu lat!'). Mojżesz żył 120 lat (por. Ks. Powtórzonego Prawa 34:7). Ibn Ezra komentuje «To jest naturalna miara życia każdego człowieka. A jeśli znajdziemy kogoś, kto żył dłużej, to są to przypadki rzadkie; ogólna zasada odnosi się do większości. Jednak nie jest to prawda, ponieważ Szem żył sześćset lat» i wskazuje dalej, że prawdziwe znaczenie to czas, jaki ludzkość ma na poprawę swojego zachowania, zob. Ibn Ezra do 6:3. Podobnie Raszi interpretuje 120 lat jako czas pozostały do zagłady ludzkości: «Do 120 lat będę im okazywał cierpliwość, a jeśli się nie nawrócą, sprowadzę na nich potop», zob. Raszi do 6:3. [przypis tradycyjny] ↩
156. 156.Olbrzymi — hebr. נְפִלִים (nefilim): dosł. 'upadli' od נָפַל (nafal): 'upaść'. Raszi wyjaśnia, że byli tak nazywani, «ponieważ sami upadli i spowodowali upadek świata», zob. Raszi do 6:4. Interpretacje rabiniczne łączą Nefilim z budzącym lęk ludem olbrzymów (Targum Onkelos do Bereszit 6:4; Bereszit Raba 26:7). W Ks. Liczb 13:33 pojawiają się Nefilim jako lud „olbrzymów synów Enaka, z rodu olbrzymów”, a Raszi wyjaśnia, iż byli to potomkowie Szamchazaja i Azaela, dwóch aniołów, którzy 'upadli z Nieba' w czasach pokolenia Enosza, por też. Joma 67 b i Raszi do tego miejsca; midrasz o dwóch aniołach, którzy zeszli na ziemię , aby naprawiać świat, ale zwabieni urokiem kobiet, zbezcześcili swoją niebiańską czystość i wprowadzili na ziemię wszelkiego rodzaju grzeszność, za co karą był potop, pojawia się też w Jalkut Szimoni do Bereszit 44 oraz w Kala Rabati 3:9 (tu mają oni imiona Aza i Azael). Takie wyjaśnienie podąża za starożytną tradycją utożsamiania nefilim „olbrzymów” i giborim „mocarzy” jako potomków związku aniołów i śmiertelników. Żadna z tych idei nie znajduje się w tekście biblijnym i judaizmowi zasadniczo jednak obca jest koncepcja upadłych aniołów, rabini sprzeciwiali się więc tej legendzie, tłumacząc, że określenie „synowie Boscy” powinno być odczytywane jako arystokraci, synowie sędziów lub możnowładców, którzy poślubili ziemskie dziewczyny, por. Bereszit Raba 26:5. [przypis tradycyjny] ↩
157. 157.potem — po potopie, zob. Raszi i Ibn Ezra do 6:4. U Cylkowa błędnie 'w następstwie'. [przypis tradycyjny] ↩
158. 158.mocarze — hebr. גִבֹּרִים (giborim): 'mocarze', tu w negatywnym znaczeniu jako «buntujący się przeciwko Bogu», zob. Raszi do 6:4. [przypis tradycyjny] ↩
159. 159.Pożałował — hebr. rdzeń נָחַם (nacham) oznacza zarówno 'pożałować', jak i 'pocieszać'. Jak uczy midrasz, Bóg pocieszał się, że uczynił człowieka wśród istot niższych, a nie wśród tych wyższych, gdyż wówczas człowiek nakłaniałby niebiańskie istoty do buntu, zob. Raszi do 6:6. [przypis tradycyjny] ↩
160. 160.ubolewał — «Tak działa Bóg: mimo że było Mu wiadome, iż w końcu ludzie zgrzeszą i zostaną zgładzeni [w potopie], nie powstrzymał się od stworzenia ich, ze względu na sprawiedliwych, którzy w przyszłości wywiodą się spośród nich», zob. Raszi do 6:6. [przypis tradycyjny] ↩
161. 161.Zgładzę ludzi — hebr. rdzeń מָחָה (macha): dosł. 'wymazać'. «[Ponieważ człowiek] jest prochem, sprowadzę na niego wodę i wymażę go», zob. Raszi do 6:7. [przypis tradycyjny] ↩
162. 162.bydlę — «Wszystko zostało stworzone ze względu na człowieka, a skoro on będzie unicestwiony, po cóż one [mają istnieć]?». Inne wyjaśnienie jest takie, że zwierzęta również postępowały niewłaściwie, zob. Raszi do 6:7. [przypis tradycyjny] ↩
163. 163.robactwo — hebr. רֶמֶשׂ (remes): 'pełzające' [stworzenia], zob. 1:24. [przypis edytorski] ↩
164. 164.za czasów swoich — hebr. דֹרֹתָיו (bedorotaw): dosł. 'w swoich pokoleniach'. «Niektórzy z naszych mędrców wyjaśniają to na chwałę [Noacha], że tym bardziej gdyby żył w pokoleniu ludzi prawych, byłby jeszcze bardziej sprawiedliwym. Ale inni wyjaśniają to w negatywnym znaczeniu: na tle swojego pokolenia [Noach] był sprawiedliwy, ale gdyby żył w pokoleniu Abrahama, byłby postrzegany jako ktoś nieistotny», zob. Raszi do 6:9. [przypis tradycyjny] ↩
165. 165.chodził — hebr. הִתְהַלֶּךְ (hithalech): 'chodził, przechadzał się', por. 5:22 i 5:24. U Cylkowa mylące 'postępował'. [przypis edytorski] ↩
166. 166.skażona była ziemia — hebr. תִשָּׁחֵת (tiszachet): 'skażona', od שָׁחַת (szachat): 'zniszczyć, zrujnować, wytępić, być zepsutym, zdeprawowanym', tu w odniesieniu do grzechów lubieżności i bałwochwalstwa, zob. Raszi do 6:11. [przypis tradycyjny] ↩
167. 167.bezprawiem — hebr. חָמָס (hamas): 'przemoc, bezprawie', tu w znaczeniu rabunku, zob. Raszi do 6:11. [przypis tradycyjny] ↩
168. 168.skaziło wszelkie ciało — istoty na ziemi oddawały się wynaturzonym aktom seksualnym, zob. Ibn Ezra do 6:12. «Nawet bydło, dzikie zwierzęta i ptaki nie łączyły się w pary z własnym gatunkiem», zob. Raszi do 6:12. [przypis tradycyjny] ↩
169. 169.z — u Cylkowa 'z ponad'; wprowadzono zmianę ze względu na logiczność zdania. [przypis edytorski] ↩
170. 170.z — hebr. אֶת (et): 'z' może być tu rozumiane jako 'z ziemi' lub 'wraz z ziemią', aż do głębokości 3 tefachim, zob. Raszi do 6:13; tefach (lm tefachim): miara długości, zależnie od opinii jest to od 8 cm do około 9,6 cm, czasem tłumaczone jako 'piędź'. [przypis tradycyjny] ↩
171. 171.arka — u Cylkowa 'korab', przestarzałe określenie na łódź, statek. Wprowadzono konsekwentną zamianę w całym tekście na utrwaloną w polszczyźnie 'arkę'. [przypis edytorski] ↩
172. 172.drzewa cyprysowego — hebr. עֲצֵי גֹפֶר (acei gofer). Niektórzy odczytują to jako nazwę własną, zob.Raszi i Ibn Ezra do 6:14. [przypis tradycyjny] ↩
173. 173.przegrody — hebr. קִנִּים (kinim): dosł. 'gniazda', oddzielne pomieszczenia dla wszystkich rodzajów zwierząt, zob. Raszi do 6:14. [przypis tradycyjny] ↩
174. 174.smołowiec — prawdopodobnie chodzi o asfalt naturalny, występujący m.in. w okolicach Morza Martwego [przypis edytorski] ↩
175. 175.łokieć — hebr. אַמָּה (ama), lm אַמּוֹת (amot). Łokieć to miara długości, ok. 54 cm; zależnie od opinii łokieć może mieć od 48,16 cm do 57,30 cm. [przypis edytorski] ↩
176. 176.otwór — hebr. צֹהַר (cohar): 'jasność, lśnienie, południe'. «Wedle jednych opinii było to okno, wedle innych opinii drogi kamień, który dostarczał im światło», zob. Raszi do 6:16. [przypis tradycyjny] ↩
177. 177.zwężysz ją wzwyż — tworząc rodzaj spadzistego zadaszenia, zob. Raszi do 6:16. [przypis tradycyjny] ↩
178. 178.o dolnych, średnich i wyższych piętrach — «Trzy piętra jedno nad drugim: najwyższe było dla ludzi, środkowe dla zwierząt, dolne na nieczystości», zob. Raszi do 6:16. [przypis tradycyjny] ↩
179. 179.potop — hebr. מַבּוּל (mabul): 'potop', Raszi wyjaśnia to w odniesieniu do rdzeni בָּלָה (bala): 'zużyć, zniszczyć', בָּלַל (balal): 'pomieszać, wprowadzić zamieszanie', יָבַל (jawal): 'sprowadzać [w dół], spłukać', a nawet w odniesieniu do Babilonu [hebr. בָּבֶל, Bawel], jako że potop «sprowadził [arkę] do Babilonu, […] a wszystko, co zginęło w potopie, zostało tam strącone», zob. Raszi do 6:17. [przypis tradycyjny] ↩
180. 180.przymierze — «Przymierze było konieczne ze względu na owoce [zabrane do arki przez Noacha jako pożywienie], aby nie zgniły i nie zepsuły się, oraz po to, aby złoczyńcy z tego pokolenia nie zabili [Noacha]», zob. Raszi do 6:18. [przypis tradycyjny] ↩
181. 181.wnijdziesz (daw.) — dziś: wejdziesz. [przypis edytorski] ↩
182. 182.z tobą — «Mężczyźni oddzielnie i kobiety oddzielnie, stąd wniosek, że [w arce] zakazane było współżycie cielesne», zob. Raszi do 6:18 i do 7:7. [przypis tradycyjny] ↩
183. 183.według rodzaju jego — «Te, które trzymały się swojego gatunku i nie uległy zwyrodnieniu», zob. Raszi do 6:20. [przypis tradycyjny] ↩
184. 184.w tym pokoleniu — u Cylkowa 'w wieku tym'; w oryginale jest tu słowo דוֹר (dor): 'pokolenie', taki przekład jest również zgodny z komentarzem rabinicznym. [przypis edytorski] ↩
185. 185.wszelkiego bydła czystego — chodzi o zwierzęta „czyste rytualnie”, czyli te, które w przyszłości zostaną dozwolone Żydom do spożywania; po siedem sztuk, aby Noach mógł złożyć z nich ofiarę po potopie, zob. Raszi do 7:2. [przypis tradycyjny] ↩
186. 186.które nie są czyste — u Cylkowa 'ze zwierząt nieczystych'; nieuzasadniona odmienność wobec oryginału. [przypis edytorski] ↩
187. 187.które nie są czyste — Tora nie używa tu słowa טָמֵא (tame): 'nieczysty rytualnie', ale opisowego wyrażenia 'które nie są czyste'. Ten właśnie werset jest talmudycznym przykładem, że Tora woli dać trzy słowa 'nie są czyste', aby tylko nie użyć negatywnego słowa 'nieczysty', kiedy słowo to nie jest konieczne, zob. Bawa Batra 123a. [przypis tradycyjny] ↩
188. 188.czterdzieści dni i czterdzieści nocy — wedle tradycyjnego poglądu czterdziestu dni potrzeba, aby ukształtował się płód w łonie, zob. Raszi do 7:4. W Torze liczba 40 dni łączy się z wydarzeniami, które niosą ze sobą dogłębną zmianę rzeczywistości: 40 dni przebywał Mojżesz na górze Synaj, 40 dni trwała podróż szpiegów wysłanych do Kanaanu. W religijnym roku żydowskim okres 40 dni od 1 dnia miesiąca elul do Jom Kipur uznaje się za właściwy do odbycia tszuwy, czyli pokuty, powrotu do właściwego postępowania i naprawy swojego zachowania przed Dniem Sądu. 40 dni potrzeba, aby dokonała się znacząca zmiana, łącząca się z pojęciem odnowy i nowego początku. [przypis tradycyjny] ↩
189. 189.które nie są czyste — u Cylkowa 'nieczystych'; zob. powyżej komentarz do 7:2. [przypis edytorski] ↩
190. 190.miesiąca drugiego — nazwy miesięcy pochodzą z późniejszego okresu, z czasów po niewoli babilońskiej, zaś Tora używa dla miesięcy tylko numeracji, począwszy od miesiąca wiosennego (nazwanego później nisan). W Talmudzie istnieje spór, czy w tym wersecie mowa jest o miesiącu cheszwan (zwanym inaczej marcheszwan), czy o miesiącu ijar, zob. Raszi do 7:11. [przypis tradycyjny] ↩
191. 191.roztworzyły — dziś: otworzyły a. rozwarły. [przypis edytorski] ↩
192. 192.płaz — hebr. רֶמֶשׂ (remes): 'pełzające' [stworzenia], a nie płazy w sensie biologicznym. [przypis edytorski] ↩
193. 193.I zamknął Wiekuisty za nim — midrasz uczy, że Bóg otoczył arkę niedźwiedziami i lwami, chroniąc w ten sposób Noacha, aby ludzie nie rozbili mu arki, a zwykłe wyjaśnienie jest takie, że zamknął wejście z powodu wzbierającej wody, zob. Raszi do 7:16. [przypis tradycyjny] ↩
194. 194.Wiekuisty — u Cylkowa 'Bóg'; prawdopodobnie pomyłka, gdyż Cylkow wszędzie konsekwentnie tłumaczy Imię Czteroliterowe jako 'Wiekuisty'. [przypis edytorski] ↩
195. 195.piętnaście łokci wzwyż — po tym jak wody zrównały się ze szczytami gór, wzniosły się jeszcze na 15 łokci (ok. 8 metrów) ponad szczyty, zob. Raszi do 7:20. [przypis tradycyjny] ↩
196. 196.roju rojącego się — hebr. שֶׁרֶץ (szerec): 'roić się, pełzać, wić się, czołgać się'. [przypis edytorski] ↩
197. 197.ze wszystkiego, co na lądzie — «Lecz nie ryby w morzu», zob. Raszi do 7:22. [przypis tradycyjny] ↩
198. 198.na obliczu ziemi — dziś: na powierzchni ziemi. [przypis edytorski] ↩
199. 199.wszystko — dziś: całe (bydło). [przypis edytorski] ↩
200. 200.spust — urządzenie służące do kontroli przepływu wody na stopniach wodnych, rodzaj podnoszonej zapory stosowanej od czasów antycznych m.in. do irygacji pól i kierowania wody do akweduktów. [przypis edytorski] ↩
201. 201.po upływie stu pięćdziesięciu dni — «[Poziom wód] zaczął się zmniejszać 1 dnia [miesiąca] siwan. Jak [to obliczono]? 27 kislew ustały deszcze, co daje 3 dni z kislew i 29 z tewet, czyli 32 dni, [miesiące] szewat, adar, nisan i ijar mają [w sumie] 118 dni: oto 150 dni», zob. Raszi do 8:3. [przypis tradycyjny] ↩
202. 202.Ararat — jeden z łańcuchów górskich, które od południa oddzielają Armenię od Mezopotamii i które otaczają również ziemie Kurdów. W aramejskim Targum Onkelos góry Ararat przetłumaczone są jako góry Kardu. Miejsce, w którym biblijna arka osiadła po potopie, było identyfikowane jako pasmo górskie na północny wschód od jeziora Wan, mogła spocząć na niektórych niższych szczytach łańcucha górskiego otaczającego ten region. Jednakże wszelkie utożsamianie biblijnego Araratu z konkretną górą nie ma oparcia w słowach Biblii. [przypis tradycyjny] ↩
203. 203.wypuścił kruka — Noach wypuścił kruka z myślą, że ptak ten żywi się mięsem, więc jeśli wody rzeczywiście opadły na tyle, że kruk znajdzie padlinę, wówczas przyniesie kawałek mięsa w dziobie, i po tym Noach pozna, że wody ustąpiły, zob. Radak do 8:7. [przypis tradycyjny] ↩
204. 204.tam i na powrót — dziś: tam i z powrotem. [przypis edytorski] ↩
205. 205.póki nie oschły — dziś: obeschły. [przypis edytorski] ↩
206. 206.wypuścił gołębicę — Ponieważ dalej (8:10) napisane jest, że odczekał kolejne siedem dni, wynika z tego, że i przed pierwszym wypuszczeniem gołębicy odczekał 7 dni po wysłaniu kruka, z myślą, że jeśli wody opadły, gołębica znajdzie sobie miejsce na odpoczynek i już nie wróci do Noacha, zob. Raszi do 8:8. [przypis tradycyjny] ↩
207. 207.obaczyć — dziś: zobaczyć. [przypis edytorski] ↩
208. 208.liść oliwki — u Cylkowa 'liść oliwnika', co nie jest precyzyjne. [przypis edytorski] ↩
209. 209.oschła powierzchnia ziemi — powierzchnia ziemi stała się gliniasta, zob. Raszi do 8:13. [przypis tradycyjny] ↩
210. 210.wtóry — drugi. [przypis edytorski] ↩
211. 211.dwudziestego siódmego — midrasz uczy, że potop trwał przez cały rok słoneczny (365 dni), zob. Raszi do 8:14. [przypis tradycyjny] ↩
212. 212.wyschła ziemia — powierzchnia ziemi stwardniała i była znów taka, jak dawniej, zob. Raszi do 8:14. [przypis tradycyjny] ↩
213. 213.ty i żona twoja — wychodzą parami, stąd wniosek, że współżycie cielesne zostało im teraz już dozwolone, por. 6:18 i 7:7, zob. Raszi do 8:16. [przypis tradycyjny] ↩
214. 214.robactwo — hebr. רֶמֶשׂ (remes): 'pełzające' [stworzenia]. [przypis edytorski] ↩
215. 215.rozradzały i rozmnażały — midrasz uczy, że również zwierzętom nie wolno było się rozmnażać w arce, zob. Raszi do 8:17. [przypis tradycyjny] ↩
216. 216.podług rodzajów swoich — hebr. מִשְׁפְּחֹתֵיהֶם (lemiszpechoteihem): dosł. 'według ich rodzin'. To uczy, że zwierzęta «zobowiązały się do łączenia się [w pary] tylko zgodnie ze swoimi gatunkami», zob. Raszi do 8:19. Jest to również najdłuższe słowo w Torze. [przypis tradycyjny] ↩
217. 217.ołtarz — u Cylkowa 'ofiarnica'; wprowadzono konsekwentną zamianę w całym tekście na słowo 'ołtarz'; hebr. מִזְבֵּחַ (mizbeach): 'ołtarz', pochodzi od rdzenia זָבַח (zawach): 'zarzynanie zwierzęcia [ofiarnego]'. [przypis edytorski] ↩
218. 218.z każdego bydła czystego — z tego powodu miał przykazane zabrać po siedem sztuk ze zwierząt czystych rytualnie (7:2), zob. Raszi do 8:20. [przypis tradycyjny] ↩
219. 219.wdzięczna (daw.) — tu: miła. [przypis edytorski] ↩
220. 220.dzień i noc — «Z tego płynie wniosek, że [dzień i noc] ustały przez wszystkie dni potopu, gdy nie funkcjonował system planetarny i nie można było rozpoznać różnicy pomiędzy dniem a nocą», zob. Raszi do 8:22. [przypis tradycyjny] ↩
221. 221.trwoga przed wami — u Cylkowa 'trwoga wasza'; skorygowano ze względu na logikę treści: chodzi o lęk zwierząt przed ludźmi, nie o ludzkie lęki. [przypis edytorski] ↩
222. 222.Wszystko, co się rusza i co żyje, wam będzie na pokarm — od tej pory potomkom Noacha dozwolone zostało jedzenie mięsa zwierząt, gdyż pierwszemu człowiekowi wolno było spożywać tylko pokarm roślinny, por. Ks. Rodzaju 1:29, zob. Raszi do 9:3. [przypis tradycyjny] ↩
223. 223.istoty z życiem jej, z krwią jej jeść nie będziecie — zakazane zostało odcinanie kawałków z żyjącego zwierzęcia: jak długo jego siła życiowa płynie w jego krwi, zob. Raszi do 9:4. [przypis tradycyjny] ↩
224. 224.krwi (…) służącej życiu waszemu — «Nawet gdy ktoś popełni samobójstwo przez uduszenie, mimo że nie będzie rozlewu krwi», zob. Raszi do 9:5. [przypis tradycyjny] ↩
225. 225.poszukiwać — tu: dochodzić (w sensie poszukiwania winnego, dochodzenia odpowiedzialności za czyn zabójstwa). [przypis edytorski] ↩
226. 226.rozradzajcie się i rozmnażajcie — w wersecie 9:1 jest to powiedziane jako błogosławieństwo, tu w znaczeniu nakazu, zob. Raszi do 9:7. [przypis tradycyjny] ↩
227. 227.Ja zaś oto stanowię przymierze Moje z wami — midrasz uczy, że «Noach miał obawy, czy zaangażować się w płodzenie i rozmnażanie się, dopóki Bóg nie zapewnił go, że nie zniszczy już więcej świata», zob. Raszi do 9:9. [przypis tradycyjny] ↩
228. 228.na czasy — hebr. לְדֹרֹת (ledorot): dosł.'na pokolenia'. Słowo דֹרֹת (dorot): 'pokolenia' zapisane jest w sposób niepełny, bez liter waw דוֹרוֹת i midrasz sugeruje, że «są pokolenia, które nie potrzebowały tego znaku [przymierza], ponieważ [w pokoleniach tych] żyli ludzie całkowicie sprawiedliwi, jak pokolenie Ezechiasza króla Judy czy pokolenie Szimona ben Jochaja», zob. Raszi do 9:12. [przypis tradycyjny] ↩
229. 229.Łuk — hebr. קֶשֶׁת (keszet) oznacza zarówno 'łuk' jak i 'tęcza'. [przypis edytorski] ↩
230. 230.oblokę obłokiem — «Gdy pojawi się u Mnie myśl, by sprowadzić na świat ciemność i zgubę», zob. Raszi do 9:14. [przypis tradycyjny] ↩
231. 231.między Bogiem a każdym jestestwem żyjącym — «Pomiędzy Boską cechą Surowego Sądu a wami», zob. Raszi do 9:16. [przypis tradycyjny] ↩
232. 232.począł Noach, mąż roli, i zasadził winnicę — w znaczeniu: Noach, który znał się na uprawie ziemi, pierwszy zasadził winorośl nie jako pojedynczą roślinę, ale w rzędach, w taki sposób, że utworzył winnicę, por. Ramban do 9:20. [przypis tradycyjny] ↩
233. 233.ojciec Kanaana — «Niektórzy mędrcy sugerują, że to Kanaan ujrzał [Noacha] i doniósł o tym swojemu ojcu, dlatego właśnie [Kanaan] jest wspomniany w związku z tą historią i [dlatego] został przeklęty», zob. Raszi do 9:22. [przypis tradycyjny] ↩
234. 234.nagość ojca swojego — «Jedni mędrcy wnioskują, że go wykastrował, inni że wykorzystał go cieleśnie w amoralny sposób», zob. Raszi do 9:22. [przypis tradycyjny] ↩
235. 235.wziął — u Cylkowa 'wzięli'; w oryginale jest liczba pojedyncza i do tego odnosi się komentarz rabiniczny. [przypis edytorski] ↩
236. 236.wziął Szem i Jefet — nie jest napisane 'wzięli', lecz czasownik występuje tu w liczbie pojedynczej, z czego uczymy się, że Szem wykazał się większą gorliwością niż Jefet, zob. Raszi do 9:23. [przypis tradycyjny] ↩
237. 237.podeszli wstecz — czyli: tyłem. [przypis edytorski] ↩
238. 238.przeklęty Kanaan — Noach powiedział do Chama: «ty sprawiłeś, że nie spłodzę już czwartego syna, by mi służył, [zatem] niech przeklęty będzie twój czwarty syn i niech stanie się sługą dla potomków starszych braci. […] Co kierowało Chamem, że okaleczył [Noacha]? Powiedział do braci: pierwszy człowiek miał dwóch synów, i jeden zabił drugiego, żeby odziedziczyć świat, a nasz ojciec ma już trzech synów i jeszcze chce czwartego?!», zob. Raszi do 9:25. [przypis tradycyjny] ↩
239. 239.sługą im — sługą potomków Szema, zob. Radak do 9:26. [przypis tradycyjny] ↩
240. 240.rozprzestrzeni — hebr. יַפְתְּ (jaft) od rdzenia פָּתָה (pata): 'rozszerzać, rozciągać': gra słów z imieniem Jefet. «Bóg rozszerzy granice terenów Jefeta, jednak Jego chwała będzie zamieszkiwać tylko w „namiotach Szema”», zob. Radak do 9:27. [przypis tradycyjny] ↩
241. 241.zamieszka — Boska Obecność, czyli Szechina: od rdzenia שָׁכַן (szachan): 'zamieszkać, przebywać'; zamieszka w Israelu, czyli „w namiotach Szema”, zob. Raszi do 9:27. [przypis tradycyjny] ↩
242. 242.sługą im — «Nawet gdy potomkowie Szema będą na wygnaniu, potomkowie Kanaana będą im sprzedawani jako niewolnicy», zob. Raszi do 9:27. [przypis tradycyjny] ↩
243. 243.Rozdział X — dziesiąty rozdział Ks. Rodzaju zawiera tzw. tablicę narodów, czyli listę miejsc i ludów, których tereny rozciągały się w czterech kierunkach świata. Wszyscy oni wywodzili się od Szema, Chama i Jefeta, trzech synów Noacha. Każde imię ich potomków jest także nazwą własną narodu. Lista wymienia 70 ludów, jako że liczba 70 symbolizuje całość i w tradycji żydowskiej istnieją pojęcia '70 narodów świata' oraz '70 języków', co oznacza 'wszystkie inne narody' i 'wszystkie języki'. Oto 70 narodów, wymienionych w tym spisie: Gomer, Magog, Madai, Jawan, Tubal, Meszech, Tiras, Aszkenaz, Rifat, Togarma, Elisza, Tarszisz, Kitim, Dodanim (14 potomków Jafeta); Kusz, Micraim (Egipt), Put, Kanaan, Sewa, Chawila, Sawta, Rama, Sawtecha, Szewa, Dedan, Ludim, Anamim, Lehawim, Naftuchim, Patrusim, Kasluchim, Pelisztim (Filistyni), Kaftorim, Cidon, Chet, Jewusyci, Emorejczycy (Amoryci), Girgaszyci, Chiwijczycy, Arkijczycy, Sinici, Arwadejczycy, Cemarejczycy, Chamatejczycy (30 potomków Chama); Elam, Aszur, Arpachszad, Lud, Aram, Uz, Chul, Geter, Masz, Szelach, Eber, Peleg, Joktan, Almodad, Szalef, Chacarmawet, Jerach, Hadoram, Uzal, Dikla, Obal, Abimael, Szeba, Ofir, Chawila, Jowaw (26 potomków Sema). Nie wszystkie imiona i krainy można obecnie jednoznacznie zidentyfikować, wiele nazw ulegało modyfikacjom i zmianom, więc identyfikacja części z nich pozostaje niepewna. [przypis edytorski] ↩
244. 244.Aszkenaz — w literaturze rabinicznej Aszkenaz było najpierw kojarzone z regionem Scytów, później z terytoriami słowiańskimi, a od XI wieku z północną Europą i Niemcami, w okresie wczesnego średniowiecza Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej zaczęli być nazywani aszkenazim czyli Żydami aszkenazyjskimi. [przypis edytorski] ↩
245. 245.morskie — u Cylkowa 'pomorskie'. [przypis edytorski] ↩
246. 246.morskie narody — hebr. אִיֵּי הַגּוֹיִם (ijei hagojim): dosł. 'wyspy ludów' lub 'ludy wyspiarskie'. [przypis edytorski] ↩
247. 247.Nimroda: ten począł być mocarzem — hebr. גִּבֹּר (gibor): 'mocarz', tu w negatywnym znaczeniu, gdyż podburzał cały świat do buntu przeciwko Bogu, doradzając budowę wieży Babel, zob. Raszi do 10:8. Imię Nimrod pochodzi od rdzenia מָרַד (marad): 'buntować się'. [przypis edytorski] ↩
248. 248.Babel — Babilon. [przypis edytorski] ↩
249. 249.Szinar — starożytna nazwa terytorium, które później znane było jako Babilonia lub Chaldea. [przypis edytorski] ↩
250. 250.Ninewa — Niniwa. [przypis edytorski] ↩
251. 251.ono to owym miastem wielkim — to odnosi się do Ninewy (Niniwy), zob. Raszi do 10:12. [przypis tradycyjny] ↩
252. 252.Pelisztim — Filistyni. [przypis edytorski] ↩
253. 253.dziedzina — w znaczeniu: dziedziczna posiadłość. [przypis edytorski] ↩
254. 254.Sedom — Sodoma. [przypis edytorski] ↩
255. 255.Amora — Gomora. [przypis edytorski] ↩
256. 256.wszystkich synów Ebera — hebr. imię Eber (hebr. Ewer) pochodzi od rdzenia עָבַר (awar): 'przechodzić', w znaczeniu 'lud, który przywędrował zza rzeki (Eufrat)'. «Ojcem wszystkich synów [wywodzących się] zza rzeki Eufrat był Szem», zob. Raszi do 10:21. Szem miał syna Arpachszada, ten miał Szelacha, ten zaś miał syna o imieniu Eber. A Jefet był bratem Szema. [przypis tradycyjny] ↩
257. 257.najstarszemu — nie wiadomo, czy słowo 'najstarszy' odnosi się do Jefeta, czy do Szema, midrasz po przeliczeniu lat życia Noacha i jego synów ustala, że Jefet był starszy od Szema. Raszi zwraca też uwagę, że Tora podkreśla tu pokrewieństwo tylko z Jefetem, ale nie z Chamem, zob. Raszi do 10:21. [przypis tradycyjny] ↩
258. 258.Eber — Eber był przodkiem wszystkich ludów objętych nazwą 'Hebrajczycy', o jego potomku Abrahamie napisane jest haiwri, czyli ten, który przyszedł zza rzeki, por. Ks. Rodzaju 14:13 i Raszi do tego miejsca, a język hebrajski to iwrit. [przypis tradycyjny] ↩
259. 259.Peleg — hebr. imię Peleg pochodzi od rdzenia פָּלַג (palag): 'rozdzielać, dzielić, przepołowić', ponieważ rozłam wśród ludzkości spowodowany pomieszaniem języków nastąpił za jego życia. Zgodnie z midraszem, Eber był prorokiem i nadał synowi imię w nawiązaniu do tego, co wydarzy się w przyszłości, zob. Raszi do 10:25. [przypis tradycyjny] ↩
260. 260.mowy jednej — chodzi o hebrajski, język w którym został stworzony świat, przez Żydów określany jako 'język święty' (hebr. לָשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ laszon hakodesz), zob. Raszi do 11:1. [przypis edytorski] ↩
261. 261.nielicznych — dosł. 'jednych', hebr. אֲחָדִים (achadim) liczba mnoga utworzona od słowa אֶחָד (echad): 'jeden'. Mieli jeden plan: bunt przeciwko Bogu, zob. Raszi do 11:1. Byli jednomyślni, zob. Radak do 11:1. Mędrcy i głupcy używali tych samych słów, zob. Ibn Ezra do 11:1. [przypis edytorski] ↩
262. 262.Szinar — kraina najczęściej lokalizowana w południowej Mezopotamii i identyfikowana z Babilonią. [przypis edytorski] ↩
263. 263.wypalmy — u Cylkowa: ‘rozżarzmy’; uzasadnienie korekty: hebr. נִשְׂרְפָה (nisrefa) oznacza ‘wypalmy’, nie ma tu mowy o ‘żarze’. Cegły się wypala a nie rozżarza. [przypis edytorski] ↩
264. 264.zamiast — u Cylkowa: 'miasto'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
265. 265.smołowiec — hebr.חֵמָר (chemar): 'asfalt naturalny', występujący w pobliżu złóż ropy naftowej. [przypis edytorski] ↩
266. 266.zaprawę — hebr. חֹמֶר (chomer): 'zaprawa, glina'. U Cylkowa: 'wapno'; poprawione ze względu na logikę zdania: używali asfaltu jako zaprawy, hebrajski tekst stosuje słowo odnoszące się ogólnie do 'materii, spoiwa, gliny, zaprawy' itp., 'wapno' ma bardziej znaczenie konkretnego materiału. [przypis edytorski] ↩
267. 267.głowa — u Cylkowa: 'wierzch'; Cylkow prawdopodobnie miał na myśli 'wierch', 'szczyt', 'wierzchołek', w oryginale jest słowo רֹאשׁ (rosz): ‘głowa’. [przypis edytorski] ↩
268. 268.imię — hebr. שֵׁם (szem): 'imię, znak, rozgłos, pamięć o kimś'. U Cylkowa 'znamię'; ale słowo to ma obecnie zupełnie inne konotacje. «Sława wieży i miasta rozejdzie się daleko i jeśli ktoś pójdzie do odległego kraju, będzie wiedział, jak wrócić, a każdy zapytany o drogę będzie umiał [wskazać to miasto i wieżę]», zob. Bechor Szor do 11:4. Bechor Szor - Josef ben Jicchak znany jako Bechor Szor, żył w XII wieku we Francji, komentator Biblii i Talmudu, poeta. [przypis edytorski] ↩
269. 269.nie będzie dla nich nieosiągalne — u Cylkowa 'nie chybi im nic', poprawiono ze względu na zrozumiałość tekstu; «Jeśli zostawię ich [i pozwolę im tak dalej działać], pomyślą, że mogą zrobić wszystko, czego tylko zapragną», zob. Ibn Ezra do 11:6. [przypis edytorski] ↩
270. 270.zstąpmy — «W swej niezwykłej skromności [Bóg] naradzał się ze swoim Boskim Trybunałem». Midrasz uczy, że była to kara „miara za miarę”: «oni powiedzieli „oto zbudujmy” , więc On wymierzył im podobną [karę] i powiedział „oto zstąpmy…itd.”», zob. Raszi do 11:7. [przypis edytorski] ↩
271. 271.pomieszajmy — hebr. בָּלַל (balal): 'pomieszać, pomylić'. [przypis edytorski] ↩
272. 272.nie zrozumieli jeden mowy drugiego — według żydowskiej tradycji na świecie istnieje 70 języków, co wynika z poprzedniego rozdziału, w którym wymienionych jest 70 potomków Noacha, por. Talmud, Szabat 88b. [przypis edytorski] ↩
273. 273.Babel — Babel czyli Babilon, Babilonia, jest to gra słów z rdzeniem בָּלַל (balal): 'pomieszać, pomylić'. [przypis edytorski] ↩
274. 274.Stamtąd — „Rozproszył ich […] stamtąd” w wersecie 11:8 oznacza rozproszenie na tym świecie, „stamtąd rozproszył” w 11:9 «uczy, że nie mają oni udziału w świecie Przyszłym. Czyj [grzech] był większy: grzech pokolenia potopu czy pokolenia rozproszenia? Tamci nie porwali się przeciw Bogu, ci zaś porwali się na to, by z Nim walczyć. Tamci zostali potopieni, a ci nie przepadli ze świata. Jednakże [ludzie] z pokolenia potopu byli grabieżcami i kłócili się między sobą, dlatego zostali unicestwieni, ci zaś [z pokolenia rozproszenia] traktowali się nawzajem z miłością i braterstwem: [mieli] jeden język i wspólne słowa, to uczy, jak znienawidzony jest spór i jak umiłowany jest [Bogu] pokój», zob. Raszi do 11:9. [przypis edytorski] ↩
275. 275.dwa lata — u Cylkowa: 'na dwa lata' słowo 'na' usunięte; uzasadnienie korekty: nielogiczna obecnie konstrukcja 'spłodzić kogoś na dwa lata'. [przypis edytorski] ↩
276. 276.Abrama — znaczenie imienia אַבְרָם (Awram) może być objaśniane jako ‘ojciec wywyższony/o wysokiej pozycji’. Bóg zmieni potem imię Abrama na 'Abraham', zob. Ks. Rodzaju 17:5 oraz komentarz do tego miejsca. [przypis edytorski] ↩
277. 277.w obliczu Teracha — «Opowieść midraszowa uczy, że [Haran] zmarł z powodu swojego ojca. Terach złożył donos [królowi] Nimrodowi na własnego syna Abrama, że ten zniszczył figurki bożków. [Nimrod] wrzucił za to [Abrama] do płonącego pieca. Siedzący obok Haran pomyślał sobie: jeśli Abram zwycięży: dołączę do niego, a jeśli Nimrod zwycięży: przyłączę się do niego. Gdy Abram został uratowany, zapytano Harana: po czyjej stronie jesteś? Haran odrzekł im: jestem po stronie Abrama, wtedy wrzucili go do płonącego pieca i spalił się. To [oznacza nazwa] Ur Kasdim [dosł. 'ogień Chaldejczyków']», zob. Raszi do 11:28. [przypis edytorski] ↩
278. 278.Ur-Kasdim — [dosł. 'ogień Chaldejczyków'], zazwyczaj tłumaczone jako Ur Chaldejskie, od królestwa Chaldei istniejącego od ok. X w. pne na terenie południowowschodniej Mezopotamii, a od VII wieku obejmującego już cały obszar Babilonii (państwo nowobabilońskie). Imperium chaldejskie upadło w 539 r. pne po przegranej wojnie z persami pod wodzą króla Cyrusa II Wielkiego. [przypis edytorski] ↩
279. 279.Iski — Iska utożsamiana jest z Saraj, według tradycji jest to jedna i ta sama osoba zob. Raszi do 11:29. [przypis edytorski] ↩
280. 280.i inni — słowa 'i inni' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
281. 281.Kanaan — kraina historyczna obejmująca teren dzisiejszego Izraela i Palestyny. [przypis edytorski] ↩
282. 282.Charan — w języku akadyjskim 'droga', zapisywane także jako Harran i Carrhae. W starożytności ważny i bogaty ośrodek miejski leżący na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Damaszku i Niniwy (obecnie w południowej Turcji, kilka kilometrów od granicy syryjskiej). Po raz pierwszy wymienione w tekstach z XVIII w. pne. Miasto zaczęło podupadać w XIII wieku, prawdopodobnie z powodu braku wody w źródłach. Do dziś zachowało się tylko kilka zrujnowanych budynków. Miejsce wielu bitew, w tym katastrofalnej klęski Rzymian (Bitwa pod Carrhae, 53 r. pne) w wojnie z Partami. [przypis edytorski] ↩
283. 283.umarł Terach — jeśli przeliczy się lata życia Abrama i Teracha, widać, że Terach żył jeszcze długo po tym, gdy Abram wyruszył w drogę. «Czemu Tora wspomina najpierw śmierć Teracha, a potem to, że Abram wyruszył? Aby sprawa [podróży] nie była powszechnie znana, by ludzie nie mówili, że Abram nie okazał ojcu szacunku: zostawił go na starość i odszedł. Dlatego Tora określa go jako zmarłego, jako że złoczyńcy jeszcze za życia zwani są martwymi, a sprawiedliwi nawet po śmierci określani są jako żyjący», zob. Raszi do 11:32. [przypis edytorski] ↩
284. 284.Wyjdź — hebr. לֶךְ לְךָ (lech lecha): dosł. 'idźże!, idź tobie, idź dla siebie'. «Dla twojej korzyści i dla twojego dobra, tam uczynię z ciebie wielki lud, bo tutaj nie będziesz miał przywileju doczekania się dzieci», zob. Raszi do 12:1. [przypis edytorski] ↩
285. 285.błogosławieństwem — «Błogosławieństwa będą oddane w twoje ręce, do tej pory były w Moim władaniu: pobłogosławiłem Adama i Noacha, a od teraz ty będziesz błogosławił, kogo zechcesz», zob. Raszi do 12:2. [przypis edytorski] ↩
286. 286.błogosławić się będą tobą — «Na wszystkie rodziny, wśród których zamieszkasz, czy to na ziemi Kanaan, ziemi Filistynów, czy w Micraim [czyli w Egipcie], od dnia, gdy osiądziesz wpośród nich, ześlę na nich błogosławieństwo dzięki twojej zasłudze, aby cię miłowali i poważali», zob. Radak do 12:3. [przypis edytorski] ↩
287. 287.nabyli — hebr. עָשׂוּ (asu): 'zrobili, uczynili'. Abram i Saraj pozyskiwali wyznawców Jedynego Boga. Jak uczy midrasz: «wprowadzili ich pod skrzydła Szechiny [Boskiej obecności]: Abram konwertował mężczyzn, a Saraj konwertowała kobiety, zaś Tora poczytuje im to tak, jak gdyby ich 'uczynili'», zob. Raszi do 12:5. [przypis edytorski] ↩
288. 288.Szechem — Sychem, starożytne miasto i twierdza w Samarii (obecnie Zachodni Brzeg), dziś już nieistniejące. [przypis edytorski] ↩
289. 289.dąbrowa — las liściasty z przewagą dębu. Istnieje opinia, że dąbrowa More i Szechem są tym samym miejscem, zob. Raszi do 12:6. [przypis edytorski] ↩
290. 290.natenczas — dziś: wtedy, wówczas. [przypis edytorski] ↩
291. 291.Betel — hebr. בֵּית אֵל (ger) dosł. 'dom boga'. Starożytne miasto i święte miejsce wielokrotnie wymienione w Torze. Dziś w jego miejscu znajduje się arabska wieś Beitin (Zachodni Brzeg). [przypis edytorski] ↩
292. 292.Aj — kananejskie państwo-miasto, pierwsze osadnictwo ok. IV tysiąclecia pne. (wczesna epoka brązu), trwale opuszczone ok. IX w. pne. [przypis edytorski] ↩
293. 293.głód — głód był tylko w tym kraju i była to jedna z prób, którym został poddany Abraham, zob. Raszi do 12:10. [przypis edytorski] ↩
294. 294.zstąpił — hebr. וַיֵּרֶד (wajered): ‘zstąpił’, od rdzenia יָרַד (jarad): ‘schodzić w dół’; kto udaje się z Ziemi Izraela do Micraim (Egiptu), ‘schodzi w dół’, ponieważ Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim , a kto wraca z Micraim do Izraela ten ‘wstępuje’, co określane jest czasownikiem עָלָה (ala): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’. To 'schodzenie w dół' oraz 'wznoszenie się' może być także rozumiane w wymiarze duchowym. [przypis edytorski] ↩
295. 295.Micraim — מִצְרַיִם (Micrajim) hebrajska nazwa Egiptu. Rzeczownik ten ma końcówkę liczby podwójnej, co odczytywane jest jako odniesienie do Górnego i Dolnego Egiptu. [przypis edytorski] ↩
296. 296.Powiedzże — partykuła ‘że’, która pojawia się wielokrotnie w przekładzie Cylkowa, odpowiada hebrajskiemu נא (na), które dodane na końcu czasownika oznacza prośbę, błaganie, złagodzenie tonu wypowiedzi, zwrot grzecznościowy, napomnienie itp.. [przypis edytorski] ↩
297. 297.aby mi się dobrze działo — «Aby dawali mi podarki», zob. Raszi do 12:13. [przypis edytorski] ↩
298. 298.przybył — «Powinno być napisane 'gdy przybyli'. [Midrasz] więc uczy, że [Abram] ukrył ją w skrzyni, ale gdy zażądali [od niego] opłaty celnej, otworzyli [skrzynię] i ujrzeli [Saraj]», zob. Raszi do 12:14. [przypis edytorski] ↩
299. 299.raził — Faraon został porażony chorobą, która utrudniała mu cielesne współżycie, zob. Raszi do 12:17. [przypis edytorski] ↩
300. 300.dom — w znaczeniu: 'członkowie jego domu', zob. Raszi do 12:17. [przypis edytorski] ↩
301. 301.powodu — hebr. עַל דְּבַר (al dwar), midrasz odczytuje to dosłownie jako 'na słowo, na rozkaz'; Saraj rozkazywała aniołowi, aby uderzał Faraona za każdym razem, gdy ten chciał się do niej zbliżyć, zob. Raszi do 12:17. [przypis edytorski] ↩
302. 302.ją — słowo 'ją' dodane przez Cylkowa, nie znajduje się w oryginale. [przypis edytorski] ↩
303. 303.zabierz ją i idź — w podobnej sytuacji Abimelech pozwolił im osiedlić się w swojej krainie, gdziekolwiek zechcą (zob. Ks. Rodzaju 20:15), jednak Faraon nakazał im odejść, ponieważ był świadom wielkiej rozwiązłości Egipcjan [tu: Micryjczyków], zob. Raszi do 12:19. «Abram nie trudził się, by odpowiadać Faraonowi, tak jak odpowiedział Abimelechowi (Ks. Rodzaju 20:11-13), gdyż Faraon nie wdał się z nim w dłuższą rozmowę, tylko popędzał Abrama, by opuścił jego kraj», zob. Radak do 12:19. [przypis edytorski] ↩
304. 304.przeprowadzili — hebr. שָׁלַח (szalach): 'odsyłać, wysyłać'. Odprowadzili go pod ochroną straży, zob. Raszi do 12:20. [przypis edytorski] ↩
305. 305.I wyszedł — hebr. וַיַּעַל (wajaal): dosł. ‘wstąpił, wzniósł się, poszedł do góry’, od rdzenia עָלָה (ala): ‘wznosić się, iść do góry/ku górze’; kto powraca z Micraim (Egiptu) do Ziemi Izraela, ten ‘wstępuje’, jako że Ziemia Izraela położona jest wyżej niż Micraim, jest to także interpretowane w znaczeniu wznoszenia się na wyższy poziom duchowy, por. przypis do Ks. Rodzaju 12:10. [przypis edytorski] ↩
306. 306.pochodach — hebr. לְמַסָּעָיו (lemasaaw): 'wedle swoich podróży'. «Gdy wracał z Micraim do ziemi Kanaan, zatrzymywał się w tych samych gospodach, w których nocował, gdy szedł do Micraim. To uczy należytego postępowania, że człowiek nie powinien zmieniać domów, gdzie był goszczony», zob. Raszi do 13:3. [przypis edytorski] ↩
307. 307.nie mogła znieść ich ziemia — ziemia nie była w stanie zapewnić wystarczająco pastwisk dla ich licznych stad, zob. Raszi do 13:6. [przypis edytorski] ↩
308. 308.spór — «Pasterze Lota byli złymi ludźmi i wypasali swoje stada na cudzych polach, a pasterze Abrama napominali ich, że to grabież, tamci zaś odpowiadali: ta ziemia została dana Abramowi, a on nie ma dziedzica i to Lot po nim odziedziczy, więc to nie grabież! [Dlatego] Tora mówi: ”Kanaanejczyk i Peryzejczyk mieszkali wówczas w kraju”, bo Abram jeszcze sobie na tę ziemię nie zasłużył», zob. Raszi do 13:7. [przypis edytorski] ↩
309. 309.Jardenu — hebrajska nazwa rzeki Jordan. [przypis edytorski] ↩
310. 310.Sedom i Amorę — w innych przekładach: Sodoma i Gomora; miasta kanaeńskie [przypis edytorski] ↩
311. 311.ogród Wiekuistego, jako ziemia Micraim — „Jako ogród Wiekuistego”: w odniesieniu do drzew, „jako ziemia Micraim”: w odniesieniu do nasion warzyw, zob. Raszi do 13:10. [przypis edytorski] ↩
312. 312.dochodząc aż do — u Cylkowa: 'aż po wejście do'; uzasadnienie korekty: hebr. בֹּאֲכָה (boacha): ‘idąc na, w kierunku na’ jest wskazaniem kierunku, nie ma tu mowy o ‘wejściu’. [przypis edytorski] ↩
313. 313.Coar — w innych tłumaczeniach Soar albo Zoara, miasto w dolinie Siddim (dolina Morza Martwego), por. Ks. Rodzaju 14:3. [przypis edytorski] ↩
314. 314.od wschodu — u Cylkowa: 'ku Wschodowi'; zarówno tekst hebrajski jaki i komentarz mówią 'od wschodu/ze wschodu na zachód'. Ruszył na zachód od Abrama, ze wschodu w kierunku zachodnim, zob. Raszi do 13:11. [przypis edytorski] ↩
315. 315.źli i grzeszni wielce, przed Wiekuistym — «A jednak nie powstrzymało to Lota przed osiedleniem się wśród nich […]. Byli oni „źli” osobiście, „grzeszni” w sprawach majątkowych, „przed Wiekuistym”: znali Boga i świadomie buntowali się przeciw Niemu», zob. Raszi do 13:13. [przypis edytorski] ↩
316. 316.po odłączeniu się Lota — midrasz uczy, że jak długo niegodziwy Lot był obok Abrama, Bóg nie przemawiał do niego, zob. Raszi do 13:14. [przypis edytorski] ↩
317. 317.gdyby zdołał kto zliczyć — «Tak jak nie można policzyć prochu, tak i twojego potomstwa nie będzie można zliczyć», zob. Raszi do 13:16. [przypis edytorski] ↩
318. 318.Mamry — w tradycji żydowskiej Mamre to imię własne człowieka, nie nazwa miejsca, zob. Raszi do 13:18. Por. też Ks. Rodzaju 14:13. [przypis edytorski] ↩
319. 319.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnica'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
320. 320.Amrafel — hebr. אַמְרָפֶל Talmud (Eruwin 53a) identyfikuje go jako Nimroda, króla Babilonii, por. Ks. Rodzaju 10:8-10, zob. Raszi do 3:6. [przypis edytorski] ↩
321. 321.Goimu — hebr. גּוֹיִם (gojim): 'ludy'. Midrasz uczy, że była to nazwa miejscowości, gdzie zebrali się przedstawiciele licznych ludów z różnych krain, by wspólnie wybrać sobie króla: Tidala, zob. Raszi do 14:1. [przypis edytorski] ↩
322. 322.Bela — Bela to nazwa miasta królewskiego, ale imię króla nie jest tu wymienione, zob. Raszi do 14:2. Por. też Ks. Rodzaju 19:22, gdy nazwa miasta została zmieniona na Coar. [przypis edytorski] ↩
323. 323.Morzu Solnym — hebr. יָם הַמֶּלַח (jam hamelach): 'morze słone, morze solne', hebrajska nazwa Morza Martwego. [przypis edytorski] ↩
324. 324.powstali — hebr. מָרָדוּ (maradu): 'zbuntowali się'. «Tych pięciu królów podlegało Kedorlaomerowi», zob. Raszi do 14:4. [przypis edytorski] ↩
325. 325.królowie — trzej pozostali królowie wymienieni w wersecie 14:1, zob. Raszi do 14:5. [przypis edytorski] ↩
326. 326.Refaów — hebr. רְפָאִים (Refaim) dosł. ‘duchy, cienie’. «Nazywani byli duchami, bo wyglądali tak przerażająco, że ktokolwiek na nich spojrzał, zamierało mu serce», zob. Ibn Ezra do 14:5. Refaowie identyfikowani są jako lud olbrzymów, midrasz uczy, że «olbrzymów określano siedmioma nazwami: Eimim, Refaim, Giborim, Zamzumim, Anakim, Awim, Nefilim (por. Ks. Rodzaju 6:4)», zob. Bereszit Raba 26:7. [przypis edytorski] ↩
327. 327.Ham — hebr. הָם - w Septuagincie przetłumaczone jako „z nimi”, od הֵם, hem, 'oni'. Ziemia Ham w psalmach utożsamiana jest z Egiptem, por. Ks. Psalmów 78:51. [przypis edytorski] ↩
328. 328.Emów — hebr. אֵימִים (Eimim) od אֵימָה (eima): ‘groza, przerażenie, lęk’. «Określano ich tak, ponieważ byli przerażający», zob. Ibn Ezra do 14:5. W innych przekładach jako: Emici. [przypis edytorski] ↩
329. 329.czterech królów z pięcioma — Tora wylicza wszystkich tych królów, żeby podkreślić, że mimo ich wielkiej przewagi militarnej Abram nie zawahał się ruszyć z pościgiem na pomoc bratankowi, porwanemu w niewolę, zob. Raszi do 14:9. [przypis edytorski] ↩
330. 330.dołów smołowcowych — zagłębień wypełnionych naturalnym asfaltem, często występujących w okolicach złóż ropy naftowej. [przypis edytorski] ↩
331. 331.rzucili się tam — hebr. וַיִּפְּלוּ שָׁמָּה (wajiplu szamma) dosł. ‘wpadli tam’. Ibn Ezra komentuje, że «celowo tam wskoczyli, aby się ukryć», i prawdopodobnie dlatego Cylkow przetłumaczył to w ten sposób, zob. Ibn Ezra do 14:10. [przypis edytorski] ↩
332. 332.bratanka — u Cylkowa: 'synowca'. [przypis edytorski] ↩
333. 333.rozbitek — hebr. הַפָּלִיט (hapalit): 'uciekinier, zbieg'. Był to Og, ostatni pozostały z ludu olbrzymów zwanych Refaim [Refaowie], który zbiegł z pola bitwy (por. 14:5), a wedle innego wyjaśnienia był to Og, jeden z ludu olbrzymów, który przetrwał potop (por. Ks. Rodzaju 6:4), zob. Raszi do 14:13. [przypis edytorski] ↩
334. 334.Ibrejczykowi — hebr. הָעִבְרִי (haiwri). «Ten, który przyszedł zza rzeki [Eufrat]», zob. Raszi do 14:13. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 10:21. Abram żył w mieście Charan, które leży na wschód od Eufratu, żeby dojść do Kanaanu musiał przedostać się najpierw przez rzekę. W innych tłumaczeniach jako: Hebrajczyk. [przypis edytorski] ↩
335. 335.wyprowadził — hebr. וַיָּרֶק (wajarek) od rdzenia רֵיק (rik), dosł. 'opróżnić, wylać'. Tu w znaczeniu: przepasał ich [mieczami itp.], uzbroił ich, zob. Raszi do 14:14. Dał im uzbrojenie do prowadzenia walki, ale słowo to w znaczeniu ‘opróżniania czegoś’ może być też rozumiane jako ‘wydobycie miecza z pochwy/wydobycie włóczni z jej osłony’, zob. Ibn Ezra do 14:14. [przypis edytorski] ↩
336. 336.wyćwiczonych — hebr. חֲנִיכָיו (chanichaw): ‘wyszkoleni/wyćwiczeni, jego wychowankowie’, od rdzenia חָנַךְ (chanach): ‘szkolić, edukować, wychowywać’. Ludzie, których Abram ćwiczył wielokrotnie do walki, zob. Ibn Ezra do 14:14. Ale midrasz poucza, że słowo to odnosi się do Eliezera, sługi Abrama, którego Abram ćwiczył do spełniania Bożych przykazań, zob. Raszi do 14:14. [przypis edytorski] ↩
337. 337.trzechset osiemnastu — według Talmudu (Nedarim 32a) także liczba 318 sugeruje, że mowa tu o Eliezerze, gdyż 318 to wartość liczbowa imienia Eliezer, zob. Raszi do 14:14. [przypis edytorski] ↩
338. 338.rozdzieliwszy — hebr. וַיֵּחָלֵק עֲלֵיהֶם לַיְלָה (wajechalek aleihem lajla) dosł. 'rozdzieliła się dla nich/na nich noc'. «Zgodnie ze zwykłym znaczeniem [należałoby zmienić kolejność słów]: rozdzielił się on i jego słudzy na [wrogów] nocą […] i także po zmroku nie zaprzestali ich ścigać. Ale opowieść midraszowa [odczytuje to tak], że sama noc została rozdzielona: w jednej połowie nocy uczyniony był cud dla [Abrama], zaś druga część [nocy] została zachowana na [cud], który wydarzy się o północy [w noc] Wyjścia z Egiptu», zob. Raszi do 14:15. [przypis edytorski] ↩
339. 339.I rozdzieliwszy [oddziały] w nocy na nich napadł — u Cylkowa: 'napadł na nich oddziałami w nocy'; uzasadnienie korekty: w oryginalnym tekście są tu trzy słowa :וַיֵּחָלֵק עֲלֵיהֶם לַיְלָה (wajechalek aleihem lajla): 'rozdzieliła się dla nich/na nich noc', dosłowne objaśnianie tego wersetu odgrywa ważną rolę w interpretacji historii wyjścia z Egiptu oraz w liturgii Pesachowej, słowo 'napadł' nie znajduje się w oryginale, występuje tu jako niezbędne słowo domyślne. [przypis edytorski] ↩
340. 340.Choby — midrasz wyjaśnia, że «nie ma miejscowości o nazwie Choba, miasto Dan nazwane jest Choba [hebr. חוֹבָה (chowa): 'wina'], w związku z bałwochwalstwem, które później będzie tam miało miejsce», zob. Raszi do 14:15. [przypis edytorski] ↩
341. 341.Szawe, czyli doliny królewskiej — hebr. שָׁוֵה (szawe): 'jednakowo, równo'. Midrasz wyjaśnia, że dolina została nazwana Szawe, gdyż tam «wszystkie ludy jednakowo [czyli jednomyślnie] zgodziły się, by wyznaczyć Abrama na swojego księcia i przywódcę», zob. Raszi do 14:17. [przypis edytorski] ↩
342. 342.Malki-Cedek — w innych tłumaczeniach Melchizedek; utożsamiany jest z Szemem, synem Noacha, zob. Raszi do 14:18. [przypis edytorski] ↩
343. 343.Szalemu — - hebr. שָׁלֵם (Szalem): od słowa szalom,'pokój'. Szalem utożsamiane jest z Jerozolimą (Jeruszalajim), zob. Ibn Ezra do 14:18. [przypis edytorski] ↩
344. 344.Boga Najwyższego — «Nie czcił gwiazd ani innych zjawisk planetarnych, ale wyznawał jedynie Najwyższego Boga i służył Mu, tak jak Abram i ci, co do niego dołączyli», zob. Radak do 14:18. [przypis edytorski] ↩
345. 345.dał mu dziesięcinę — «Abram dał mu dziesięcinę ze wszystkiego co miał, ponieważ [Malki-Cedek] był kapłanem», zob. Raszi do 14:20. [przypis edytorski] ↩
346. 346.dusze — «Oddaj mi uprowadzonych moich ludzi, których uratowałeś», zob. Raszi do 14:21. [przypis edytorski] ↩
347. 347.Podnoszę rękę moją — wyrażenie oznaczające składanie przysięgi, zob. Raszi do 14:22. [przypis edytorski] ↩
348. 348.jam — «Gdyż Święty Błogosławiony zapewnił mnie, że mnie wzbogaci, mówiąc „pobłogosławię cię… itd.” (Ks. Rodzaju 12:2)», zob. Raszi do 14:23. [przypis edytorski] ↩
349. 349.wzbogacił — u Cylkowa: 'zbogacił'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
350. 350.młodzieńcy — odnosi się to do owych „wyćwiczonych, zrodzonych w domu jego”, o których mowa w wersecie 14:14, zob. Radak do 14:24. [przypis edytorski] ↩
351. 351.Nie obawiaj się — nie zostaniesz ukarany za zabicie ludzi, których pokonałeś w walce, zob. Raszi do 15:1. [przypis edytorski] ↩
352. 352.tarczą — «Ja byłem tarczą dla ciebie i uratowałem cię z rąk królów, dam ci także nagrodę, ponieważ z własnej woli ruszyłeś z małą liczbą ludzi, by ocalić swojego bratanka, i polegałeś na Mnie», zob. Ibn Ezra do 15:1. [przypis edytorski] ↩
353. 353.samotnym — hebr. עֲרִירִי (ariri): 'bezdzietny, ogołocony, zniszczony'. [przypis edytorski] ↩
354. 354.Zawiadowcą — hebr. מֶשֶׁק (meszek): 'nabywanie, posiadanie' tu w konstrukcji: בֶּן מֶשֶׁק בֵּיתִי (ben meszek beiti): 'ten, który ma odziedziczyć mój dom'. [przypis edytorski] ↩
355. 355.Damasceńczyk Eliezer — Eliezer pochodził z Damaszku, zob. Raszi do 15:2. «Możliwe że gdy przybył do Abrama, nosił imię Damaszek, a Abram nadał mu hebrajskie imię: Eliezer», zob. Radak do 15:2. [przypis edytorski] ↩
356. 356.nie dałeś potomka — «Cóż więc za pożytek ze wszystkiego, co mi dasz?», zob. Raszi do 15:3. [przypis edytorski] ↩
357. 357.na zewnątrz — «Według zwykłego znaczenia wyprowadził go z namiotu na zewnątrz [u Cylkowa: 'na pole'], by ukazać mu gwiazdy. Ale midrasz uczy, że Bóg powiedział mu: wyjdź poza twoje astrologiczne [obserwacje], boś widział w układzie planet, że nie będziesz miał syna. Abram nie będzie miał syna, ale Abraham będzie miał! Saraj nie urodzi, ale Sara urodzi! Ja nadam wam inne imiona, a to zmieni wasz los [układ planet]», zob. Raszi do 15:5. [przypis edytorski] ↩
358. 358.zaufał — «Nie poprosił o żaden znak w tej sprawie», zob. Raszi do 15:6. [przypis edytorski] ↩
359. 359.po czymże poznam — «Nie poprosił o znak, lecz rzekł: powiedz mi, czym zasłużą sobie [moi potomkowie], by zachować tę [ziemię]? A Bóg mu odpowiedział: zasłużą sobie dzięki ofiarom, [które będą Mi składali]», zob. Raszi do 15:8. [przypis edytorski] ↩
360. 360.jałowicę — jałówkę, czyli krowę, która nie rodziła jeszcze cieląt. [przypis edytorski] ↩
361. 361.trzechletnią — hebr. מְשֻׁלֶּ֔שֶׁת (meszuleszet): dosł. 'potrójny'. Słowo to może oznaczać zarówno 'trzy sztuki' jak i 'mający trzy lata'. Raszi interpretuje to jako po trzy sztuki każdego ze zwierząt, Cylkow jednak podąża za interpretacją Ibn Ezry, który uważał że chodzi o wiek zwierząt. por. Ibn Ezra i Raszi do 15:9. W tradycji żydowskiej liczba trzy symbolizuje harmonię, całość, doskonałość. [przypis edytorski] ↩
362. 362.jałowicę, kozę, barana, synogarlicę i gołąbka — Tora wymienia tutaj zwierzęta, które można składać na ofiarę całopalną. [przypis edytorski] ↩
363. 363.rozciął je — hebrajskie wyrażenie, które oznacza zawarcie przymierza, to dosł. 'rozciąć przymierze'. Strony zawierające pakt dokonywały aktu rozcięcia zwierzęcia i przechodzenia pomiędzy rozciętymi częściami. «Tu (15:17) „piec dymiący i pochodnia płonąca”, które przeszły pomiędzy rozciętymi częściami, były posłańcami Szechiny [Boskiej obecności], która określana jest jako 'ogień'», zob. Raszi do 15:10. [przypis edytorski] ↩
364. 364.ptaków nie rozcinał — wymienione tu zwierzęta były symbolem innych ludów, a «Israel jest porównywany do młodych gołębi, jak napisano (Pieśń nad Pieśniami 2:14): „Gołąbko moja, która mieszkasz w rozpadlinach skały”, dlatego [Abram] rozciął zwierzęta, co było aluzją do tego, że inne narody będą stopniowo wymierać, ale „ptaków nie rozcinał”, co sugeruje, że Israel będzie żył wiecznie», zob. Raszi do 15:10. [przypis edytorski] ↩
365. 365.sen twardy — hebr. תַּרְדֵּמָה (tardema), oznacza szczególny rodzaj snu, zwykłe zjawisko spania określane jest czasownikiem יָשַׁן (jaszan): 'spać'. Również ten sen, jaki Bóg spuścił na Adama, by wyjąć mu żebro, opisany jest jako tardema, por. Ks. Rodzaju 2:21. [przypis edytorski] ↩
366. 366.czterysta — «Jak [liczone jest] 400 lat od urodzenia Icchaka do wyjścia Israela z Micraim? Icchak miał 60 lat, gdy urodził się Jakub. Gdy Jakub zszedł do Micraim, powiedział: „lat wędrówki mojej — 130” (Ks. Rodzaju 47:9), to [razem] 190. W Micraim przebywali 210 lat, według wartości liczbowej [słowa] רְדוּ (redu), czyli „zejdźcie” (Ks. Rodzaju 42:2), oto jest 400 lat», zob. Raszi do 15:13. [przypis edytorski] ↩
367. 367.osądzę — «Dziesięcioma plagami», zob. Raszi do 15:14. [przypis edytorski] ↩
368. 368.z dobytkiem wielkim — aluzja do Ks. Wyjścia 12:36-37; Hebrajczycy pożyczyli od Egipcjan kosztowne przedmioty i zabrali je ze sobą na pustynię, uciekając z Micraimu [Egiptu]. [przypis edytorski] ↩
369. 369.w czwartym pokoleniu powrócą tu — «Kto wyjaśnia, że chodzi tu o czwarte pokolenie Israela, ten jest w błędzie. Skoro [Bóg] wyznaczył termin na 400 lat, jaki sens ma mówić, czy będzie to czwarte, czy piąte pokolenie? Lecz Bóg dał uzasadnienie dla Swoich słów: dlaczego muszę opóźnić [odziedziczenie ziemi] o 400 lat, że dopiero po czwartym pokoleniu Emorejczyków powróci Israel tutaj? Ponieważ [w tamtych czasach jedno] pokolenie liczono jako 100 lat, jak uczymy się z traktatu [talmudycznego] Edujot. Zatem chociaż mieszkańcy ziemi zgrzeszyli i ich wyrok jest taki, że ziemia ma się ich pozbyć, Ja muszę odczekać cztery pokolenia, bo jest napisane: „pomny winy ojców na synach, na wnukach i na prawnukach [czyli do czwartego pokolenia] tych, którzy Mnie nienawidzą” (Ks. Wyjścia 20:5), gdyż może potomkowie się nawrócą? Bowiem nie dopełnił się jeszcze czas na wymierzenie kary, którą w przyszłości pokaram grzesznych Emorejczyków, dopiero po czwartym pokoleniu», zob. Raszbam do 15:16. Raszbam (1085-1158), skrót od rabi Szmuel ben Meir, żył w Troyes we Francji, ważny komentator Talmudu, wnuk Rasziego. [przypis edytorski] ↩
370. 370.nie pełną wina Emorejczyka — «Święty, niech będzie błogosławiony, nie wymierza kary żadnemu narodowi, dopóki jego miara nie zostanie dopełniona», zob. Raszi do 15:16. [przypis edytorski] ↩
371. 371.To On — słowa ‘to On’ dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
372. 372.między owymi rozciętymi [połówkami] — u Cylkowa 'między kawały owe'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie nieprecyzyjności słowa 'kawały' w tym kontekście. [przypis edytorski] ↩
373. 373.To On przeszedł między owymi rozciętymi [połówkami] — Szechina [Boska obecność] przeszła pomiędzy przeciętymi ofiarami: Bóg przeprowadził to ”przymierze między rozciętymi połówkami”, zob. Ramban do 15:2. [przypis edytorski] ↩
374. 374.oddałem — «Słowa Boga są jak już spełnione», ponieważ jest to powiedziane w czasie przeszłym, zob. Raszi do 15:18. [przypis edytorski] ↩
375. 375.rzeki Micraim — «To odnosi się do Szichor [wschodniej odnogi Nilu], nie do samego Nilu», zob. Ibn Ezra do 15:18. [przypis edytorski] ↩
376. 376.Frat — chodzi o rzekę Eufrat. [przypis edytorski] ↩
377. 377.Kenejczyka — «Tu wymienione jest dziesięć ludów, a [Bóg] dał im ziemię jedynie siedmiu ludów. Te trzy [pozostałe, których ziemia nie była dana Israelowi]: Edom, Moab i Amon to [tutaj] Kenejczyk, Kenizejczyk i Kadmonejczyk, ci zostaną ujarzmieni w przyszłości (zob. Izajasz 11:14)», zob. Raszi do 15:19. [przypis edytorski] ↩
378. 378.służebnicę Micrejską, imieniem Hagar — «Rabi Szimon ben Jochai mówił, że Hagar była córką Faraona. Kiedy Faraon zobaczył cudowne wydarzenia, które miały miejsce w domu Sary, zabrał swoją córkę i dał ją Abramowi. Powiedział: lepiej, aby moja córka była służącą w tym domu, niż gospodynią w innym domu», Bereszit Raba 45:1. [przypis edytorski] ↩
379. 379.powściągnął — hebr. עָצַר (acar): 'zatrzymać, wstrzymać, zamknąć'. [przypis edytorski] ↩
380. 380.zbuduję się — «Syn [hebr. בֵּן (ben) od rdzenia בָּנָה (bana): 'budować'] nazywany jest tak, ponieważ jest 'budowlą' [powstałą] z ojca i matki. [Saraj] powiedziała: jeśli będziesz miał syna z mojej służącej, będę go postrzegała tak, jakby był moim synem, i będzie dla mnie jak [biologiczny] syn», zob. Radak do 16:2. [przypis edytorski] ↩
381. 381.dziesięciu lat — jeśli żona spędziła z mężem dziesięć lat i nie urodziła mu dzieci, powinien poślubić następną żonę, zob. Raszi do 16:3. [przypis edytorski] ↩
382. 382.poszedł do Hagary — Hagar zaszła w ciążę już przy pierwszym zbliżeniu, zob. Raszi do 16:4. [przypis edytorski] ↩
383. 383.począć — tutaj: zajść w ciążę [przypis edytorski] ↩
384. 384.Krzywda moja na ciebie — midrasz uczy, że Saraj skarżyła się: «ciebie winię za krzywdę, której doznaję! Gdy modliłeś się do Boga [o potomka] (Ks. Rodzaju 15:2) […], modliłeś się tylko dla samego siebie, a powinieneś był modlić się za nas oboje!», zob. Raszi do 16:5. [przypis edytorski] ↩
385. 385.dręczyła — obarczała ją ciężką pracą, zob. Raszi do 16:6. [przypis edytorski] ↩
386. 386.Skąd — anioł wiedział to, lecz chciał jej dać możliwość nawiązania rozmowy, zob. Raszi do 16:8. [przypis edytorski] ↩
387. 387.rzekł do niej anioł — midrasz uczy, że do każdej z tych wypowiedzi posłany był do Hagary inny anioł, dlatego każdy werset (16:9,10,11) zaczyna się od słów „I rzekł do niej anioł”, zob. Raszi do 16:9. [przypis edytorski] ↩
388. 388.z powodu mnóstwa — Cylkow użył sformułowania „dla mnóstwa”; dosł. niepoliczalne z powodu ogromnej ilości [przypis edytorski] ↩
389. 389.Iszmael — hebr. יִשְׁמָעֵאל Jiszmael, od słów שָׁמַע (szama): 'słyszeć' i אֵל (el): 'Bóg'. [przypis edytorski] ↩
390. 390.dzikim — hebr. פֶּרֶא (pere): osioł nieudomowiony, żyjący na pustyni, słowo pere nie ma znaczenia pejoratywnego. [przypis edytorski] ↩
391. 391.ręka jego przeciw wszystkim, a ręka wszystkich przeciw niemu — będzie to człowiek lubiący pustynie i polowania na zwierzęta, ale także rozbójnik, skłócony ze wszystkimi, zob. Raszi do 16:12. [przypis edytorski] ↩
392. 392.przed obliczem wszystkich braci swoich mieszkać będzie — ponieważ jego potomstwo będzie liczne, zob. Raszi do 16:12. [przypis edytorski] ↩
393. 393.Wszak i tu — znaczenie hebrajskiego wyrażenia jest niejednoznaczne. «Wypowiedź ta oznacza zadziwienie: czyż mogłam pomyśleć, że nawet tutaj, na pustkowiu, zobaczę wysłannika od Boga, po tym, jak oglądałam takich [posłańców] w domu Abrama, bo tam nawykłam do oglądania aniołów?», zob. Raszi do 16:13. «Również i tu widziałam anioła Bożego, po tym, jak Bóg ujrzał moje upokorzenie», zob. Ibn Ezra do 16:13. [przypis edytorski] ↩
394. 394.za Tym — słowa 'za Tym' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale, występujące tu hebr. אַחֲרֵי (acharei): ‘potem, po tym, za, z tyłu’ tłumaczone jest tu najczęściej w odniesieniu do czasu. [przypis edytorski] ↩
395. 395.studnią — u Cylkowa: 'krynicą'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo בְּאֵר (beer): ‘studnia’. [przypis edytorski] ↩
396. 396.Lachaj-Roi — hebr. בְּאֵר לַחַי רֹאִי (beer lachaj roi): 'studnia Żywego mojej wizji/studnia Żyjącego, który mnie widzi'. Raszi proponuje wyjaśnienie według interpretacji Targumu Onkelosa, aramejskiego przekładu z I/II wieku: „studnia, przy której ukazał się żywy anioł”, zob. Raszi do 16:14. «Studnia tego, który będzie żył w przyszłym roku», zob. Ibn Ezra do 16:14. [przypis edytorski] ↩
397. 397.nazwał Abram — Abram nadał to imię synowi, dzięki prorockiemu natchnieniu, zob. Raszi do 16:15. [przypis edytorski] ↩
398. 398.Bóg Wszechpotężny — hebr. אֵל שַׁדַּי (El Szaddaj) 'Bóg Wszechmocny, Wszechmogący'. Jest to jedno z Imion Boga i przymiotnik opisujący Boską potęgę. Imię 'Wiekuisty', czyli J-H-W-H, tzw.Tetragramaton, najświętsze, Czteroliterowe Imię, które nie jest wymawiane, wskazuje na istotę Boga, a 'Szaddaj' wyraża Jego władzę nad stworzeniami. «Świat zaś istnieje dzięki tym dwóm Imionom», zob. Ibn Ezra do 17:1. [przypis edytorski] ↩
399. 399.postępuj — hebr. הִתְהַלֵּךְ (hithalech): 'chodzić, przechadzać się', por. Ks. Rodzaju 5:22, 24 i 6:9. Tu w znaczeniu «oddawaj Mi cześć, służ Mi», zob. Raszi do 17:1. [przypis edytorski] ↩
400. 400.nieskazitelny — hebr. תָמִים (tamim): 'całkowity, ukończony, nienaganny, doskonały'. «Jest to nakaz […]: bądź niezłomny wobec wszystkich prób, [na które cię wystawię]». Midrasz zaś uczy, że odnosi się to do obrzezania, bo dopiero obrzezany Abram będzie „nieskazitelny”, zob. Raszi do 17:1. [przypis edytorski] ↩
401. 401.ojcem mnóstwa narodów — hebr. אַב הֲמוֹן גּוֹיִם (aw hamon gojim): 'ojciec tłumu/rzeszy ludów'. Imię 'Abraham' zawiera w sobie aluzję do tych słów אַב (aw): 'ojciec' i הָם (ham) od הֲמוֹן (hamon): 'tłum, liczna grupa'. «Litera r [resz], która już wcześniej była w [jego imieniu 'Abram', oznacza], iż był ojcem jedynie dla Aramu, z którego pochodził, teraz zaś stał się ojcem dla całego świata, ale litera r nie została usunięta z [jego imienia]. Jednak litera j [jud, usunięta] z imienia Saraj, „żaliła się” Bogu, aż została dodana do imienia Jehoszui [Jozuego], zob. Ks. Liczb 13:16», zob. Raszi do 17:5. [przypis edytorski] ↩
402. 402.rozplenię (daw.) — rozmnożę. [przypis edytorski] ↩
403. 403.przebywania — u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; w oryginale jest tu słowo מְגֻרֶיךָ (megurecha): ‘miejsce twojego zamieszkania’, co pochodzi od rdzenia גוּר (gur): ‘mieszkać, przebywać, zatrzymać się na jakiś czas’, nie ma tu mowy o ‘pielgrzymowaniu’, które obecnie ma nieco inne znaczenie. [przypis edytorski] ↩
404. 404.posiadanie wieczne — według Talmudu (Ketubot 110b): «tam będę wam Bogiem. I kto mieszka poza tym Krajem, podobny jest komuś, kto jak gdyby nie miał Boga», zob. Raszi do 17:8. «I chociaż na pewien czas zostaną z tej [ziemi] wygnani, będzie to ich „wieczne posiadanie” i powrócą do niej, i „będę im Bogiem”», zob. Radak do 17:8. [przypis edytorski] ↩
405. 405.w wieku ośmiu dni obrzezaną ma być u was wszelka płeć męska — po hebrajsku przykazanie obrzezania określane jest jako בְּרִית מִילָה (brit mila): ‘przymierze obrzezania’ i jest to szczególny znak przymierza pomiędzy Bogiem a Żydami, Talmud uczy (Nedarim 32a): «przykazanie obrzezania jest tak wielkie, że jest równoważne wszystkim pozostałym przykazaniom». Innym ważnym znakiem przymierza jest Szabat, a w ciągu pierwszych ośmiu dniu życia dziecka musi przypaść Szabat, bo «tak jak nie ma siedmiu dni bez Szabatu, tak i nie ma obrzezania bez Szabatu» (Wajikra Raba 27:10). Midrasz zadaje pytanie: «dlaczego noworodek obrzezywany jest w ósmym dniu życia? Bo Święty Błogosławiony okazuje mu swoje miłosierdzie, czekając aż dziecko nabierze sił witalnych» (Dwarim Raba 6:1). Podobnie nowonarodzone zwierzę nie było postrzegane jako w pełni sił, aż do ósmego dnia życia (por. Ks. Kapłańska 22:27). Ks. Liczb 12:3 uczy, że kobieta po narodzinach syna pozostaje rytualnie nieczysta przez siedem dni, tak więc jeszcze jeden powód, że obrzezanie wykonuje się ósmego dnia jest taki, by ojciec i matka mogli się tego dnia radować wspólnie (Nida 31b). [przypis edytorski] ↩
406. 406.urodzony w domu — „w pokoleniach waszych” odnosi się do Żydów, „urodzony w domu” odnosi się do syna, którego urodziła w domu niewolnica, „nabyty za pieniądze” odnosi się do niewolnika, który został nabyty już po urodzeniu, zob. Raszi i Radak do 17:12. [przypis edytorski] ↩
407. 407.Obrzezanym ma być — «Tu [Bóg] mówi do Abrahama, aby razem ze sobą obrzezał także mężczyzn w swoim domostwie, ponieważ o obrzezaniu potomków Abrahama mowa jest w poprzednim wersecie», zob. Radak do 17:13. [przypis edytorski] ↩
408. 408.wytępiona zostanie dusza ta z ludu swojego — hebr. נִכְרְתָה הַנֶּפֶשׁ (nichreta hanefesz): dosł. 'dusza zostanie odcięta'. כָּרֵת (karet): 'odcięcie' to szczególnie dotkliwa kara odłączenia od ludu żydowskiego. Tora wymienia 36 takich przypadków, gdy złamanie prawa pociąga za sobą karet (zob. Miszna, Keritot 1:1). Istnieją różne interpretacje rabiniczne, czym jest ta kara, może to być ostracyzm społeczny, przedwczesna śmierć (przed 60 rokiem życia), rodzaj śmierci duchowej, czy bezpotomność. Lecz jest to kara wymierzana przez Boga, nie przez ludzi. Nieobrzezany mężczyzna naraża się na karet dopiero, gdy dorośnie do wieku, w którym odpowiada już za swoje czyny, ale ojciec, który nie obrzezał swojego syna, nie ponosi tej kary, niemniej jednak ojciec ten jest winny, że złamał przykazanie, zob. Raszi do 17:14. [przypis edytorski] ↩
409. 409.Sara — Sara oznacza 'władczyni, księżna', podczas gdy Saraj: 'moja księżna'. Według Talmudu (Berachot 13a), na początku była księżną dla swojego ludu, teraz stała się władczynią dla całego świata, zob. Raszi do 17:15. [przypis edytorski] ↩
410. 410.pobłogosławię ją — oprócz urodzenia dziecka błogosławieństwo wiązało się z tym, że ciału Sary przywrócona została młodość, a także mogła ona karmić syna piersią, co stanowiło dowód, iż rzeczywiście go urodziła, zob. Raszi do 17:16. [przypis edytorski] ↩
411. 411.uśmiechnąwszy — hebr. צָחַק (cachak): 'zaśmiać się/śmiać się'. W przypadku Abrahama «Targum Onkelosa [aramejski przekład] tłumaczy to słowo jako 'uradował się', a w przypadku Sary (18:12) to samo słowo oznacza śmiech. Co uczy, że Abraham uwierzył i ucieszył się, a Sara nie uwierzyła i podśmiewała się, i to dlatego Bóg zirytował się na Sarę, a na Abrahama nie», zob. Raszi do 17:17. Targum Onkelos: Targum [czyli aramejski przekład] dokonany przez Onkelosa około II wieku n.e., odzwierciedla rabiniczną interpretację Tory w tamtych czasach. Raszi i inni komentatorzy nierzadko powołują się na wybory językowe tego przekładu. [przypis edytorski] ↩
412. 412.stuletniemu — «Chociaż w poprzednich pokoleniach [mężczyźni] płodzili dzieci nawet i w wieku 500 lat, w czasach Abrahama zmniejszyła się już długość życia i ludzkie siły […]. W dziesięciu pokoleniach od Noacha do Abrahama poczynali już dzieci wcześniej, w wieku 60 czy 70 lat», zob. Raszi do 17:17. [przypis edytorski] ↩
413. 413.Niechby już — «Wystarczająco [wielką łaską] dla mnie będzie, gdy choć Iszmael będzie żył […]. Ale Bóg odrzekł mu: dostaniesz i to, i to: Icchak [Izaak] się urodzi i Iszmael będzie żył», zob. Bechor Szor do 17:18. [przypis edytorski] ↩
414. 414.Icchak — od rdzenia צָחַק (cachak): 'śmiać się', aluzja do śmiechu Abrahama (Ks. Rodzaju 17:17) i śmiechu Sary (Ks. Rodzaju 18:12). W innych tłumaczeniach jako: Izaak. [przypis edytorski] ↩
415. 415.przymierze Moje — «Moje przymierze obrzezania będzie przekazane tylko potomkom Icchaka», zob. Raszi do 17:19. [przypis edytorski] ↩
416. 416.gdy obrzezano ciało napletka jego — midrasz podaje, że Abraham sam się obrzezał (Bereszit Raba 49:2), a Talmud uczy (Nedarim 31b) «Rabi [Jehuda ha Nasi] mówi: wielkie jest przykazanie obrzezania, ponieważ wszystkie micwy (przykazania), które wykonał Abraham, nasz ojciec, nie są uważane za pełne, dopóki się nie obrzezał, jak jest napisane: „Postępuj przede Mną, a bądź nieskazitelny” (Ks. Rodzaju 17:1)». [przypis edytorski] ↩
417. 417.ukazał mu się — Bóg odwiedził osłabionego Abrahama w trzecim dniu po obrzezaniu, tak jak należy iść z wizytą do chorego, zob. Raszi do 18:1. Trzeciego dnia po obrzezaniu ból jest największy, por. Ks. Rodzaju 34:25. [przypis edytorski] ↩
418. 418.u wejścia namiotu — Abraham siedział tam, by wypatrywać wędrowców, których mógłby ugościć w swoim namiocie, zob. Raszi do 18:1. [przypis edytorski] ↩
419. 419.upału — według opowieści talmudycznej (Bawa Mecia 86b), Bóg uczynił ten dzień wyjątkowo gorącym, «aby wędrowcy nie trudzili Abrahama, ale gdy ujrzał, że Abraham smuci się tym, iż nie nadchodzą goście, przyprowadził do niego aniołów pod postacią ludzi», zob. Raszi do 18:1. [przypis edytorski] ↩
420. 420.trzej — każdy anioł posłany został z inną misją: «Jeden, aby ogłosić Sarze o [narodzinach syna], jeden, aby zniszczyć Sedom i jeden, aby uleczyć Abrahama», zob. Raszi do 18:2. [przypis edytorski] ↩
421. 421.Panie — «Zwrócił się do najważniejszego spośród nich […]». Midrasz wyjaśnia, że «zwrócił się tu do Boga, [który przed chwilą mu się ukazał], aby Ten zaczekał na niego, gdy Abraham pobiegnie, by ugościć wędrowców», zob. Raszi do 18:3. [przypis edytorski] ↩
422. 422.umyjecie nogi wasze — «Myślał, że są to poganie, którzy czczą proch na swoich stopach, a bardzo uważał na to, by nie wnosić do swego domostwa nic, co byłoby związane z bałwochwalstwem. Ale Lot, który nie dbał o to, zaproponował [wędrowcom] najpierw nocleg, a potem obmycie nóg (zob. Ks. Rodzaju 19:2)», zob. Raszi do 18:4. [przypis edytorski] ↩
423. 423.kęs (daw.) — hebr. פַּת (pat): ‘kawałek, kęs, porcja’ [chleba]. Radak komentuje, że Abraham obiecał kawałek chleba, a przygotował obfitą ucztę. «Stąd [nauka], że sprawiedliwi mówią miało, ale robią dużo», zob. Radak do 18:5. [przypis edytorski] ↩
424. 424.obok — u Cylkowa: 'mimo'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
425. 425.miary — hebr. סְאָה (sea), biblijna miara produktów sypkich, około 7,33 l lub objętość 144 jajek średniej wielkości, 1 sea to 1/3 efy. [przypis edytorski] ↩
426. 426.pulchne — hebr.רַךְ (rach): dosł. 'delikatne'. [przypis edytorski] ↩
427. 427.pachołkowi — midrasz wskazuje, że był to Iszmael, którego Abraham przyuczał do wypełniania przykazań, zob. Raszi do 18:7. [przypis edytorski] ↩
428. 428.je — według opowieści talmudycznej (Bawa Mecia 86b), Abraham wybrał trzy cielaki, «aby nakarmić każdego z trzech [gości] ozorem cielęcym z musztardą», zob. Raszi do 18:7. [przypis edytorski] ↩
429. 429.jedli — jako że aniołowie nie potrzebują jeść, trzej wędrowcy jedynie «wyglądali, jak gdyby jedli, co uczy, że nie należy postępować inaczej, niż jest przyjęte w miejscowym zwyczaju», zob. Raszi do 18:8. [przypis edytorski] ↩
430. 430.Wrócę do ciebie — «Anioł nie ogłaszał, że powróci za rok, ale wypowiadał słowa posłania Bożego», z którym przybył, zob. Raszi do 18:10. [przypis edytorski] ↩
431. 431.za nim — u Cylkowa: 'po za nim'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
432. 432.właściwość kobiet — przestała już menstruować, zob. Raszi do 18:11. [przypis edytorski] ↩
433. 433.zestarzałam — «Tora zmieniła [tu słowa Sary] ze względu na pokój [między małżonkami], ponieważ naprawdę Sara powiedziała [o mężu] „pan mój starcem”», zob. Raszi do 18:13. [przypis edytorski] ↩
434. 434.on — powiedział to Abraham, zob. Bechor Szor do 18:15. [przypis edytorski] ↩
435. 435.co uczynić chcę — „co uczynić chcę” «w Sedomie. Nie jest właściwe, bym uczynił to bez powiadomienia [Abrahama], Ja dałem mu tę ziemię i te pięć miast (zob. Ks. Rodzaju 14:2) także należy do niego […]. Nazwałem go Abrahamem, „ojcem mnóstwa narodów”. Czyż zgładzę synów, a nie powiadomię o tym ojca, który Mnie miłuje?», zob. Raszi do 18:17. [przypis edytorski] ↩
436. 436.umiłowałem go — hebr. יְדַעְתִּיו (jedatiw) dosł. 'poznałem go'. Tu należy to rozumieć jako wyraz uczuć, zob. Raszi do 18:19. [przypis edytorski] ↩
437. 437.cnotę — hebr. צְדָקָה (cedaka): 'dobroczynność, sprawiedliwość'. [przypis edytorski] ↩
438. 438.sprawiedliwość — hebr. מִשְׁפָּט (miszpat): 'prawo, sąd, wyrok'. [przypis edytorski] ↩
439. 439.Zstąpię też i zobaczę — «To uczy sędziów, że nie powinni wydawać decyzji w sprawach dotyczących kary śmierci, zanim wnikliwie nie zbadają sprawy», zob. Raszi do 18:21. [przypis edytorski] ↩
440. 440.według skargi — hebr. הַכְּצַעֲקָתָהּ (hakecaakatah): 'czy wedle jej wołania/skargi'. Opowieść talmudyczna (Sanhedrin 109b) łączy to ze «skargą młodej dziewczyny, którą [mieszkańcy Sedomu] zabili okrutną śmiercią za to, że dała jedzenie biedakowi», zob. Raszi do 18:21. [przypis edytorski] ↩
441. 441.rzeczywiście — u Cylkowa: 'także'; hebr. הַאַף (haaf) występuje tu jako podkreślenie, wzmocnienie wypowiedzi. [przypis edytorski] ↩
442. 442.pięćdziesięciu — «Po dziesięciu sprawiedliwych w każdym z tych miast, ponieważ było pięć miejscowości (zob. Ks. Rodzaju 14:2). Jeśli jednak powiesz, że sprawiedliwi nie uratują złoczyńców, dlaczego wszakże miałbyś zabijać sprawiedliwych?», zob. Raszi do 18:24. [przypis edytorski] ↩
443. 443.Dalekim — hebr. חָלִלָה (chalila): 'profanacja, rzecz świecka', odwrotność świętości. «To byłoby dla Ciebie profanacją, bo wszystkie ludy powiedzą: On niszczy wszystkich: i sprawiedliwych, i złoczyńców! Tak zrobiłeś z pokoleniem potopu i z pokoleniem rozproszenia [wieży Babel]», zob. Raszi do 18:25. [przypis edytorski] ↩
444. 444.przepuszczę — czyli: daruję. [przypis edytorski] ↩
445. 445.całemu miejscu — wszystkim pięciu miastom, wśród których Sedom był najważniejszy, zob. Raszi do 18:26. [przypis edytorski] ↩
446. 446.proch i popiół — hebr.עָפָר וָאֵפֶר (afar waefer) te dwa słowa są nie tylko bliskoznaczne, ale także brzmią niemal identycznie. «Chociaż jestem prochem i popiołem, nie przyszedłem sprzeciwiać się Twojej chwale i Twoim sądom, a jedynie, by uczyć się i zrozumieć ten wyrok», zob. Radak do 18:27. [przypis edytorski] ↩
447. 447.czterdziestu pięciu — «Czyż nie będzie po dziewięciu [sprawiedliwych] w każdym mieście? Ale Ty, Najsprawiedliwszy na świecie, przyłączysz się do nich», czyli do każdej z tych grup tak, aby w każdym mieście było dziesięciu, zob. Raszi do 18:28. Jest to też aluzją do tzw. minjanu, czyli dziesięciu mężczyzn, których obecność jest niezbędna, by uznać modły za publiczne. [przypis edytorski] ↩
448. 448.czterdziestu — «Tak uratują się cztery miasta; [lub] niech trzydziestu uratuje trzy z nich, albo dwudziestu: dwa z nich, albo [chociaż] dziesięciu: jedno z nich», zob. Raszi do 18:29. [przypis edytorski] ↩
449. 449.podjąłem się — u Cylkowa: 'przedsięwziąłem'; hebr. הוֹאַלְתִּי (hoalti) ‘zacząć, okazać chęć, podjąć się, zdecydować’. [przypis edytorski] ↩
450. 450.dziesięciu — «O mniejszą ilość już nie prosił, pomyślał sobie: w pokoleniu potopu było ośmiu [sprawiedliwych]: Noach, jego synowie i ich żony, a nie zdołali uratować swojego pokolenia, zaś o dziewięciu w połączeniu z Bogiem [do liczby dziesięciu] już prosił i nie udało się», zob. Raszi do 18:32. [przypis edytorski] ↩
451. 451.Abraham zaś wrócił — midrasz uczy: «odszedł Sędzia, odszedł obrońca, ale oskarżyciel oskarżał, i dlatego [następny werset mówi]: „I przybyli dwaj aniołowie do Sedomu”, aby dokonać zagłady», zob. Raszi do 18:33. [przypis edytorski] ↩
452. 452.dwaj — «Jeden, aby zniszczyć Sedom, drugi, aby uratować Lota, trzeci [anioł], który zjawił się, by ogłosić nowinę Sarze, odszedł gdy tylko zakończył swoją misję», zob. Raszi do 19:1. [przypis edytorski] ↩
453. 453.wieczorem — aniołowie nie mieli aż tak daleko z Hebronu do Sedomu, ale ociągali się, z nadzieją, że może Abrahamowi uda się jego wstawiennictwo u Boga, zob. Raszi do 19:1. [przypis edytorski] ↩
454. 454.bramy — według midrasza Lot siedział w bramie, w miejscu wydawania wyroków, ponieważ mieszkańcy Sedomu mianowali go sędzią, zob. Raszi do 19:1. [przypis edytorski] ↩
455. 455.wstąpcie też — hebr. סוּרוּ (suru): 'odwróćcie się, skręćcie'. Midrasz uczy, że Lot ostrzegał ich, by udali się do niego okrężną drogą, gdyż mieszkańcy Sedomu są niebezpieczni, zob. Raszi do 19:2. [przypis edytorski] ↩
456. 456.umyjcie nogi wasze — Lot, który nauczył się reguł gościnności u swego stryja Abrahama, wiedział, że nie jest w zwyczaju, by najpierw mieli przenocować, a potem umyć nogi (zob. Ks. Rodzaju 18:4). «Ale tak sobie Lot pomyślał: jeśli przyjdą ludzie Sedomu i zobaczą, że oni umyli nogi, oskarżą mnie: to ci ludzie są u ciebie w domu już dwa czy trzy dni, a ty nam nic nie powiedziałeś?! Dlatego doszedł do wniosku: lepiej, gdy zostaną tu z pyłem na nogach, żeby wyglądało, że właśnie przyszli», zob. Raszi do 19:2. [przypis edytorski] ↩
457. 457.Nie, bo na ulicy przenocujemy — «Jednak do Abrahama odrzekli: „Uczyń tak, jakeś powiedział” (Ks. Rodzaju 18:5), stąd [płynie nauka], że można odmawiać mniej ważnemu, ale nie można odmawiać wielkiemu [człowiekowi]», zob. Raszi do 19:2. [przypis edytorski] ↩
458. 458.przaśników — midrasz uczy, że działo się to w czasie święta Pesach, gdy Żydzi nie spożywają zakwaszonego chleba, a jedynie chleb przaśny czyli macę, zob. Raszi do 19:3. [przypis edytorski] ↩
459. 459.nawiedzili — hebr. נֵדְעָה (neda): dosł. 'poznać', słowo używane w Torze jako eufemizm na stosunek seksualny, por. Ks. Rodzaju 4:1. W tym wypadku jest to groźba gwałtu homoseksualnego na przybyszach, zob. Raszi do 19:5. [przypis edytorski] ↩
460. 460.[dwaj] mężowie owi — dwaj owi aniołowie, którzy przybyli do Lota. [przypis edytorski] ↩
461. 461.szukając wejścia — «Mimo że zostali dotknięci ślepotą, trudzili się znalezieniem wejścia, aby wyważyć drzwi, jak powiedzieli nasi mędrcy: ‘Niegodziwcy, nawet gdy stoją u wrót Gehenny, nie powracają do skruchy’», zob. Sforno do 19:11. [przypis edytorski] ↩
462. 462.synów twoich, i córki twoje — zapytali go: «Kogo jeszcze masz tutaj, czy masz jeszcze krewnych, oprócz tych, co są w domu?», zob. Raszbam do 19:12. [przypis edytorski] ↩
463. 463.zięciom swoim, którzy pojąć mieli córki jego — midrasz (Bereszit Raba 50:9) odczytuje to tak, że Lot miał cztery córki, dwie zamężne i dwie zaręczone, zob. Raszi do 19:12. [przypis edytorski] ↩
464. 464.nalegali — hebr. יָּאִיצוּ (jaci-u): 'wyprowadzali, wyciągali', tu w znaczeniu: 'naciskali, pośpieszali'. [przypis edytorski] ↩
465. 465.ociągał — gdyż Lot starał się ratować swój dobytek, zob. Raszi do 19:16. [przypis edytorski] ↩
466. 466.rzekł jeden — «Jeden z aniołów był posłany, aby go uratować, a drugi, aby zniszczyć Sedom, dlatego napisane jest „rzekł [jeden]”», zob. Raszi do 19:16. [przypis edytorski] ↩
467. 467.nie oglądaj się za siebie — «Ty popełniałeś niegodziwości wraz z nimi, i zostałeś uratowany dzięki zasługom Abrahama, nie przystoi ci, byś oglądał karę, która na nich spada, gdy ty sam zaznajesz ratunku», zob. Raszi do 19:17. [przypis edytorski] ↩
468. 468.w góry uchodź — «Uciekaj do Abrahama, bo on mieszka w górach», zob. Raszi do 19:17. [przypis edytorski] ↩
469. 469.nie zdążę — hebr. לֹא אוּכַל (lo uchal); 'nie mogę, nie dam rady'. [przypis edytorski] ↩
470. 470.dościgło by mnie nieszczęście — Lot prosił: «Gdy byłem pośród ludzi Sedomu, to Bóg widział moje czyny [na tle] czynów ludzi tego miasta i wyglądałem na sprawiedliwego i wartego uratowania, ale gdy pójdę [do Abrahama], to przy takim sprawiedliwym będę [wyglądał] jak złoczyńca», zob. Raszi do 19:19. [przypis edytorski] ↩
471. 471.małym ono — hebr. מִצְעָר (mic-ar): ‘mały’, do tego nawiązywać będzie potem nazwa tego miasta: Coar, por. poniżej 19:22. Lot prosił: to małe miasto, ma niewielu mieszkańców, zatem i grzechy jego są jeszcze nieliczne, więc możesz je oszczędzić, zob. Raszi do 19:20. [przypis edytorski] ↩
472. 472.w tej mierze — «Nie tylko ciebie uratuję, ale także i całe to miasteczko ocalę dla ciebie», zob. Raszi do 19:21. [przypis edytorski] ↩
473. 473.Coar — wedle słów Lota, który powiedział, że miasto to jest 'małe', hebr. מִצְעָר (mic-ar) por. powyżej 19:20, zob. Raszi do 19:22. [przypis edytorski] ↩
474. 474.spojrzała … poza niego — u Cylkowa: 'oglądała się za nim'; w oryginale jest וַתַּבֵּט (watabet): ‘spojrzała’, oznacza to jednorazowy akt spojrzenia na miasto. [przypis edytorski] ↩
475. 475.słupem soli — midrasz uczy: «solą zgrzeszyła i solą została pokarana». Lot polecił jej, by dała nieco soli gościom, a ona odmówiła, rzekłszy: «Ten paskudny zwyczaj [gościnności] chcesz wprowadzać także i w tym mieście?», zob. Raszi do 19:26. [przypis edytorski] ↩
476. 476.spiesząc — słowo dodane przez Cylkowa, nie ma w oryginale. [przypis edytorski] ↩
477. 477.kędy (dawn.) — gdzie, którędy. [przypis edytorski] ↩
478. 478.topielnia — hebr. כִּבְשָׁן (kiwszan): ‘piec do wypalania ceramiki lub wapna, piec do wytopu metalu, piec hutniczy’. [przypis edytorski] ↩
479. 479.wspomniał Bóg na Abrahama — «Co wspomniał o Abrahamie, [ratując] Lota? Przypomniał sobie, że Lot wiedział, iż Sara jest żoną Abrahama, słyszał jak Abraham w Micraim nazywa ją swoją siostrą, ale nie wyjawił sekretu; ponieważ Lot miał dla Abrahama miłosierdzie, dlatego i Bóg okazał Lotowi miłosierdzie», zob. Raszi do 19:29. [przypis edytorski] ↩
480. 480.mężczyzny nie ma na ziemi — «Myślały, że cały świat jest zgładzony, jak w pokoleniu potopu», zob. Raszi do 19:31. [przypis edytorski] ↩
481. 481.wstała — midrasz sugeruje, że Lot był jednak świadom, gdy starsza córka wstawała, a mimo to nie pilnował się następnej nocy, aby nie pić już wina, zob. Raszi do 19:33. [przypis edytorski] ↩
482. 482.Moab — starsza córka, która była bardziej bezwstydna, nazwała syna Moab, od hebr. מֵאָב (meaw) 'z ojca', młodsza zaś bardziej skromna, nazwała syna powściągliwie Ben Ami od hebr. בֶּן עַמִּי 'syn mojego ludu', zob. Raszi do 19:37. [przypis edytorski] ↩
483. 483.wyruszył stamtąd — «Gdy ujrzał, że okolica jest zrujnowana i wędrowcy przestali tamtędy przechodzić, odszedł i on stamtąd. Według innego wyjaśnienia: chciał oddalić się od Lota, o którym rozniosła się zła opinia po tym, jak postąpił z córkami», zob. Raszi do 20:1. [przypis edytorski] ↩
484. 484.Gerar — miasto filistyńskie, por. Ks. Rodzaju 26:1. [przypis edytorski] ↩
485. 485.żonie swojej — gdy wkraczali do Micraim, Abraham poprosił Sarę, by zgodziła się mówić, że jest jego siostrą (por. Ks. Rodzaju 12:11-13) ale tym razem nie prosił żony o zgodę na to, zob. Raszi do 20:2. [przypis edytorski] ↩
486. 486.Abimelech — hebr. אֲבִימָלֶךְ: 'mój ojciec jest królem'; imię przypisywane kilku różnym królom filistyńskim, por. Ks. Rodzaju 26:1, Ks. Sędziów 8:31. [przypis edytorski] ↩
487. 487.król Geraru, i wziął Sarę — «Zadziwiające jest, że Sara, mimo upływu lat, była tak piękna, że była zabierana przez królów. Bo gdy była brana do Faraona, w wieku 65 lat, możliwe, że nadal wyglądała urodziwie, ale gdy się zestarzała się i zaniknęła u niej kobieca przypadłość, jest to tym bardziej cud. Być może, gdy anioł zapowiedział jej, [że urodzi syna], powróciła jej młodość, jak uczą o tym mędrcy w Talmudzie (Bawa Mecia 87a)», iż cofnęły się jej oznaki podeszłego wieku i powróciła do dawnej urody, zob. Ramban do 20:2. [przypis edytorski] ↩
488. 488.naród — «Jeśli zabijesz mnie, to tak jak gdyby mój naród został zabity, bo ja jestem królem, który kieruje nimi wedle prawa», zob. Radak do 20:4. [przypis edytorski] ↩
489. 489.czystości rąk moich — «Jestem niewinny grzechu, gdyż jej [nawet] nie dotknąłem», zob. Raszi do 20:5. [przypis edytorski] ↩
490. 490.nie dopuściłem — «To nie z własnej woli jej nie tknąłeś, ale to Ja powstrzymywałem cię przed grzechem i nie dałem ci możliwości», zob. Raszi do 20:6. [przypis edytorski] ↩
491. 491.prorokiem — «[Stąd] wie on, że jej nie dotknąłeś», zob. Raszi do 20:7. [przypis edytorski] ↩
492. 492.zwrócisz — u Cylkowa: 'wróć żonę…' i 'wrócisz'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia pomiędzy znaczeniem słów 'wracać' a 'zwracać'. [przypis edytorski] ↩
493. 493.nie ma bojaźni Bożej — «Kiedy gość przybywa do miasta, to pyta się go, co by zjadł i wypił, czy też [wypytuje się go] o jego kobietę: to twoja żona czy siostra?», zob. Raszi do 20:11. [przypis edytorski] ↩
494. 494.pokryciem pozoru — hebr. כְּסוּת עֵינַיִם (kesut ejnajim): 'zakrycie oczu'. Jako dowód, że Abimelech nie dotknął Sary; Targum Onkelos odczytuje to jako: 'szata honorowa'. [przypis edytorski] ↩
495. 495.wobec wszystkich jesteś usprawiedliwiona — Abimelech powiedział: «skoro dałem Abrahamowi takie bogactwo, aby go udobruchać, a on przyjął to ode mnie, wiadomym jest, że on wie, iż nie zbliżyłem się do ciebie, inaczej nie wziąłby tego [daru]», zob. Bechor Szor do 20:16. [przypis edytorski] ↩
496. 496.łono — u Cylkowa: 'żywot'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, obecnie 'żywot' kojarzy się bardziej z 'życiem' niż z 'łonem'. [przypis edytorski] ↩
497. 497.łono — hebr. רֶחֶם (rechem): 'łono', zawarcie czyli zamknięcie łona oznacza bezpłodność, ale midrasz dodaje, że tu zamknięte zostały także wszystkie inne otwory ich ciał, zob. Raszi do 20:48. [przypis edytorski] ↩
498. 498.wspomniał — u Cylkowa: 'pomnił'; hebr. פָּקַד (pakad): ‘zwrócić uwagę, zliczyć, wspomnieć, wyznaczyć, dokonać przeglądu, nawiedzić, być wezwanym, być odliczonym’. [przypis edytorski] ↩
499. 499.uczynił Wiekuisty Sarze — Sara zaszła w ciążę. «Ten werset pojawia się zaraz po wersetach o [uzdrowieniu z niepłodności kobiet z domu Abimelecha], to uczy, że każdy kto modli się [w jakiejś sprawie] o miłosierdzie dla drugiego człowieka, a sam potrzebuje tej właśnie rzeczy, on pierwszy otrzyma przychylną odpowiedź», zob. Raszi do 21:1. [przypis edytorski] ↩
500. 500.Icchak — od hebr. צָחַק (cachak): 'śmiać się', por. też Ks. Rodzaju 17:17, 18:12 i 21:6. [przypis edytorski] ↩
501. 501.wyśmieje mnie — hebr. צָחַק (cachak): ‘śmiać się’ nie oznacza tu negatywnego wyrażenia ‘wyśmiewać się’, ale ma pozytywny wydźwięk: ‘ktokolwiek usłyszy, będzie się mi/ze mną śmiał’ hebr. יִצֲחַק לִי (jicachak li), czyli: każdy, kto o tym usłyszy, będzie dzielił moją radość. «Midrasz dodaje, że razem z Sarą także liczne inne bezpłodne kobiety stały się brzemienne, wielu chorych zostało uzdrowionych tego dnia, wiele modlitw doczekało się odpowiedzi i na świecie nastała wielka radość», zob. Raszi do 21:6. [przypis edytorski] ↩
502. 502.dzieci — «Czemu słowo „dzieci” jest w liczbie mnogiej? W dniu uczty księżne przyniosły swoje dzieci, a Sara nakarmiła [niemowlęta] piersią, ponieważ [kobiety] mówiły: to nie Sara urodziła, tylko znaleźli podrzutka na placu targowym i przynieśli», zob. Raszi do 21:7. [przypis edytorski] ↩
503. 503.odstawione — od piersi, pod koniec 24 miesiąca życia dziecka, zob. Raszi do 21:8. [przypis edytorski] ↩
504. 504.syna Hagary — Iszmaela [przypis edytorski] ↩
505. 505.Micrejki — Egipcjanki [przypis edytorski] ↩
506. 506.szydzącego — hebr. מְצַחֵק (mecachek): ‘wyśmiewać się, naśmiewać’. Tu jest to aluzja do bałwochwalstwa albo lubieżności lub nawet do próby zamordowania Icchaka, jako że Iszmael spierał się z Icchakiem, który z nich jest pierworodny i który odziedziczy podwójną część w spadku, zob. Raszi do 21:9. [przypis edytorski] ↩
507. 507.z Icchakiem — Sara powiedziała: «Czyż Bóg ci nie przepowiedział „Przymierze zaś Moje utwierdzę z Icchakiem, którego urodzi ci Sara” (Ks. Rodzaju 17:21)?!», zob. Radak do 21:10. [przypis edytorski] ↩
508. 508.głosu jej — «Stąd nauka, że w [zdolnościach] prorockich Abraham był mniej przenikliwy od Sary», zob. Raszi do 21:12. [przypis edytorski] ↩
509. 509.łagiew — daw. naczynie do przechowywania wody i innych płynów. [przypis edytorski] ↩
510. 510.tułała się — hebr. תָּעָה (taa): ‘błąkać się, błądzić, zbłądzić’. Midrasz interpretuje to jako jej powrót do bałwochwalstwa, zob. Raszi do 21:14. Z tego powodu, że „tułała się w pustyni”, skończyła się jej woda, «gdyby szła prostą drogą, to wody, której dał jej Abraham, wystarczyłoby jej aż do gospody», zob. Raszbam do 21:14. [przypis edytorski] ↩
511. 511.pustyni Beer-Szeba — Beer-Szeba jest najdalej wysuniętą na południe osadą Kanaanu, otoczoną pustynią. [przypis edytorski] ↩
512. 512.nie stało wody — midrasz sugeruje, że Sara rzuciła złe oko na Iszmaela, dostał on gorączki, a ludzie w gorączce wypijają dużo wody, dlatego wody nie wystarczyło, zob. Raszi do 21:14 i 15. [przypis edytorski] ↩
513. 513.głos chłopca — głos Iszmaela został usłyszany szybciej niż głos Hagary, «stąd [nauka], że modlitwa samego chorego jest bardziej skuteczna niż modlitwa innych w jego intencji», zob. Raszi do 21:17. [przypis edytorski] ↩
514. 514.kędy (daw.) — gdzie, dokąd, którędy [przypis edytorski] ↩
515. 515.Bóg z tobą — «Widzieli oni, że [Abraham] bezpiecznie opuścił okolice Sedomu, że walczył z królami, a ci wpadli w jego ręce, i w podeszłym wieku jego żona została wysłuchana [przez Boga]», zob. Raszi do 21:22. [przypis edytorski] ↩
516. 516.przymawiał — hebr. הוֹכִחַ (hochiach): ‘udowodnić, przekonywać, ganić’; «spierał się z nim o to», zob. Raszi do 21:25. [przypis edytorski] ↩
517. 517.wyjąwszy — dziś: za wyjątkiem, oprócz. [przypis edytorski] ↩
518. 518.siedmioro jagniąt — hebr. słowa שֶׁבַע (szewa): ‘siedem’ i שְׁבוּעָה (szewua): ‘przysięga’ brzmią podobnie i oparte są na tym samym rdzeniu. «A ponieważ zawarli przymierze siedmioma owcami i przysięgą, dlatego miejsce to zostało nazwane Beer Szewa» dosł. ‘studnia siedmiu/studnia przysięgi’, zob. Radak do 21:28. [przypis edytorski] ↩
519. 519.żem wykopał studnię tę — midrasz uczy, że «pasterze Abimelecha wykłócali się o studnię, mówiąc ‘myśmy ją wykopali!’. Ustalili zatem pomiędzy sobą: ten kto pojawi się przy studni, a woda podniesie się na jego widok: do tego należy studnia, i podniosły się [wody], gdy zbliżył się Abraham», zob. Raszi do 21:30. [przypis edytorski] ↩
520. 520.Pelisztów — w innych tłumaczeniach jako: ziemia Filistynów. [przypis edytorski] ↩
521. 521.tamaryszek — hebr. אֵשֶׁל (eszel), drzewo tamaryszku, por. Ibn Ezra do 21:33. Jest symbolem gościnności: «Słowo 'אֵשֶׁל' (eszel) jest akronimem oznaczającym: 'אֲכִילָה' (achila) – jedzenie, 'שְׁתִיָּה' (sztija) – picie i 'לְוָיָה' (lewaja) – towarzyszenie», zob. Raszi do Sota 10a :22. Mędrcy talmudyczni różnią się co do opinii: «jeden powiedział, że był to sad, który dostarczał owoców na uczty dla gości, a drugi powiedział, że była to gospoda dla przyjmowania gości, i były tam wszelkie rodzaje owoców», zob. Raszi do 21:33. [przypis edytorski] ↩
522. 522.Przedwiecznego — hebr. עוֹלָם (olam) oznacza ‘wieczność’ ale także ‘świat’. Opowieść talmudyczna (Sota 10a) odczytuje to tak, że «dzięki temu tamaryszkowi, [zaczęto] nazywać Boga: ‘Bóg całego świata’. Po tym gdy [goście] zjedli i wypili, [Abraham] mówił im: błogosławcie tego, z czyjej własności zjedliście! Czy myśleliście, że zjedliście z tego co moje? Spożyliście z czegoś, co należy Tego, który przemówił i świat powstał», zob. Raszi do 21:33. [przypis edytorski] ↩
523. 523.czasy długie — «Dłużej niż [poprzednio] w Hebronie, w Hebronie spędził 25 lat, tu 26 […] a następnie powrócił do Hebronu», zob. Raszi do 21:34. [przypis edytorski] ↩
524. 524.XXII — Akeda (עֲקֵידָה Akeda) — dosł. 'związanie' to historia związania Icchaka przez Abrahama na górze Moria opisana w Ks. Rodzaju 22:1–19. Jest to jedna z najbardziej symbolicznych opowieści w tradycji żydowskiej, interpretowana jako próba wiary i całkowitego oddania się woli Boga. Ten fragment Tory odczytywany jest codziennie jako część modlitwy porannej oraz podczas święta Rosz Haszana. Ramban (Nachmanides) komentuje, że Bóg wiedział, jak skończy się próba wiary Abrahama i Icchaka, i przywołuje Psalm 11:5 «Bóg poddaje próbom [tylko] sprawiedliwych», zob. Ramban do 22:1. Raszi zwraca uwagę, że Bóg nie powiedział od razu Abrahamowi, aby złożył Icchaka w ofierze, lecz stopniowo objawiał swój zamiar, by wystawić go na próbę, zob. Raszi do 22:2. [przypis edytorski] ↩
525. 525.po wypadkach tych — hebr. אַחַר הַדְּבָרִים (achar hadewarim) może oznaczać ‘po wydarzeniach’ lub ‘po słowach’. Wedle opowieści talmudycznej (Sanhedrin 89b) «jedni mędrcy mówią, że było to po słowach satana [szatana], który oskarżał [Abrahama przed Bogiem]: z żadnej uczty, którą wydał Abraham, nie złożył Ci w ofierze ani jednego byka czy barana! Bóg odpowiedział mu: czyż on robi cokolwiek, co nie jest dla jego syna? A jednak gdybym powiedział mu ‘złóż Mi go w ofierze’: nie odmówiłby! A inni [mędrcy] mówią, że było to po słowach Iszmaela, który wychwalał się przed Icchakiem, że był obrzezany w wieku 13 lat a nie opierał się. Icchak odrzekł mu: chlubisz się jednym narządem? Gdyby Bóg powiedział do mnie ‘złóż Mi się w ofierze’: nie odmówiłbym!», zob. Raszi do 22:1. [przypis edytorski] ↩
526. 526.Oto jestem — «Taka jest odpowiedź ludzi pobożnych, jest to wyraz skromności i gotowości», zob. Raszi do 22:1. [przypis edytorski] ↩
527. 527.syna twojego — Talmud (Sanhedrin 89b) odczytuje to jako dialog pomiędzy Bogiem i Abrahamem. Gdy Bóg powiedział „syna twojego” [Abraham] «odrzekł Mu: mam dwóch synów. Powiedział: „jedynaka twojego”, [Abraham] odpowiedział: ten jest jedyny u swojej matki i ten jest jedyny u swojej matki. Powiedział mu: „którego miłujesz”, [Abraham] na to: miłuję obu. [Więc Bóg] powiedział mu: „Icchaka”. I dlaczego od początku nie wyjawił mu, [o którego syna chodzi]? Żeby nie wprawić go w nagłe poruszenie, co zmąciłoby jego umysł i zdezorientowałoby go; a także dlatego, aby nakaz Boży stał mu się drogi, i by nagrodzić go za każdą z tych wypowiedzi», zob. Raszi do 22:2. [przypis edytorski] ↩
528. 528.Moria — wzgórze, na którym później zbudowana została Świątynia Salomona w Jerozolimie, dzisiaj znane jako Wzgórze Świątynne; por. Druga Ks. Kronik 3:1; por. Rambam (Majmonides) Beit Habechira 2:1; por. Raszi do 22:2. [przypis edytorski] ↩
529. 529.złóż go — hebr. הַעֲלֵהוּ (haalehu): 'wprowadź go na górę' od rdzenia עָלָה (ala): ‘iść do góry, wznosić’. Także ofiara całopalna, która spalana była w całości, określana jest słowem עֹלָה (ola). «[Bóg] nie powiedział mu ‘zarżnij go’, jako że Bóg nie pragnął, by [Abraham] zabił [Icchaka], ale aby wprowadził go na górę i uszykował go jak ofiarę całopalną, a gdy już wprowadził go na górę, Bóg rzekł mu: sprowadź go na dół», zob. Raszi do 22:2. [przypis edytorski] ↩
530. 530.dwóch pachołków — hebr. נְעָרָיו (nearaw) dosł. 'jego młodzieńców'. Byli to «Iszmael i Eliezer, jako że ważny człowiek nie powinien wyruszać w drogę bez dwóch towarzyszy, bo jeśli jeden [z podróżnych] musi oddalić się za potrzebą, drugi pozostaje z nim», zob. Raszi do 22:3. [przypis edytorski] ↩
531. 531.trzeciego — «Dlaczego [Bóg] zwlekał i nie pokazał mu tego [miejsca] od razu? Aby ludzie nie powiedzieli: wprawił go nagle w poruszenie i zmącił mu umysł, a gdyby [Abraham] miał jakiś czas na zmianę zdania, nie zrobiłby tego», zob. Raszi do 22:4. [przypis edytorski] ↩
532. 532.ujrzał miejsce ono — «Ujrzał obłok unieruchomiony nad górą», zob. Raszi do 22:4. [przypis edytorski] ↩
533. 533.do onąd — hebr. עַד כֹּה (ad ko): ‘do tam, aż do tamtąd’. Pójdziemy «na niewielką odległość, która jest przed nami. Ale wedle midraszowego wyjaśnienia, [Abraham pomyślał]: zobaczę, gdzie będzie to, co Bóg mi zapowiedział, [gdy mówił] „takim כֹּה (ko) będzie ród twój!” (Ks. Rodzaju 15:5)», zob. Raszi do 22:5. [przypis edytorski] ↩
534. 534.powrócimy — «Wyprorokował, że powrócą obaj», zob. Raszi do 22:5. [przypis edytorski] ↩
535. 535.obaj razem — «Abraham, który wiedział, że idzie zabić swojego syna, szedł tak samo chętnie i z radością jak Icchak, który nie miał o tym pojęcia», zob. Raszi do 22:6. [przypis edytorski] ↩
536. 536.szli obaj razem — «W znaczeniu: [Bóg] upatrzy i wybierze sobie jagnię, a jeśli nie będzie jagnięcia, to „na całopalenie syn mój”. I pomimo tego, iż Icchak zrozumiał, że idzie, aby zostać zabitym: „szli obaj razem”, z tą samą gotowością», zob. Raszi do 22:8. [przypis edytorski] ↩
537. 537.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnica'. [przypis edytorski] ↩
538. 538.związał — hebr. עָקַד (akad): ‘związać z tyłu ręce i nogi’, zob. Raszi do 22:9. Od tego czasownika opowieść ta w żydowskiej tradycji nazywa się Akeda lub Akedat Icchak: Związanie Icchaka. [przypis edytorski] ↩
539. 539.„Abrahamie! Abrahamie!” — «Powtarzanie imienia to wyraz miłości», zob. Raszi do 22:11; Ibn Ezra uważa, że chodzi o pośpiech, por. Ibn Ezra do 22:11. [przypis edytorski] ↩
540. 540.Nie wyciągaj ręki twojej na chłopca — midrasz uczy, że Abraham żalił się: «wcześniej powiedziałeś mi, że „po Icchaku nazywanym będzie potomstwo twoje” (Ks. Rodzaju 21:12), a potem znów powiedziałeś mi „Weźże syna twojego” (Ks. Rodzaju 22:1), a teraz mówisz „Nie wyciągaj ręki twojej na chłopca”? A Bóg odpowiedział mu: „Nie naruszę przymierza Mojego, a wyrzeczenia ust Moich nie odmienię” (Ks. Psalmów 89:35), gdy powiedziałem ci „Weźże” […]: nie powiedziałem ci 'zarżnij go' ale 'wprowadź go na górę'. Wprowadziłeś go, a teraz sprowadź go na dół», zob. Raszi do 22:12. [przypis edytorski] ↩
541. 541.nie czyń mu nic — «„Nie wyciągaj ręki” aby zabić! [Abraham] odpowiedział: jeśli tak, to na darmo tu przyszedłem, zrobię mu choć rankę i upuszczę nieco krwi. [Bóg] odrzekł „nie czyń mu nic”: żadnej skazy!», zob. Raszi do 22:12. [przypis edytorski] ↩
542. 542.teraz wiem, że bogobojnym jesteś — Bóg orzekł: «Teraz mam już co odpowiedzieć satanowi i ludom świata, którzy dziwią się Mojej miłości do ciebie. Mam argument, gdyż widzą, że jesteś bogobojnym», zob. Raszi do 22:12. [przypis edytorski] ↩
543. 543.baran — baran, który przeznaczony był do tego celu już od czasu sześciu dni Stworzenia, zob. Raszi do 22:13. [przypis edytorski] ↩
544. 544.potem — «Po tym, gdy anioł powiedział mu „nie wyciągaj ręki”» lub po całej tej rozmowie, zob. Raszi do 22:13. [przypis edytorski] ↩
545. 545.zamiast — u Cylkowa: 'miasto'. [przypis edytorski] ↩
546. 546.Wiekuisty upatrzy — w znaczeniu «Wiekuisty wybierze i upatrzy sobie to miejsce, aby tam spoczęła Jego Szechina [Boska obecność] i aby składano tam ofiary», zob. Raszi do 22:14. Chodzi o świątynię jerozolimską i znajdujące się w niej קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים (Kadosz Hakodaszim), 'Święte Świętych': najświętsze pomieszczenie w którym przebywała Szechina, do którego mógł wejść tylko najwyższy kapłan, raz w roku, podczas święta Jom Kipur. [przypis edytorski] ↩
547. 547.pobłogosławię cię — hebr. בָּרֵךְ אֲבָרֶכְךָ (barech awarechecha): ‘błogosławić pobłogosławię cię’ i הַרְבָּה אַרְבֶּה (harba arbe): ‘mnożyć rozmnożę’. Te podwójne wyrażenia odczytywane są jako błogosławieństwo i dla ojca i dla syna, zob. Raszi do 22:17. [przypis edytorski] ↩
548. 548.osiadł — «Nie oznacza to, że osiadł tam na stałe, gdyż to Hebron był miejscem jego [stałego] zamieszkania», zob. Raszi do 22:19. [przypis edytorski] ↩
549. 549.doniesiono — «Gdy Abraham powrócił z góry Moria rozmyślał: gdyby mój syn został naprawdę zabity to przepadłby bezdzietnie! Muszę ożenić go z kobietą spośród córek Anera, Eszkola lub Mamrego. [Zatem] Bóg obwieścił mu, że urodziła się Riwka: odpowiednia para dla [Icchaka]», zob. Raszi do 22:20. [przypis edytorski] ↩
550. 550.Aramu — kraina na północ od Izraela; miasto Haran, w którym mieszkał Abraham, znajdowało się w Aramie. [przypis edytorski] ↩
551. 551.Riwkę — w innych przekładach znana jako Rebeka. [przypis edytorski] ↩
552. 552.lat — dosłownie napisane jest tu: sto lat i dwadzieścia lat i siedem lat. «To uczy, że każdy [z tych okresów] powinien być pojmowany jako odrębna całość: w wieku stu lat była jak dwudziestolatka co do grzeszności, i tak jak w wieku dwudziestu lat była bezgrzeszna, gdyż nie osiągnęła jeszcze wieku, gdy podlega się karze, tak też i jako stulatka była bezgrzeszna. A w wieku dwudziestu lat była tak piękna jak w wieku siedmiu lat», zob. Raszi do 23:1. [przypis edytorski] ↩
553. 553.lata życia Sary — «Wszystkie lata jej życia były równe w dobroci», zob. Raszi do 23:1. [przypis edytorski] ↩
554. 554.Kirjat-Arba — hebr. קִרְיַת אַרְבַּע (Kirjat Arba): ‘Miasto Czterech’, starsza nazwa Hebronu. Wedle jednego wyjaśnienia było to miasto zamieszkałe przez olbrzymów. Inne wyjaśnienie nazwy jest takie, że pochowane są tam cztery pary: Adam i Ewa, Abraham i Sara, Icchak i Riwka oraz Jakub i Lea, zob. Raszi do 23:2. [przypis edytorski] ↩
555. 555.przybył Abraham — z Beer Szeby, zob. Raszi do 23:2. [przypis edytorski] ↩
556. 556.ubolewać nad Sarą, i by opłakiwać ją — «[Opowieść] o śmierci Sary następuje tuż po [opowieści o] Związaniu Icchaka. Gdy [Sara] dowiedziała się o tym, że jej syn został przygotowany do zabicia [na ofiarę] i omal nie został uśmiercony, uleciała jej dusza i [Sara] zmarła», zob. Raszi do 23:2. [przypis edytorski] ↩
557. 557.Przybyszem — u Cylkowa: 'pielgrzymem'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo גֵּר (ger): ‘obcy przybysz, mieszkaniec’, nie ma tu mowy o ‘pielgrzymowaniu’, które obecnie ma inne konotacje. [przypis edytorski] ↩
558. 558.Przybyszem i osiedleńcem — hebr. גֵּר (ger): ‘obcokrajowiec, cudzoziemiec, przybysz', תּוֹשָׁב (toszaw): ‘osiadły, mieszkaniec’. «Jestem cudzoziemcem z innego kraju i osiadłem wśród was. A opowieść midraszowa [dodaje]: jeśli się zgodzicie [sprzedać mi grób], to jako cudzoziemiec [zapłacę za niego], a jeśli się nie [zgodzicie], będę jak osiedleniec i wezmę go zgodnie z prawem, bo Bóg powiedział mi „Potomstwu twojemu oddam ziemię tę” (Ks. Rodzaju 12:7)», zob. Raszi do 23:4. [przypis edytorski] ↩
559. 559.Machpela — hebr. מַכְפֵּלָה (machpela) od rdzenia כָּפַל (kafal): ‘podwójne’. Grota ta składała się z dwóch pomieszczeń jednego nad drugim. Wedle innego wyjaśnienia nazwa odnosi się do pochowanych tam par małżonków (Adam i Ewa, Abraham i Sara, Icchak i Riwka, Jakub i Lea), zob. Raszi do 23:9. Obecnie znana jako Grota Patriarchów. [przypis edytorski] ↩
560. 560.Pole to oddam tobie — «Nie kupisz jej za pieniądze» i «jest tak, jakbym ci już ją podarował», zob. Raszi do 23:11. [przypis edytorski] ↩
561. 561.na oczach — u Cylkowa 'w oczach'. [przypis edytorski] ↩
562. 562.czterysta szeklów srebra — szekel to miara wagi, wynosi ok. 11,4 grama. Czterysta szekli to ok. 4,56 kilograma srebra, co było znacznym majątkiem. [przypis edytorski] ↩
563. 563.pochował — werset 17 mówi o nabyciu pola, werset 19 mówi o akcie objęcia pola w posiadanie, werset 20: o nadaniu tej ziemi statusu miejsca pochówku. «Od tej chwili pole to stało się prawnie nabytym dziedzicznym grobem dla [Abrahama] i dla jego potomków. Ten werset poucza o wyższości Ziemi Izraela wobec wszelkich innych ziem, tak dla żywych jak i dla zmarłych, oraz o spełnieniu słowa Wiekuistego, danego Abrahamowi, że posiądzie on [tę ziemię] jako dziedzictwo», zob. Ibn Ezra do 23:19. [przypis edytorski] ↩
564. 564.Mamre, czyli Hebronu — «Tu napisane jest „naprzeciw Mamre, czyli Hebronu” a powyżej „Kirjat Arba czyli w Hebronie” (Ks. Rodzaju 23:2). W związku z Jakubem napisane jest […] „Mamre, Kirjat Arba, to jest Hebron” (Ks. Rodzaju 35:27), zaś jeszcze powyżej (Ks. Rodzaju 13:18), w związku z Abrahamem „osiadł w dąbrowach Mamry, co przy Hebronie”. Wyjaśnienie jest takie, że Mamre zbudował miasto w pobliżu Hebronu, który wcześniej był zamieszkany przez synów Cheta. Nadał temu miastu nazwę ‘Mamre’ wedle własnego imienia, zaś dąbrowa Mamrego była obok miasta, a grota Machpela, wówczas należąca do synów Cheta, znajdowała się z innej strony [miasta]. Po śmierci Mamrego [terenem] zawładnął olbrzym o imieniu Arba, przejął całe [miasto] i nazwał je ‘Arba’, wedle własnego imienia. A kiedy synowie Israela przejęli panowanie i pokonali Chetytów, nazwali [miasto] Hebronem», zob. Chizkuni do 23:17. Chizkuni: rabi Ezechiasz ben Manoach, francuski rabin i komentator Biblii z XIII wieku, jego przydomek „Chizkuni” to tytuł jego dzieła, które stanowi jeden z pierwszych komentarzy do klasycznego komentarza Rasziego. [przypis edytorski] ↩
565. 565.starszego domu swojego — chodzi o Eliezera, który był zarządcą domu Abrahama, por. Ks. Rodzaju 15:2; por. Bereszit Rabba 59:10. [przypis edytorski] ↩
566. 566.oto — u Cylkowa: 'też'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie wyrażenia. [przypis edytorski] ↩
567. 567.pod biodro moje — «Jako że każdy, kto składa przysięgę musi wziąć w rękę przedmiot związany z przykazaniem, jak np. Zwój Tory czy tefilin, a obrzezanie było pierwszym przykazaniem danym Abrahamowi i przyszło mu poprzez [doświadczenie] cierpienia, było mu więc drogie, [dlatego] wybrał [taki sposób składania przysięgi]», zob. Raszi do 24:2. [przypis edytorski] ↩
568. 568.zaprzysięgnę — u Cylkowa: 'zaklnę'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia: rdzeń שָׁבַע (szawa) oznacza: ‘przysięgać’, a zarówno 'zakląć', 'zaklinać' jak i 'kląć' mają inne znaczenia. [przypis edytorski] ↩
569. 569.Kanaanejczyka — «Gdyż potomstwo Kanaana jest przeklęte, a potomstwo [Abrahama] błogosławione, i nie może się mieszać potomstwo błogosławione z przeklętym», zob. Radak do 24:3. [przypis edytorski] ↩
570. 570.kobieta — u Cylkowa: 'niewiasta'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
571. 571.z domu ojca mojego i z ziemi rodzinnej — z Charanu, z Ur Kasdim, zob. Raszi do 24:7. [przypis edytorski] ↩
572. 572.zaprzysiągł mi — w przymierzu zawartym pomiędzy rozciętymi połówkami (Ks. Rodzaju 15), zob. Raszi do 24:7. Inne wyjaśnienie: podczas Związania Icchaka (Ks. Rodzaju 22), zob. Radak do 24:7. [przypis edytorski] ↩
573. 573.pośle anioła — była to modlitwa, nie proroctwo, zob. Ibn Ezra do 24:7. [przypis edytorski] ↩
574. 574.kobieta — u Cylkowa: 'niewiasta'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
575. 575.zwolnionym będziesz — «I [wtedy] weź mu żonę spośród córek Ebera, Eszkola lub Mamrego», zob. Raszi do 24:8. [przypis edytorski] ↩
576. 576.przysięgi — u Cylkowa: 'klątwy'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia: rdzeń שָׁבַע (szawa) oznacza: ‘przysięgać’, a 'klątwa' ma znaczenie 'bycia przeklętym'. [przypis edytorski] ↩
577. 577.Tylko — «„Tylko” w znaczeniu zawężenia [rozkazu]: jedynie mój syn nie może tam wracać, ale Jakub, mój wnuk, w końcu wróci tam, [by znaleźć żonę]», zob. Raszi do 24:8. [przypis edytorski] ↩
578. 578.kosztowności — hebr. כָּל טוּב (kol tuw): ‘wszelkie dobro’. «[Abraham] spisał dokument darowizny wszystkiego co posiadał, na rzecz swojego syna Icchaka, aby chcieli mu wysłać swoją córkę», zob. Raszi do 24:10. [przypis edytorski] ↩
579. 579.Aram-Naharaim — znajdujące się pomiędzy dwoma rzekami: Eufratem i Tygrysem, zob. Raszi do 24:10. [przypis edytorski] ↩
580. 580.rozłożył — hebr. וַיַּבְרֵךְ (wajawrech) od בָּרַךְ (barach): ‘klękać’, tu oznacza to: usadowienie, zatrzymanie wielbłądów poprzez skłonienie ich do klęknięcia, zob. Raszi i Ibn Ezra do 24:11. [przypis edytorski] ↩
581. 581.czerpiące [wodę] — u Cylkowa: 'wodziarki'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
582. 582.dziewica — hebr. נַעֲרָה (naara): ‘młoda dziewczyna’. [przypis edytorski] ↩
583. 583.przeznaczyłeś — «Nadaje się dla niego, skoro będzie uczynna i miłosierna», zob. Raszi do 24:14. [przypis edytorski] ↩
584. 584.żeś uczynił łaskę — «Jeśli będzie ona z jego rodziny i będzie odpowiednia dla niego: będę wiedział, żeś uczynił łaskę mojemu panu», zob. Raszi do 24:14. [przypis edytorski] ↩
585. 585.zaledwie przestał — hebr. טֶרֶם כִּלָּה (terem kila) dosł. ‘zanim skończył’. «[Gdy] słowa jeszcze były na jego ustach lub w jego sercu», zob. Radak do 24:15. [przypis edytorski] ↩
586. 586.panna — hebr. נַעֲרָה (naara): ‘młoda dziewczyna’. [przypis edytorski] ↩
587. 587.dziewica — hebr. בְּתוּלָה (betula): ‘dziewica’, w znaczeniu biologicznym, zob. Raszi do 24:16. [przypis edytorski] ↩
588. 588.pobiegł — midrasz uczy, że pobiegł, gdyż ujrzał, jak woda w studni podniosła się, kiedy dziewczyna zbliżyła się do niej, zob. Raszi do 24:17. [przypis edytorski] ↩
589. 589.opróżniła — u Cylkowa: 'wypróżniła'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
590. 590.studni — u Cylkowa: 'krynicy'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest tu słowo בְּאֵר (beer): ‘studnia’. [przypis edytorski] ↩
591. 591.zdumiewając — «Zdumiewał się i zastanawiał, widząc, że jego słowa prawie się spełniły, jedynie nie wiedział czy [dziewczyna] jest z rodziny Abrahama czy nie», zob. Raszi do 24:21. [przypis edytorski] ↩
592. 592.pół szekla — hebr. בֶּקַע (beka), biblijna miara wagi. Jeden szekel to około 11 gramów, pół szekla, czyli beka, to około 5,5 gramów. [przypis edytorski] ↩
593. 593.wagi — dziesięciu szekli wagi. [przypis edytorski] ↩
594. 594.rzekł — «Zapytał ją po tym, gdy już dał jej [podarki], ponieważ był pewien, że ze względu na zasługi Abrahama Bóg poszczęścił mu w jego drodze», zob. Raszi do 24:23. [przypis edytorski] ↩
595. 595.skłonił się ów człowiek, i oddał pokłon — u Cylkowa: 'pokłonił się' oraz: 'ukorzył się'; uzasadnienie korekty: pierwszy czasownik w tym wersecie וַיִּקֹּד (wajikod) oznacza: ‘pokłonił się’, drugi וַיִּשְׁתַּחוּ (wajisztachu) oznacza: ‘padł na twarz w hołodzie’, podczas gdy ‘ukorzenie się’ zdaje się być zbyt blisko znaczeniowo do ‘upokorzenia’ i ma nieco negatywny wydźwięk i nie oddaje znaczenia 'padnięcia na twarz'. [przypis edytorski] ↩
596. 596.wybiegł — «Dlaczego pobiegł i po co pobiegł? „A stało się to, gdy ujrzał kolczyk i naramienniki…” (Ks. Rodzaju 24:30) pomyślał sobie: to bogaty człowiek! I to jego pieniądze przyciągnęły uwagę Labana», zob. Raszi do 24:29. [przypis edytorski] ↩
597. 597.stało się — «Laban pozazdrościł [kosztowności] swojej siostrze», zob. Radak do 24:30. [przypis edytorski] ↩
598. 598.wyprzątnął — midrasz wyjaśnia to tak, że usunął z domu figurki bożków, zob. Raszi do 24:31. [przypis edytorski] ↩
599. 599.oddał wszystko co posiada — «Pokazał im dokument darowizny», zob. Raszi do 24:36. [przypis edytorski] ↩
600. 600.zaprzysiągł — u Cylkowa: 'zaklął'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia: rdzeń שָׁבַע (szawa) oznacza: ‘przysięgać’, a słowo 'zakląć' ma inne znaczenia. [przypis edytorski] ↩
601. 601.Może nie pójdzie — midrasz uczy, że «Eliezer sam miał córkę i starał się wynaleźć pretekst, aby Abraham zmuszony był zwrócić się do niego, by [Eliezer] wydał własną córką [za Icchaka]», zob. Raszi do 24:39. [przypis edytorski] ↩
602. 602.kobieta — u Cylkowa: 'niewiasta'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
603. 603.zaklęcia — tak! w tym przypadku u Cylkowa jest 'zaklęcie', gdyż w hebr. oryginale jest tu słowo אָלָה (ala): ‘zaklinać, przeklinać, składać przysięgę, której złamanie wiąże się z byciem przeklętym’. [przypis edytorski] ↩
604. 604.dziewica — hebr. עַלְמָה (alma): 'młoda dziewczyna, młoda kobieta'. [przypis edytorski] ↩
605. 605.też — hebr. גַּם (gam): ‘również, też’. To wyrażenie sugeruje, że naczerpała wody także dla towarzyszących mu sług, zob. Raszi do 24:44. [przypis edytorski] ↩
606. 606.zaczerpnęła — u Cylkowa: 'naczerpnęła'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
607. 607.zapytałem się jej — «Zmienił porządek zdarzeń, bo wszak najpierw dał [jej podarki] a potem zadawał pytania, po to by nie złapali go za słowa mówiąc: jakże mogłeś dać jej [kosztowności], gdy ciągle nie wiedziałeś kim jest?» , zob. Raszi do 24:47. [przypis edytorski] ↩
608. 608.skłoniłem się, i oddałem pokłon — u Cylkowa: 'pokłoniłem się' oraz: 'ukorzyłem'; uzasadnienie korekty: ta sama sytuacja, która ma miejsce w wersecie 24:26. [przypis edytorski] ↩
609. 609.na prawo albo na lewo — «„Na prawo”, [znaleźć dziewczynę] spośród córek Iszmaela, „na lewo”: spośród córek Lota», zob. Raszi do 24:49. [przypis edytorski] ↩
610. 610.odpowiedzieli — «[Laban] był człowiekiem niegodziwym i wyrwał się do odpowiadania przed swoim ojcem», zob. Raszi do 24:50. [przypis edytorski] ↩
611. 611.kosztowności — hebr. מִגְדָּנֹת (migdanot) ‘wyborne, doskonałe rzeczy’. «Słowo to obejmuje wszelkie wspaniałości czy to owoce, sprzęty czy stroje», zob. Radak do 24:53. [przypis edytorski] ↩
612. 612.brat jej, i matka jej — «A gdzież był Betuel? [Midrasz uczy], że chciał on przeszkodzić małżeństwu, wiec przyszedł anioł i zabił [Betuela]», zob. Raszi do 24:55. [przypis edytorski] ↩
613. 613.dni kilka albo dziesięć — dosłownie jest tu mowa o ‘dniach’, ale midrasz oraz dysputa talmudyczna (Ketubot 57b) interpretują to jako prośbę o rok lub dziesięć miesięcy odroczenia, zob. Raszi do 24:55. [przypis edytorski] ↩
614. 614.zapytamy się — czy chce ona odroczyć wyjazd, czy jechać od razu, zob. Raszbam do 24:57. «Stąd [wniosek], że nie wydaje się kobiety za mąż bez jej zgody», zob. Raszi do 24:57. [przypis edytorski] ↩
615. 615.od ciebie niech powstaną — «Ty i twoje potomstwo: obyście otrzymali to błogosławieństwo, które było zapowiedziane Abrahamowi na górze Moria (Ks. Rodzaju 22:17). Oby było Bożą wolą, że będzie to twoje potomstwo a nie z jakiejś innej kobiety», zob. Raszi do 24:60. [przypis edytorski] ↩
616. 616.wycieczki — midrasz uczy, że Icchak poszedł tam po śmierci Sary, by sprowadzić Hagarę do Abrahama, aby ten ją poślubił, zob. Raszi do 24:62. [przypis edytorski] ↩
617. 617.rozmyślać — hebr. לָשׂוּחַ (lasuach), ‘rozmyślać, medytować’. Przechadzać się, rozmyślając, pomiędzy krzewami i drzewami, zob. Ibn Ezra i Radak do 24:63. Tu oznacza to modlitwę, zob. Raszi do 24:63. [przypis edytorski] ↩
618. 618.zsunęła się —u Cylkowa: 'spuściła się'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
619. 619.opowiedział — opowiedział mu o cudach, które mu się przydarzyły, zob. Raszi do 24:66. [przypis edytorski] ↩
620. 620.do namiotu Sary — midrasz uczy, że «wprowadził ją do namiotu i stała się tak [wyjątkowa] jak jego matka, bowiem jak długo żyła Sara lampa paliła się od przedwieczoru Szabatu do przedwieczoru [następnego] Szabatu, błogosławieństwo spływało na ciasto i obłok tkwił ponad namiotem, a gdy [Sara] zmarła [wszystko] to ustało. Lecz kiedy zjawiła się Riwka [cuda te] powróciły», zob. Raszi do 24:67. [przypis edytorski] ↩
621. 621.Ketura — midrasz utożsamia ją z Hagarą, zob. Raszi do 25:1, ale Ibn Ezra dowodzi, że była to inna kobieta, zob. Ibn Ezra do 25:1. [przypis edytorski] ↩
622. 622.oddał — «Dał mu błogosławieństwo w testamencie, jako że Bóg powiedział mu „będziesz błogosławieństwem” (Ks. Rodzaju 12:2), [co oznaczało]: błogosławieństwa są powierzone w twoje ręce, byś błogosławił tego, kogo zechcesz, Abraham zaś przekazał je Icchakowi», zob. Raszi do 25:5. [przypis edytorski] ↩
623. 623.nałożnic — «Miał on tylko jedną nałożnicę: Hagarę, czyli Keturę», zob. Raszi do 25:6. Nie były to biologiczne dzieci Abrahama, były to nałożnice mężczyzn służących w jego domu, wszyscy oni byli członkami jego domostwa i dzieci te zrodziły się w domu Abrahama, zob. Radak do 25:6. [przypis edytorski] ↩
624. 624.upominki — przekazał im wiedzę o rzeczach nieczystych lub wedle innego wyjaśnienia «[bogactwa], które otrzymał z powodu Sary oraz inne dary, które mu ofiarowano, wszystko to dał im, ponieważ nie chciał czerpać z tego korzyści», zob. Raszi do 25:6. [przypis edytorski] ↩
625. 625.sto siedemdziesiąt i pięć lat — dosłownie napisane jest tu: sto lat i siedemdziesiąt lat i pięć lat. «W wieku stu lat był jak w wieku siedemdziesięciu lat, a w wieku siedemdziesięciu lat był jak w wieku pięciu lat, bez grzechu», zob. Raszi do 25:7. [przypis edytorski] ↩
626. 626.skończył, i umarł — oba te hebrajskie słowa וַיִּגְוַע וַיָּמָת (wajigwa wajamat) odnoszą się do umierania: גָּוַע (gawa): ‘skonać, wygasnąć, oddać ducha’, מוּת (mut): ‘umrzeć’. «(Gawa) oznacza lekką śmierć, nie poprzedzoną długą chorobą», zob. Radak do 25:8. [przypis edytorski] ↩
627. 627.do ludu swojego — «Do członków jego rodziny, którzy zmarli przed nim […] i Tora nie rozróżnia tu, czy byli to ludzie prawi czy grzesznicy», zob. Radak do 25:8. [przypis edytorski] ↩
628. 628.Icchak i Iszmael — «Stąd [wniosek], że Iszmael porzucił swoje złe postępowanie oraz ustąpił pierwszeństwa Icchakowi. I to była owa „sędziwość szczęśliwa”, o której mowa w związku z Abrahamem», zob. Raszi do 25:9. [przypis edytorski] ↩
629. 629.po nim — słowa 'po nim' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
630. 630.lata życia Iszmaela — lata życia Iszmaela podane są po to, by można było prześledzić lata życia Jakuba. Stąd midrasz wnioskuje, że po opuszczeniu domu swojego ojca Icchaka, zanim Jakub przybył do Labana, przez czternaście lat pobierał nauki w domu Ebera, zob. Raszi do 25:17. [przypis edytorski] ↩
631. 631.skończył — hebr. וַיִּגְוַע (wajigwa): ‘skonał, wygasnął, oddał ducha’. «To wyrażenie pojawia się [w Torze] tylko w przypadku ludzi sprawiedliwych», zob. Raszi do 25:17. [przypis edytorski] ↩
632. 632.Abraham spłodził Icchaka — «Obok tego, że napisane jest „Icchak, syn Abrahama” konieczne było dodać, że „Abraham spłodził Icchaka”, ponieważ szydercy tamtego pokolenia mówili, że Sara zaszła w ciążę z Abimelechem, bo przecież tak wiele lat żyła z Abrahamem a nie miała dzieci. Co uczynił Bóg? Ukształtował rysy twarzy Icchaka wiernie podobne do [twarzy] Abrahama, i wszyscy przyznawali, że to „Abraham spłodził Icchaka”», zob. Raszi do 25:19. [przypis edytorski] ↩
633. 633.za — hebr. לְנֹכַח (lenochach) dosł. ‘na przeciw’. «On stał w jednym kącie [pokoju] i modlił się, ona zaś stała w drugim kącie i modliła się», zob. Raszi do 25:21. [przypis edytorski] ↩
634. 634.dał mu się ubłagać — «[Bóg wysłuchał modlitwy] jego a nie jej, ponieważ nie jest podobna modlitwa sprawiedliwego, który jest potomkiem innego sprawiedliwego, do modlitwy sprawiedliwego, który jest potomkiem niegodziwca», zob. Raszi do 25:21. [przypis edytorski] ↩
635. 635.trącały się — «Gdy przechodziła obok drzwi domu nauki Tory u Szema i Ebera, Jakub poruszał się gwałtownie i próbował wyjść [z jej łona]. Gdy przechodziła obok drzwi bałwochwalczej świątyni: Esaw szarpał się, żeby wyjść», zob. Raszi do 25:22. [przypis edytorski] ↩
636. 636.na cóż tedy jestem — hebr. לָמָּה זֶּה אָנֹכִי (lama ze anochi): 'czemuż to ja?'. «[Skoro] tak wielkie jest cierpienie w ciąży, [to czemu] pragnęłam i modliłam się o to?», zob. Raszi do 25:22. [przypis edytorski] ↩
637. 637.dopytywać się — wedle midrasza poszła spytać o radę w domu nauki u Szema, zob. Raszi do 25:22. [przypis edytorski] ↩
638. 638.w łonie — u Cylkowa: 'w żywocie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
639. 639.się rozejdą — «Rozejdą się [ich drogi], gdy tylko opuszczą oni twoje ciało, ten skieruje się ku niegodziwości a ten ku zacności», zob. Raszi do 25:23. [przypis edytorski] ↩
640. 640.wzmoże — «Nie będą [nigdy] równocześnie potężni, gdy ten będzie wzrastał, ten będzie podupadał», zob. Raszi do 25:23. [przypis edytorski] ↩
641. 641.w łonie — u Cylkowa: 'w żywocie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
642. 642.szuba włosista — w znaczeniu: jak płaszcz włochaty, z owłosieniem w pełni rozwiniętym. [przypis edytorski] ↩
643. 643.Esaw — w innych przekładach jako: Ezaw. Imię Esaw utworzone jest od rdzenia עָשָׂה (asa): ‘robić’, «ponieważ [gdy się urodził] był ‘zrobiony’, z całkowicie wyrośniętymi włosami, jak kilkulatek», zob. Raszi do 25:25. [przypis edytorski] ↩
644. 644.następnie — wedle tradycyjnego pojmowania wiedzy biologicznej pierworodnym z dwojga bliźniąt był w rzeczywistości Jakub, ponieważ «Jakub został poczęty z pierwszej kropli [nasienia] a Esaw z drugiej […], zatem Esaw, który został ukształtowany później wyszedł jako pierwszy, a Jakub stworzony jako pierwszy wyszedł ostatni. I Jakub chciał go powstrzymać i być pierwszym urodzonym, tak jak był spłodzony jako pierwszy, by „otworzyć łono [swojej matki]” i dostać należny mu prawnie status pierworodnego», zob. Raszi do 25:26. [przypis edytorski] ↩
645. 645.Jakub — od hebr. עֶקֶב (ekew): ‘pięta’. [przypis edytorski] ↩
646. 646.sześćdziesiąt lat — Icchak nie mógł doczekać się potomstwa z Riwką przez 20 lat i «zrozumiał, że jest bezpłodna i modlił się za nią, ale nie chciał poślubić niewolnicy [jak Abraham], ponieważ [Icchak] został uświęcony na górze Maria jako 'ofiara całopalna bez skazy'», zob. Raszi do 25:26. [przypis edytorski] ↩
647. 647.biegłym w myślistwie — midrasz rozumie to także metaforycznie: «wiedział jak złapać i oszukiwać ojca słowami, np. zadawał mu pytania: jak wydziela się dziesięcinę z soli i słomy? Przez to [Icchak] myślał, że [Esaw] jest bardzo pilny w spełnianiu Bożych przykazań», zob. Raszi do 25:27. [przypis edytorski] ↩
648. 648.mężem pola — w znaczeniu: «człowiek bez stałego zajęcia, polujący z łukiem na zwierzęta i ptaki», zob. Raszi do 25:27. [przypis edytorski] ↩
649. 649.skromnym — hebr. תָּם (tam) ‘prostolinijny, zacny’. «Nie był biegły w tych [sprawach co Esaw], jego intencje i jego słowa były zgodne ze sobą. Ten kto nie jest zmyślny w oszukiwaniu, określany jest jako ‘prostolinijny’», zob. Raszi do 25:27. [przypis edytorski] ↩
650. 650.namiotach — «W namiocie Szema i w namiocie Ebera», czyli w miejscach nauki Tory, zob. Raszi do 25:27. [przypis edytorski] ↩
651. 651.warzywo — hebr. נָזִיד (nazid) oznacza ogólnie ‘gotowaną potrawę, zupę’ itp.. [przypis edytorski] ↩
652. 652.znużony — znużony całodziennym mordowaniem, zob. Raszi do 25:29. [przypis edytorski] ↩
653. 653.Daj mi też łyknąć — hebr. הַלְעִיטֵנִי נָא (hal-iteni na): tu: „daj mi też łyknąć” od rdzenia לָעַט (laat): ‘połykać łapczywie’. Esaw powiedział «ja otworzę usta a ty wlej mi tam jak najwięcej», zob. Raszi do 25:30. [przypis edytorski] ↩
654. 654.czerwonego — «Była to czerwona soczewica. Tego dnia zmarł Abraham, aby nie widział jak jego wnuk Esaw schodzi na złą drogę, bo nie byłaby to „sędziwość szczęśliwa”, którą obiecał mu Bóg. Dlatego Bóg skrócił jego dni, gdyż Icchak żył 180 lat a Abraham 175. Jakub zaś ugotował soczewicę na posiłek pocieszenia dla żałobników. Dlaczego soczewica [jest tradycyjnym posiłkiem żałobników]? Ponieważ jest okrągła, a żałoba jest jak koło, co toczy się i ciągle powraca na świecie», zob. Raszi do 25:30. [przypis edytorski] ↩
655. 655.Edom — od hebr. אֱדוֹם (adom): ‘czerwony’. [przypis edytorski] ↩
656. 656.zaraz — hebr. כַּיּוֹם (kajom) dosł. ‘jak dzień’. W znaczeniu «jak dzień jest jasny, tak sprzedaj mi pierworództwo poprzez oczywistą, [niepodważalną] sprzedaż», zob. Raszi do 25:31. [przypis edytorski] ↩
657. 657.pierworodztwo — «Składanie ofiar było [początkowo] obowiązkiem pierworodnych, Jakub zaś myślał sobie: ten niegodziwiec nie jest godny, by składać Bogu ofiary», zob. Raszi do 25:31. [przypis edytorski] ↩
658. 658.Wszak ja idę na śmierć — przywilej służby ofiarniczej nie zawsze będzie należał do pierworodnych, gdyż przejmie go kiedyś plemię Lewiego, a ponadto będą istniały liczne przepisy, a nawet kara śmierci za wykroczenia w tej służbie, Esaw więc pomyślał sobie: «skoro mogę przez to umrzeć, to dlaczego miałbym pragnąć [pierworództwa]?», zob. Raszi do 25:32. [przypis edytorski] ↩
659. 659.potrawę z soczewicy — u Cylkowa: 'warzywo z soczewicy'; uzasadnienie korekty: związek 'warzywo z soczewicy' brzmi nielogicznie, chodzi o soczewicę, która została 'uwarzona, ugotowana'. [przypis edytorski] ↩
660. 660.mimo — czyli: oprócz. [przypis edytorski] ↩
661. 661.Pelisztów — w innych przekładach: Filistynów. [przypis edytorski] ↩
662. 662.o którym powiem tobie — «Tak jak powiedziałem twojemu ojcu, tak mówię tobie, żebyś mieszkał w tym kraju», zob. Radak do 26:2. [przypis edytorski] ↩
663. 663.Za to — u Cylkowa: 'przeto'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
664. 664.usłuchał — nawet gdy był wystawiany na próby, Abraham był posłuszny Bogu, zob. Raszi do 26:5. [przypis edytorski] ↩
665. 665.przestrzeżenia — hebr. מִשְׁמַרְתִּי (miszmarti), to odnosi się do dodatkowych dekretów, których celem jest oddalenie ryzyka złamania praw Tory, jak np. dodane przez rabinów obostrzenia praw Szabatu, zob. Raszi do 26:5. [przypis edytorski] ↩
666. 666.przykazań — hebr. מִצְוֹתַי (micwotaj) to odnosi się do przykazań, które nawet gdyby nie były zapisane w Torze, warte są przestrzegania, ze względu porządek społeczny, jak np. zakaz grabieży czy rozlewu krwi, zob. Raszi do 26:5. [przypis edytorski] ↩
667. 667.ustaw — hebr. חֻקּוֹתַי (chukotaj) to odnosi się do praw, których sens podważany jest i przez skłonność do złego i przez narody świata, jak np. zakaz jedzenia wieprzowiny czy zakaz noszenia szaatnez [mieszanki wełny i lnu], te prawa nie mają wyraźnego uzasadnienia, lecz są przestrzegane, ponieważ taki właśnie jest nakaz Boga, zob. Raszi do 26:5. [przypis edytorski] ↩
668. 668.nauk — hebr. תּוֹרֹתָי (torotaj) dosł. ‘Moje Tory’ w licznie mnogiej, co oznacza, że oprócz Tory Pisanej mowa tu także o Torze Ustnej, która obejmuje dodatkowe prawa przekazane Mojżeszowi na Synaju, zob. Raszi do 26:5. [przypis edytorski] ↩
669. 669.bawi się — eufemizm na akt małżeńskiej bliskości, zob. Raszi do 26:8. [przypis edytorski] ↩
670. 670.który z ludu — hebr. אַחַד הָעָם (achad haam): ‘jeden z ludu’. Abimelech mówił tu o sobie, w znaczeniu ‘jedyny wśród ludu’, zob. Raszi do 26:10. [przypis edytorski] ↩
671. 671.roku tego — mimo że ziemia Gerar nie jest tak ważna i tak żyzna jak Ziemia Israela i pomimo faktu, że był to rok głodu, zob. Raszi do 26:12. [przypis edytorski] ↩
672. 672.stokrotne plony — hebr. מֵאָה שְׁעָרִים (mea szearim): ‘stukrotna miara’. Oszacowali spodziewany i otrzymany plon, by wydzielić z niego dziesięcinę, zob. Raszi do 26:12. [przypis edytorski] ↩
673. 673.czeladź — hebr. עֲבֻדָּה רַבָּה (awuda raba): ‘liczne prace’. W znaczeniu ‘wiele zadań, wiele rzeczy do zrobienia, wiele przedsięwzięć’. zob. Raszi do 26:14. [przypis edytorski] ↩
674. 674.oddalił się — u Cylkowa: 'wydalił się'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
675. 675.źródło — hebr. בְּאֵר (beer): 'studnia'. [przypis edytorski] ↩
676. 676.Rechowot — od hebr. rdzenia רָחַב (rachaw): 'szeroki, rozszerzać'. [przypis edytorski] ↩
677. 677.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnicą'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
678. 678.Widzieliśmy — «Widzieliśmy to w przypadku twojego ojca i widzimy także u ciebie», zob. Raszi do 26:28. [przypis edytorski] ↩
679. 679.między nami a tobą — «Przysięga, która była pomiędzy nami od czasów twojego ojca, niech będzie także teraz „między nami a tobą”», zob. Raszi do 26:28. [przypis edytorski] ↩
680. 680.w sprawie — u Cylkowa: 'w przedmiocie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i unikanie udziwnień. [przypis edytorski] ↩
681. 681.Szibea — od hebr. שָׁבַע (szawa): ‘przysięgać’; na pamiątkę przysięgi złożonej tam dla zawarcia przymierza, zob. Raszi i Radak do 26:33. [przypis edytorski] ↩
682. 682.Beer-Szeba — od hebr. בְּאֵר (beer): ‘studnia’. [przypis edytorski] ↩
683. 683.czterdzieści lat, — pomimo występnego życia Esaw chciał uchodzić za człowieka prawego, «całe czterdzieści lat Esaw zdobywał zamężne kobiety i wykorzystywał je, gdy doszedł do czterdziestki orzekł: ‘mój ojciec ożenił się w wieku czterdziestu lat, to i ja też’», zob. Raszi do 26:34. [przypis edytorski] ↩
684. 684.umartwieniem ducha — hebr. מֹרַת רוּחַ (morat ruach) dosł. ‘gorycz duszy’. Niektórzy odczytują w tym wyrażeniu także rdzeń słowa ‘sprzeciw, bunt’, jak w Ks. Powtórzonego Prawa 21:18, zob. Raszi, Ibn Ezra, Radak do 26:35. [przypis edytorski] ↩
685. 685.dla Icchaka i Riwki — ponieważ żony Esawa praktykowały bałwochwalstwo, zob. Raszi do 26:35. [przypis edytorski] ↩
686. 686.przytępiły się oczy jego — wedle midraszy, wzrok Icchaka pogorszył się od dymu kadzideł, które żony Esawa paliły dla bożków; lub w chwili, «gdy był związany na ołtarzu i ojciec chciał go zabić, rozwarły się wówczas niebiosa, ujrzały go anioły służebne i zapłakały, a ich łzy spłynęły i padły na oczy [Icchaka]»; lub też stało się tak właśnie po to, «by Jakub mógł dostać błogosławieństwo», zob. Raszi do 27:1. [przypis edytorski] ↩
687. 687.nie znam dnia śmierci mojej — «Kiedy człowiek zbliża się do wieku, w którym zmarli jego rodzice, może niepokoić się na pięć lat przedtem i przez pięć lat potem. Icchak miał 123 lata», a jego matka zmarła w wieku 127 lat, zob. Raszi do 27:2. [przypis edytorski] ↩
688. 688.weźże — hebr. שָׂא נָא (sa na) dosł. ‘podnieś że’. Tu w znaczeniu: «naostrz […] twój nóż i zarżnij [zwierzynę] prawidłowo, żebyś nie nakarmił mnie padliną [נְבֵלָה (newela) czyli zwierzęciem ubitym niezgodnie z rytualnymi wymogami]», zob. Raszi do 27:3. [przypis edytorski] ↩
689. 689.nałów mi zwierzyny — złów dla mnie zwierzę niczyje, nie przynoś mi zrabowanego, zob. Raszi do 27:3. [przypis edytorski] ↩
690. 690.przyniósł — «Czemu [dodane jest] „aby… przyniósł”? [Esaw planował], że jeśli nie znajdzie czegoś do upolowania, to przyniesie [zwierzę] pochodzące z rabunku», zob. Raszi do 27:5. [przypis edytorski] ↩
691. 691.w obliczu Wiekuistego — «Za pozwoleniem Wiekuistego, by On zaakceptował [to, co Icchak powie]», zob. Raszi do 27:7. «[Riwka] dodała [słowa] „w obliczu Wiekuistego”, czego nie powiedział [Icchak], aby przekonać serce Jakuba, iż jest to rzecz wielkiej wagi: błogosławieństwo ojca, gdyż będzie ono „w obliczu Wiekuistego”, czyli poprzez proroctwo, które spocznie na [Icchaku] w chwili, gdy będzie błogosławił [syna]», zob. Radak do 27:7. [przypis edytorski] ↩
692. 692.przynieś mi — koźlęta te należały do Riwki, «nie zostały skradzione, gdyż tak napisał Icchak Riwce w jej ketubie (kontrakcie ślubnym), że każdego dnia będzie mogła wziąć sobie dwa koźlęta», zob. Raszi do 27:7. [przypis edytorski] ↩
693. 693.dwoje koźląt — zgodnie z midraszem, działo się to w święto Pesach, więc jedno koźlę zostało złożone na ofiarę pesachową, a drugie przyrządzone jako przysmak, zob. Raszi do 27:7. [przypis edytorski] ↩
694. 694.u niej w domu — «Czyż Esaw nie miał kilku żon? A przechowywał ubrania u matki. Ale Esaw dobrze znał [niecne] postępki [swoich żon] i był co do nich podejrzliwy», zob. Raszi do 27:15. [przypis edytorski] ↩
695. 695.Jam Esaw pierworodny twój — «Jam jest ten, który przynosi ci [potrawę], a Esaw jest twoim pierworodnym», zob. Raszi do 27:19. [przypis edytorski] ↩
696. 696.Przystąpże, a pomacam cię — «Icchak pomyślał sobie: nie jest w zwyczaju Esawa, by chętnie wspominał Imię Boga, a ten powiedział „tak zdarzył Wiekuisty, Bóg twój”», zob. Raszi do 27:21. [przypis edytorski] ↩
697. 697.odpowiedział: „Ja” — «Nie powiedział ‘ja jestem Esaw’ tylko ‘ja’», zob. Raszi do 27:24. [przypis edytorski] ↩
698. 698.Oto woń — «Czyż nie ma bardziej odrażającego zapachu niż woń omytych [skór] kozich? Lecz to uczy, że wraz z [Jakubem] wszedł zapach Ogrodu Edenu», zob. Raszi do 27:27. [przypis edytorski] ↩
699. 699.Bóg — «Dlaczego użyte jest tu słowo (Elohim): ‘Bóg’, [które oznacza Boską cechę surowego sądu, a nie Imię 'Wiekuisty', które łączy się z cechą Boskiego miłosierdzia? Icchak powiedział: niechaj Bóg postąpi] wedle sprawiedliwego sądu: jeśli będziesz godny tego, niechaj ci da, a jeśli nie będziesz godny, niech nie da. Ale do Esawa powiedział „Oto z żyzności ziemi będzie siedlisko twoje” (Ks. Rodzaju 27:39): [Bóg] obdaruje cię, czy będziesz sprawiedliwym, czy złoczyńcą», zob. Raszi do 27:28. [przypis edytorski] ↩
700. 700.moszcz — surowy, świeżo wyciśnięty sok owocowy (tu: winogronowy), stanowiący półprodukt do produkcji napoju (tu: wina). [przypis edytorski] ↩
701. 701.ludy — to odnosi się do potomków Ketury, zob. Bechor Szor do 27:29. [przypis edytorski] ↩
702. 702.plemiona — to odnosi się do potomków Lota i potomków Iszmaela, zob. Bechor Szor do 27:29. [przypis edytorski] ↩
703. 703.braci twojej, a niech się korzą tobie synowie matki twojej — to odnosi się do potomków Esawa, zob. Radak do 27:29. [przypis edytorski] ↩
704. 704.zaledwie wyszedł — «Tora wskazuje tu na cud uczyniony dla Jakuba, bo gdyby Esaw przyszedł o jedną chwilę wcześniej, Jakub nie zostałby pobłogosławiony», zob. Raszbam do 27:30. [przypis edytorski] ↩
705. 705.zatrwożył — hebr. חָרַד (charad): ‘drżeć, lękać się’. Midrasz uczy, że Icchak zadrżał, gdyż ujrzał otwierającą się pod Esawem Gehennę, zob. Raszi do 27:33. [przypis edytorski] ↩
706. 706.wszystkiego — «Wszystkie smaki, których pragnąłem spróbować, zakosztowałem w tej [potrawie]», zob. Raszi do 27:33. [przypis edytorski] ↩
707. 707.A też błogosławionym będzie — «Abyś nie powiedział: gdyby Jakub nie oszukał swojego ojca nie otrzymałby błogosławieństwa, dlatego [teraz] potwierdził i pobłogosławił go już z własnej woli», zob. Raszi do 27:33. [przypis edytorski] ↩
708. 708.chytrze — Targum Onlekos interpretuje to jako ‘dzięki mądrości’, zob. Raszi do 27:35. [przypis edytorski] ↩
709. 709.dlatego nazwano imię jego Jakub — hebr. rdzeń עֶקֶב (ekew): ‘pięta’, od którego pochodzi imię Jakub, oznacza także ‘postępować/iść za czymś, okrążyć, podchodzić, wyprzedzać, wypierać, zajść od tyłu’. Esaw kipiał z gniewu: «może nazwano go Jakubem w odniesieniu do tego, że w przyszłości mnie „podejdzie”? A dlaczego Icchak się zatrwożył? Pomyślał: może zgrzeszyłem, żem pobłogosławił młodszego przed starszym i zmieniłem porządek rodzinnych powiązań? Gdy Esaw zaczął krzyczeć „podszedł mnie już dwukrotnie!”, ojciec zapytał go: cóż ci zrobił [Jakub]? Odpowiedział mu: wziął moje pierworództwo. A [Icchak] odrzekł: z tego powodu martwiłem się i trwożyłem, że może przekroczyłem granicę sprawiedliwości, teraz [wiem], że pobłogosławiłem pierworodnego, więc „będzie błogosławionym”!», zob. Raszi do 27:36. [przypis edytorski] ↩
710. 710.panem postanowiłem go — «To było siódme [w kolejności] błogosławieństwo, [które wypowiedział dla Jakuba], a tu wymienia je jako pierwsze? Raczej tak oto powiedział [Icchak do Esawa]: cóż za pożytek przyjdzie ci z błogosławieństwa? Cokolwiek nabędziesz będzie należało do [Jakuba], gdyż „panem postanowiłem go nad tobą”, a to, co nabywa niewolnik, należy do jego pana», zob. Raszi do 27:37. [przypis edytorski] ↩
711. 711.z żyzności — u Cylkowa: 'zdala od żyzności'; uzasadnienie korekty: błąd Cylkowa, słowa 'zdala' nie ma w tekście hebrajskim, a ojciec obiecuje tu Esawowi, że otrzyma urodzajną ziemię, co sugerują również komentarze. [przypis edytorski] ↩
712. 712.z żyzności ziemi — «Ziemia, która przypadnie ci w dziedzictwie i na której osiądziesz, będzie należała do ziem najżyźniejszych, a będzie to góra Seir», zob. Radak do 27:39. [przypis edytorski] ↩
713. 713.z miecza twojego będziesz żył — «To błogosławieństwo będzie wyłącznie twoje, że będziesz żył ze swego miecza i będą się ciebie bać z powodu twego miecza, gdyż będziesz wprawny w wojowaniu», zob. Radak do 27:40. [przypis edytorski] ↩
714. 714.będziesz się tułał niespokojnie — u Cylkowa: 'swobodnie się tułasz'; uzasadnienie korekty: logiczne brzmienie zdanie, a i w tekście oryginału jest tu czas przyszły. [przypis edytorski] ↩
715. 715.będziesz się tułał niespokojnie — hebr. רוּד (rud) ‘błąkać się niespokojnie, sprawiać niepokój’. «Słowo to oznacza ‘ból, cierpienie’, tu oznacza to: gdy Israel będzie grzeszyć przeciwko Torze, będziesz miał powód, by czuć się pokrzywdzonym i wtedy „zrzucisz jarzmo jego z karku twojego”», zob. Raszi do 27:40. [przypis edytorski] ↩
716. 716.pozbawioną obu — «[Riwka] bała się, że pozabijają jeden drugiego, lub że Esaw zostanie zabity jeśli uśmierci Jakuba, i jak uczy midrasz, obaj [później] zmarli tego samego dnia», zob. Ibn Ezra do 27:45. [przypis edytorski] ↩
717. 717.Bóg Wszechpotężny — hebr. אֵל שַׁדַּי (El Szaddaj). Imię to odczytywane jest jako złożenie słów ש (sze): ‘który [ma/posiada]’ i די (daj): ‘dosyć’. «Ten, który ma wystarczająco błogosławieństw, dla tych, którzy są błogosławieni przez Niego», zob. Raszi do 28:3. [przypis edytorski] ↩
718. 718.błogosławieństwo Abrahama — jest to odniesienie do Ks. Rodzaju 12:2 i 26:4, zob. Raszi do 28:4. [przypis edytorski] ↩
719. 719.oprócz żon swoich, — «Dodał niegodziwość do niegodziwości, gdyż nie rozwiódł się z poprzednimi żonami», zob. Raszi do 28:9. [przypis edytorski] ↩
720. 720.wyruszył — «Wystarczyłoby napisać jedynie „udał się do Charanu”, czemu więc Tora podkreśla, że „wyruszył” [וַיֵּצֵא (wajece) dosł. ‘wyszedł’]? To poucza, że odejście sprawiedliwego z jakiegoś miejsca pozostawia po sobie ślad, bo kiedy sprawiedliwy przebywa w mieście, przydaje on [miastu] chwały, wspaniałości i piękna, gdy je opuszcza: chwała, wspaniałość i piękno opuszczają miasto», zob. Raszi do 28:10. [przypis edytorski] ↩
721. 721.natrafił — hebr. פָּגַע (paga): ‘napotkać’. Tu odczytywane jest w sensie modlitwy, a tradycja przypisuje Jakubowi ustanowienie modlitwy wieczornej, zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski] ↩
722. 722.pewne miejsce — «Tora nie wymienia o jakie miejsce chodzi, ale używając [przedimka określonego, wskazuje], że mowa tu o miejscu już wspomnianym wcześniej, a jest to góra Moria, por. Ks. Rodzaju 22:4, gdzie jest napisane: „ujrzał miejsce ono” [i gdzie również użyty został przedimek określony]», zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski] ↩
723. 723.zaszło było słońce — słońce zaszło nagle, szybciej niż można było się spodziewać, dlatego Jakub tam zanocował, zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski] ↩
724. 724.wziął z kamieni — u Cylkowa: 'wziął jeden z kamieni'; uzasadnienie korekty: błąd Cylkowa, słowa 'jeden' nie ma w oryginale a forma 'kamienie miejsca' to konstrukcja łącząca rzeczowniki [tzw. smichut], która wskazuje na liczbę mnogą, podobnie odczytują to komentarze [nie wiemy ile wziął kamieni ale więcej niż jeden]. [przypis edytorski] ↩
725. 725.z kamieni — wedle interpretacji talmudycznej (Chulin 91b) «ułożył [kamienie] jako rodzaj rynny wokół głowy, ponieważ obawiał się dzikich zwierząt, ale [kamienie] zaczęły się spierać ze sobą, ten mówił: niech na mnie ten sprawiedliwy złoży swoją głowę!, a tamten mówił: niech to na mnie złoży swoją głowę! Wnet Bóg uczynił z nich jeden kamień, dlatego [dalej] napisane jest „i wziął kamień, który był położył w głowach swoich” (Ks. Rodzaju 28:18)», zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski] ↩
726. 726.na tym miejscu — midrasz wyjaśnia, że zanim Jakub przybył do Labana, przez czternaście lat studiował w domu nauki. «Na tym miejscu położył się [do snu], ale przez czternaście lat, gdy uczył się w domu nauki u Ebera, nie spał nocami, gdyż zajmował się Torą», zob. Raszi do 28:11. [przypis edytorski] ↩
727. 727.szczyt — u Cylkowa: 'wierzch'; uzasadnienie korekty: precyzja zdania, być może Cylkow miał na myśli 'wierzchołek, szczyt', w oryginale jest tu słowo רֹאשׁ (rosz): ‘głowa’. [przypis edytorski] ↩
728. 728.wstępują i zstępują — «Najpierw wchodzili a potem schodzili? Aniołowie, którzy odprowadzali go na Ziemi [Israela] nie opuszczali [granic] tej Ziemi i wstępowali do Niebios, a zstępowali aniołowie spoza Ziemi [Israela], aby mu towarzyszyć», zob. Raszi do 28:12. [przypis edytorski] ↩
729. 729.przy nim — hebr. עָלָיו (alaw) można tłumaczyć także jako 'nad nim'. [przypis edytorski] ↩
730. 730.Ja z tobą — Bóg zapewnił go o tym, gdyż Jakub obawiał się Esawa i Labana, zob. Raszi do 28:15. [przypis edytorski] ↩
731. 731.com przyrzekł tobie — «To co obiecałem Abrahamowi dla jego potomków, odnośnie do ciebie mu to obiecałem a nie odnośnie do Esawa, gdyż nie powiedziałem mu ‘Icchak będzie nazywany twoim potomstwem’, ale „po Icchaku nazwanym będzie potomstwo twoje” (Ks. Rodzaju 21:12), [co oznacza]: nie całe potomstwo Icchaka», zob. Raszi do 28:15. [przypis edytorski] ↩
732. 732.jam nie wiedział — «Bo gdybym wiedział, nie zasnąłbym na tak świętym miejscu», zob. Raszi do 28:16. [przypis edytorski] ↩
733. 733.brama niebios — «Miejsce modlitwy, skąd modlitwy wznoszą się do Nieba. Midrasz uczy, że Niebiańska Świątynia znajduje się dokładnie ponad ziemską Świątynią [Jerozolimską]», zob. Raszi do 28:17. [przypis edytorski] ↩
734. 734.pomnik — hebr. מַצֵּבָה (macewa): 'ustawiony pionowo kamień'. [przypis edytorski] ↩
735. 735.wylał — u Cylkowa: 'rozlał'; uzasadnienie korekty: precyzja zdania, ofiarę płynną się 'wylewa', 'rozlewa' się coś raczej niechcący, przypadkowo. [przypis edytorski] ↩
736. 736.Beit-El — od hebr. בֵּית (beit): 'dom' i אֵל (El): 'Bóg'. [przypis edytorski] ↩
737. 737.rzekł — te słowa Jakuba odpowiadają słowom Bożej obietnicy z wersetu 28:15, zob. Raszi do 28:20. [przypis edytorski] ↩
738. 738.w pokoju — w znaczeniu: «wolny od grzechu, że nie nabiorę [niegodziwych] nawyków Labana», zob. Raszi do 28:20. [przypis edytorski] ↩
739. 739.to — «Nie jest to warunek, jak mówi Raszi, lecz ślubowanie i jego treść brzmi: jeśli wrócę do domu mojego ojca, będę służył Imieniu Wiekuistego w Ziemi Wybranej, miejsce tego kamienia, stanie się dla mnie domem Bożym i wniosę tam dziesięcinę. Wiąże się z tym tajemnica wyrażona w słowach, że kto mieszka poza tym Krajem, podobny jest komuś, kto jak gdyby nie miał Boga (Ketubot 110b)», zob. Ramban do 28:21 [przypis edytorski] ↩
740. 740.będzie Wiekuisty — «Jego Imię ogarnie mnie od początku do końca, aby nie znalazł się wśród moich potomków nikt niegodny [Bożej obietnicy]», zob. Raszi do 28:21. [przypis edytorski] ↩
741. 741.I powstał Jakub — hebr. וַיִּשָּׂא יַעֲקֹב רַגְלָיו (wajisa Jaakow raglaw) dosł. 'podniósł Jakub nogi swoje'. [przypis edytorski] ↩
742. 742.poili — u Cylkowa 'napoili'; uzasadnienie korekty: logika tekstu nie pozwala dać tu czasownika w formie dokonanej, zob. dalej 29:8. [przypis edytorski] ↩
743. 743.przywracali — u Cylkowa 'złożyli napowrót'; uzasadnienie korekty: logika tekstu nie pozwala dać tu czasownika w formie dokonanej, zob. dalej 29:8, także: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
744. 744.syna Nachora — «Labana syn Nachora (a nie syna Betuela). [Jakub] wspomniał jego dziadka a nie ojca, gdyż Nachor był osobą znaną, poważaną i bardziej szanowaną niż Betuel», zob. Radak do 29:5. [przypis edytorski] ↩
745. 745.Rachel — w innych przekładach jako: Rachela. [przypis edytorski] ↩
746. 746.pasterką była — «Ale Lea [jej siostra] nie była pasterką, ponieważ miała wątłe oczy (Ks. Rodzaju 29:17), a wiatr i świeże powietrze były dla niej szkodliwe. W taki sposób też honorowano jej starszeństwo», że nie musiała paść owiec, gdyż była już panną w wieku do zamążpójścia, zob. Chizkuni do 29:9. [przypis edytorski] ↩
747. 747.stoczył kamień — z łatwością, «jak ktoś kto wyjmuje korek z butelki, co uświadamia, jak bardzo [Jakub] był silny», zob. Raszi do 29:10. [przypis edytorski] ↩
748. 748.zapłakał — zapłakał ponieważ przybył z pustymi rękami, nie tak jak Eliezer, sługa Abrahama, który przybył z kosztownościami i podarkami. «Elifaz syn Esawa na rozkaz swojego ojca gonił [Jakuba], by go zabić, jednak gdy go doścignął, wstrzymał się, ponieważ Elifaz dorastał na kolanach Jakuba. Spytał [Jakuba]: ale co mam zrobić z nakazem mojego ojca? Jakub odpowiedział mu: weź [wszystko], co mam, [i powiedz mu, że jestem martwy], gdyż biedny człowiek jest postrzegany jakby był umarły», zob. Raszi do 29:11. Płakał z radości i z wielkiej miłości, zob. Radak do 29:11. [przypis edytorski] ↩
749. 749.siostrzeńcem ojca jej — Jakub wyjaśnił, że jest bliskim krewnym jej ojca, a midrasz dodaje, że powiedział jej: «jeśli [Laban] zamierza mnie oszukać, to ja jestem mu bratem [równie biegłym] w oszukiwaniu, a jeśli on jest człowiekiem zacnym, to ja jestem synem Riwki, jego zacnej siostry», zob. Raszi do 29:12. [przypis edytorski] ↩
750. 750.ojcu swojemu — «Ponieważ jej matka nie żyła, [Rachel] nie miała nikogo, komu mogłaby to opowiedzieć, oprócz [Labana]», zob. Raszi do 29:12. [przypis edytorski] ↩
751. 751.pobiegł — «[Laban] myślał, że [Jakub jest] obładowany pieniędzmi, skoro sługa tego domu, [Eliezer] przybył z dziesięcioma objuczonymi wielbłądami», zob. Raszi do 29:13. [przypis edytorski] ↩
752. 752.uścisnął go — «Gdy zobaczył, że nic nie ma ze sobą, pomyślał: może ma złoto w zanadrzu?», zob. Raszi do 29:13. [przypis edytorski] ↩
753. 753.ucałował go — w końcu «pomyślał: a może przyniósł ze sobą perły i [chowa je] w ustach?», zob. Raszi do 29:13. [przypis edytorski] ↩
754. 754.opowiedział — Jakub opowiedział, iż «przybył wyłącznie przymuszony sytuacją z bratem, a cały majątek został mu zabrany», zob. Raszi do 29:13. [przypis edytorski] ↩
755. 755.kością i ciałem moim ty — Laban powiedział mu: «nie mam powodu, żeby przyjmować cię do domu, skoro nic nie posiadasz, ale ze względu na pokrewieństwo przygarnę cię na jakiś miesiąc. Tak też uczynił, jednak nie było to za darmo, bo [Jakub] zajmował się wypasem jego owiec», zob. Raszi do 29:14. [przypis edytorski] ↩
756. 756.delikatne — hebr. רַכּוֹת (rakot) od רַךְ (rach): ‘delikatny, słaby, miękki’. Oczy Lei osłabły od płaczu, gdyż «myślała, że przypadnie jest los [żony] Esawa i płakała, bo wszyscy mówili: Riwka ma dwóch synów a Laban ma dwie córki: starsza dla starszego, a młodsza dla młodszego», zob. Raszi do 29:17. [przypis edytorski] ↩
757. 757.siedem lat — «To był ów „czas niejaki”, o którym mówiła mu jego matka (Ks. Rodzaju 27:44)», zob. Raszi do 29:18. [przypis edytorski] ↩
758. 758.Rachelę, córkę twoją młodszą — «Czemu podał mu te wszystkie szczegóły? Ponieważ [Jakub] wiedział, że [Laban] jest oszustem, powiedział mu: „będę ci służył o Rachelę”, a żebyś nie powiedział, że chodzi o jakąś inną Rachelę, dodaję więc „twoją córkę”», a żebyś nie pomyślał: zmienię imię Lei na ‘Rachel’, dodaję więc „młodszą”. A jednak na nic się to zdało, gdyż i tak [Laban] go oszukał», zob. Raszi do 29:18. [przypis edytorski] ↩
759. 759.spełniony czas mój — minęło tyle czasu, ile poleciła mu pozostać tam jego matka, zob. Raszi do 29:21. [przypis edytorski] ↩
760. 760.okazało się z rana — Talmud (Megila 13b) odpowiada na pytanie, czemu w nocy Jakub nie rozpoznał, że była to Lea. «Ponieważ Jakub przekazał Racheli znaki rozpoznawcze, lecz gdy Rachel zobaczyła, że prowadzą do niego Leę, zatroskała się: teraz moja siostra zostanie zawstydzona. I od razu przekazała jej owe znaki», zob. Raszi do 29:25. [przypis edytorski] ↩
761. 761.Dopełnij tydzień tej — odnosi się to siedmiu dni uczty weselnej, zob. Raszi do 29:27. [przypis edytorski] ↩
762. 762.a damy ci i tę — «Od razu po siedmiu dniach wesela a odpracujesz już po ślubie», zob. Raszi do 29:27. [przypis edytorski] ↩
763. 763.nienawidzona — Jakub nie czuł nienawiści do Lei, «ale jako że kochał Rachel bardziej niż Leę, […] w porównaniu z miłością jaką miał dla Rachel, [Lea] była [jak] znienawidzona», zob. Radak do 29:31. [przypis edytorski] ↩
764. 764.Reuben — od hebr. רְאוּ (reu): ‘zobaczcie’ i בֵּן (ben) ‘syn’. Wedle słów Talmudu (Berachot 7b) Lea «mówiła: zobaczcie jaka jest różnica pomiędzy moim [pierworodnym] synem a synem mojego teścia [Esawem], który sprzedał swoje pierworództwo Jakubowi, a choć [Reuben] nie sprzedał [pierworództwa] Josefowi, nie protestował przeciwko [temu, gdy Josef otrzymał przywileje pierworodnego], i nie tylko nie protestował, ale jeszcze chciał go wyratować z dołu (Ks. Rodzaju 37:22 i 29)», zob. Raszi do 29:31. [przypis edytorski] ↩
765. 765.byłam — słowo 'byłam' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
766. 766.Szymon — od hebr. שָׁמַע (szama): ‘usłyszeć, wysłuchać’. [przypis edytorski] ↩
767. 767.tym razem — midrasz uczy, że «Pramatki [Sara, Riwka, Rachel i Lea] były prorokiniami, wiedziały więc, że od Jakuba pochodzić będzie dwanaście pokoleń [czyli klanów, plemion]. Poślubił on cztery kobiety, [Lea] powiedziała więc: od tej pory nie będzie mógł stawiać mi zarzutu, bo wypełniłam cały mój udział w rodzeniu dzieci», zob. Raszi do 29:34. [przypis edytorski] ↩
768. 768.przylgnie — hebr. יִלָּוֶה (jelawe) od rdzenia לָוָה (lawa): ‘towarzyszyć, przyłączyć się, odprowadzać’. [przypis edytorski] ↩
769. 769.Tym razem sławić będę — «Wypełniłam więcej, niż było moim udziałem, od teraz powinnam wychwalać Boga», zob. Raszi do 29:34. [przypis edytorski] ↩
770. 770.Jehuda — od hebr. יָדָה (jada) ‘składać podziękowania, wychwalać’. [przypis edytorski] ↩
771. 771.Daj mi dzieci — Rachel wypominała Jakubowi, że w podobnej sytuacji jego ojciec modlił się za jego matkę, zob. Raszi do 30:1. [przypis edytorski] ↩
772. 772.zapłonął — u Cylkowa: 'wspłonął'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
773. 773.który odmówił ci — «Mówisz mi, żebym postąpił jak mój ojciec, ale ja nie jestem w takiej sytuacji jak on: mój ojciec nie miał w ogóle dzieci, a ja mam [już dzieci]. To tobie Bóg odmówił potomstwa, nie mnie», zob. Raszi do 30:2. [przypis edytorski] ↩
774. 774.żywota — dziś: łono. [przypis edytorski] ↩
775. 775.będę i ja — «[Rachel] odpowiedziała mu: twój dziadek Abraham też miał już dziecko […] a jednak modlił się za Sarę! [Jakub] odrzekł: mój dziadek wprowadził drugą partnerkę do domu. Na co Rachel powiedziała: jeśli to jest przeszkodą: „oto służebnica moja…”», zob. Raszi do 30:3. [przypis edytorski] ↩
776. 776.Osądził mnie — «Osądził mnie wobec mojej siostry i zobaczył, że ja również zasługuję na dzieci, tak jak ona», zob. Radak do 30:6. [przypis edytorski] ↩
777. 777.usłyszał głos mój — «Modliłam się do Niego o to i nawet gdybym nie zasługiwała, to wysłuchał mojej modlitwy», zob. Radak do 30:6. [przypis edytorski] ↩
778. 778.Dan — od hebr. דִּין (din): ‘sąd, osądzać’. [przypis edytorski] ↩
779. 779.W zapasach — u Cylkowa: 'zapasy potężnymi'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
780. 780.Zapasy — hebr. rdzeń פָּתַל (patal): ‘okręcać coś, skręcać, wykręcać’ w znaczeniu takim jak skręcanie sznura, metaforycznie oznacza też ‘zmagania w walce, zapasy’. [przypis edytorski] ↩
781. 781.potężnych — hebr. נַפְתּוּלֵי אֱלֹהִים (naftulei Elohim) dosł. ‘Boskie zapasy’. Można to interpretować także jako: «na chwałę Bożą dałam [mężowi] moją służebnicę lub: Bóg pomógł mi w moich zmaganiach», zob. Ibn Ezra do 30:8. [przypis edytorski] ↩
782. 782.Przyszło szczęście — taki przekład zgodny jest z żydowską tradycją, ale w tekście hebrajskim zamiast dwóch słów בָּא גָד (ba gad): ‘przyszło szczęście’ użyte jest tu jedno słowo, które brzmi identycznie: בָּגָד (bagad): ‘zdradził’. Lea powiedziała: «zdradziłeś mnie, gdy poszedłeś do mojej służebnicy», bo ja dałam ci już dzieci, zob. Raszi do 30:11. [przypis edytorski] ↩
783. 783.Gad — hebr. גָּד (gad): ‘szczęście, powodzenie’. [przypis edytorski] ↩
784. 784.kobiety — u Cylkowa: 'niewiasty'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
785. 785.Aszer — od hebr. אֹשֵׁר (oszer): ‘szczęście, szczęśliwy’. [przypis edytorski] ↩
786. 786.żniw — u Cylkowa: 'sprzętu'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, 'sprzęt' kojarzy się obecnie z czym innym. [przypis edytorski] ↩
787. 787.mandragory — u Cylkowa: 'pokrzyk'; uzasadnienie korekty: 'pokrzyk; odnosi się obecnie do innej rośliny, 'mandragora' występuje tu w przekładach najczęściej. [przypis edytorski] ↩
788. 788.mandragory — hebr. דוּדָאִים (dudaim): ‘mandragory’. Talmud (Sanhedrin 99b) identyfikuje to jako mandragory lub fiołki. Inni odczytują to słowo jako kwiaty figowca, zob. Raszbam do 30:14, a w Pieśni nad pieśniami (7:14) nazwa ta odnosi się do 'roślin o mocnym zapachu'. [przypis edytorski] ↩
789. 789.żeś wzięła — «Z tej przyczyny, że Rachel nie miała dzieci, Jakub spał z nią [częściej niż z Leą], aby dać jej ukojenie na duszy», zob. Radak do 30:15. [przypis edytorski] ↩
790. 790.wyszła Lea naprzeciw niego — «Cały ten fragment [przytoczony jest w Torze] po to, by pouczyć, że intencją Pramatek było urodzić dzieci pochodzące od Jakuba, gdyż był to człowiek sprawiedliwy i dobry […]. A to że Lea wyszła mu naprzeciw powodowane było względami obyczajowymi, ponieważ Jakub nie wiedział o sprawie [z mandragorami] i szedł jak zwykle do namiotu Rachel, a nie byłoby to obyczajne, gdyby Lea wyciągnęła go z namiotu siostry po tym, gdy już tam wszedł», zob. Radak do 30:16. [przypis edytorski] ↩
791. 791.najęłam — hebr. שָׂכַר (sachar): ‘wynajmować, zapłata, wynagrodzenie’. [przypis edytorski] ↩
792. 792.wynagrodzenie — hebr. שְׂכָרִי (schari): ‘moja zapłata, moje wynagrodzenie’. [przypis edytorski] ↩
793. 793.Obdarował — u Cylkowa: 'udarował'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie niezręczności [różnica pomiędzy 'darem' i 'udarem']. [przypis edytorski] ↩
794. 794.Obdarował — hebr. זָבַּד (zabad): ‘obdarować, obdarzyć’. [przypis edytorski] ↩
795. 795.tym razem — Lea wyraziła nadzieję, że jej namiot będzie od teraz najbardziej honorowym, głównym miejscem zamieszkania Jakuba i że Jakub obdarzy ją teraz większą miłością, zob. Radak do 30:20. [przypis edytorski] ↩
796. 796.przytuli mnie — hebr. זָבַּל (zabal): ‘wywyższyć, uhonorować, uczcić, zamieszkać na wzniosłym/wywyższonym miejscu’. [przypis edytorski] ↩
797. 797.A następnie — «Wydaje się, że Dina była siostrą bliźniaczką Zebuluna, dlatego napisane jest „a następnie urodziła”», bez wspominania o ciąży, zob. Radak do 30:21. [przypis edytorski] ↩
798. 798.Dina — żeńska forma od hebr. דִּין (din): ‘sąd, osądzać’. Opowieść talmudyczna (Berachot 60a) wyjaśnia, że Lea wiedząc, iż Jakub ma mieć dwunastu synów, «sama się osądziła [mówiąc]: jeśli to też będzie chłopiec, to Rachel, moja siostra, nie będzie nawet jak jedna ze służących, [które już mają po dwóch synów]. Modliła się więc nad [płodem] i zamienił się w dziewczynkę», zob. Raszi do 30:21. [przypis edytorski] ↩
799. 799.wspomniał — «[Bóg] wspomniał na to, że [w noc ślubu, Rachel] przekazała siostrze znaki rozpoznawcze (zob. komentarz do Ks. Rodzaju 29:25), oraz to, że dręczyła się myślą, by nie przypadał jej los [żony] Esawa, jeśli Jakub się z nią rozwiedzie z tego powodu, że nie dała mu dzieci, bo nawet niegodziwiec Esaw miał już taką myśl, gdy usłyszał, że [Rachel] nie ma dzieci», zob. Raszi do 30:22. [przypis edytorski] ↩
800. 800.Zdjął — hebr. אָסַף (asaf): ‘zbierać, zebrać, zgromadzić, usuwać, dołączyć’. [przypis edytorski] ↩
801. 801.Josef — od hebr. יָסַף (jasaf): ‘dodawać, zwiększać’. W innych przekładach jako: Józef. [przypis edytorski] ↩
802. 802.syna drugiego — midrasz uczy, że Rachel proroczo wiedziała, iż Jakub będzie miał tylko dwunastu synów i ustanowi dwanaście plemion, modliła się więc, aby ten dwunasty syn pochodził od niej, zob. Raszi do 30:24. [przypis edytorski] ↩
803. 803.Puść mnie — «Bo teraz, gdy urodził się Josef, skończyło się owe siedem lat, które pracował na Rachel», zob. Raszbam do 30:25. [przypis edytorski] ↩
804. 804.Wywróżyłem — u Cylkowa: 'mam dobrą wróżbę'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia, w oryginale jest tu tylko czasownik נִחַשְׁתִּי (nichaszti): ‘wywróżyłem’, co odnosi się do czasu przeszłego i wskazuje na Labana jako sprawcę wróżby. [przypis edytorski] ↩
805. 805.Wywróżyłem — Laban był wróżbitą. Wywróżył, że dzięki Jakubowi będzie miał męskich potomków (zob. dalej Ks. Rodzaju 30:35 i 31:1), a do tej pory nie miał syna, skoro posyłał córkę jako pasterkę swoich trzód, zob. Raszi do 30:27. [przypis edytorski] ↩
806. 806.by [zobaczyć] — u Cylkowa: 'by mieć'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale nie ma czasownika 'mieć', a to Jakub ma mieć wynagrodzenie nie Laban, dosł. jest tam wyrażenie 'gdy przyjdziesz do mojego wynagrodzenia przed tobą'. [przypis edytorski] ↩
807. 807.oddzielił — Laban je oddzielił i dał swoim synom do wypasania, zob. Raszi do 30:35. [przypis edytorski] ↩
808. 808.pozostałą — midrasz uczy, że Jakub dostał od Labana do wypasu najsłabsze, chorowite i bezpłodne zwierzęta, zob. Raszi do 30:36. [przypis edytorski] ↩
809. 809.jaworowych — hebr. עַרְמוֹן (armon) identyfikowane w innych przekładach jako platan lub kasztanowiec. [przypis edytorski] ↩
810. 810.parzyły się — u Cylkowa: 'grzały się'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia, nie chodzi bowiem o ogrzewanie się. [przypis edytorski] ↩
811. 811.rodziły — «Samica widziała pręty i cofała się, samiec parzył się z nią i rodziła [jagnięta] podobne do tych [prętów]», zob. Raszi do 30:38. Owce rodziły młode o umaszczeniu, jakiego chciał Jakub, ponieważ to co widziały przy wodopoju wpływało na ich moc wyobraźni, a stamtąd i na wygląd ich jagniąt, zob. Radak do 30:39. [przypis edytorski] ↩
812. 812.słabe były — hebr. הַעֲטִיף (haatif) od rdzenia עָטַף (ataf): ‘okryć się, otulić, być słabym, mdleć’ tu oznacza zwierzę późno urodzone, grubo okryte skórą i runem, niechętne do parzenia się, zob. Raszi do 30:42. Urodzone w miesiącu tiszti (wrzesień/październik), zob. Ibn Ezra do 30:42. Takie co urodziły już swoje pierworodne, a jeszcze nie były zdatne do kolejnej ciąży, zob. Raszbam do 30:42. [przypis edytorski] ↩
813. 813.usłyszał — synowie Labana rozmawiali między sobą i mówili to do swojego ojca, w obecności synów Jakuba, zob. Radak do 31:1. [przypis edytorski] ↩
814. 814.będę z tobą — «Tam będę z tobą, ale jak długo będziesz przebywał z tym nieczystym [Labanem], niemożliwe jest, aby Moja Szechina [Boska obecność] spoczęła na tobie», zob. Raszi do 31:1. [przypis edytorski] ↩
815. 815.wezwał Rachelę — «Najpierw [wezwał] Rachelę, potem Leę, gdyż to [Rachel] była główną panią domu i to dla niej Jakub wszedł [w umowę] z Labanem», zob. Raszi do 31:4. [przypis edytorski] ↩
816. 816.oddzielił — hebr. נָצַל (nacal): ‘wyrwać, uratować, ocalić’. «Każde słowo oznaczające wybawienie, ucieczkę i ratunek ma znaczenie ‘oddzielenia’», zob. Raszbam do 31:9. [przypis edytorski] ↩
817. 817.parzenia się — u Cylkowa: 'grzania się'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia. [przypis edytorski] ↩
818. 818.a oto barany — midrasz uczy, że «mimo, iż Laban oddzielił wszystkie [takie owce], aby nie rodziły [jagniąt] wedle swego umaszczenia, aniołowie przyprowadzali je z trzody przekazanej synom Labana do trzody powierzonej Jakubowi», zob. Raszi do 31:10. [przypis edytorski] ↩
819. 819.pomnik — bebr. מַצֵּבָה (macewa): 'ustawiony pionowo kamień'. [przypis edytorski] ↩
820. 820.ślubowałeś mi — «I musisz spełnić [to ślubowanie], bo powiedziałeś (Ks. Rodzaju 28:22), że ten „pomnik będzie domem Bożym”, gdzie będziesz składał ofiary», zob. Raszi do 31:13. [przypis edytorski] ↩
821. 821.Alboż mamy jeszcze udział — «Dlaczego mamy cię powstrzymywać od powrotu? Czyż cokolwiek odziedziczymy z majątku naszego ojca pomiędzy jego synami?», zob. Raszi do 31:14. [przypis edytorski] ↩
822. 822.obce — «Nawet wtedy gdy ludzie zazwyczaj dają córkom posag: czyli w dniu ślubu, potraktował nas jak obce, bo sprzedał nas tobie w zamian za twoją pacę», zob. Raszi do 31:15. [przypis edytorski] ↩
823. 823.pieniądze nasze — «Zatrzymał dla siebie zyski z twojej pracy», zob. Raszi do 31:15. [przypis edytorski] ↩
824. 824.całe bogactwo — «Z majątku ojca naszego nie mamy nic, ale to, co Bóg oddzielił [z dobytku] naszego ojca: nasze jest», zob. Raszi do 31:16. [przypis edytorski] ↩
825. 825.synów swoich, i żony swe — «Męskich [członków rodziny] umieścił przed kobietami, podczas gdy Esaw postawił na przedzie kobiety, przed mężczyznami (por. Ks. Rodzaju 36:6)», zob. Raszi do 31:17. [przypis edytorski] ↩
826. 826.owce swoje — «[Owce], które dał do wypasu swoim synom, w odległości trzech dni drogi, którą ustanowił pomiędzy sobą a Jakubem», zob. Raszi do 31:19. [przypis edytorski] ↩
827. 827.bożki — hebr. תְּרָפִים (terafim). «[Rachel chciała], oddalić ojca od bałwochwalstwa», zob. Raszi do 31:19. Ukradła je, by Laban nie mógł przy ich użyciu wywróżyć, którą drogą ucieka Jakub, zob. Chizkuni do 31:19. «Były to miedziane instrumenty do wskazywania czasu, a także do przepowiadania przyszłości, choć najczęściej większość [tych przepowiedni] była fałszywa», zob. Radak do 31:19. «Były to wizerunki ludzkie, sporządzone celem czerpania ponadnaturalnej mocy», zob. Ibn Ezra do 31:19. [przypis edytorski] ↩
828. 828.rzekę — Eufrat, zob. Radak do 31:21. [przypis edytorski] ↩
829. 829.siedem dni drogi — ponieważ dosłownie napisane jest „ścigał za nim siedmiodniową drogą”, midrasz wnioskuje, że «przez trzy dni, gdy posłaniec szedł z wiadomością do Labana, Jakub podążał swoją drogą, z tego wynika że Jakub oddalił się od Labana o sześć dni drogi, a siódmego dnia doścignął go Laban, czyli to, co zajęło Jakubowi siedem dni, Laban pokonał w jeden dzień», zob. Raszi do 31:23. [przypis edytorski] ↩
830. 830.ani w dobrem ani w złem — «Wszelkie dobro złoczyńców jest złe dla sprawiedliwych», zob. Raszi do 31:24. Nie namawiaj go do powrotu, nawet jeśli myślisz, że to dla jego dobra, zob. Ibn Ezra do 31:24. [przypis edytorski] ↩
831. 831.cytrami — hebr. כִּנּוֹר (kinor). [przypis edytorski] ↩
832. 832.nierozsądnie postąpiłeś — «Do tej pory byłeś mądry i mądrze czyniłeś wobec Esawa i z pierworództwem i z błogosławieństwem, wobec mnie też zachowywałeś się mądrze, ale teraz „nierozsądnie postąpiłeś”», zob. Bechor Szor do 31:28. [przypis edytorski] ↩
833. 833.żyć nie będzie — «I z powodu tej klątwy umarła Rachel w drodze», zob. Raszi do 31:32. [przypis edytorski] ↩
834. 834.namiotu Jakuba — «To był też namiot Racheli, gdyż Jakub przebywał stałe z nią», zob. Raszi do 31:33. [przypis edytorski] ↩
835. 835.wszedł do namiotu Racheli — «Gdy wyszedł z namiotu Lei wrócił do namiotu Racheli, zanim przeszukał namioty służących, czemu? Bo znał ją, że lubiła szperać [wśród rzeczy]», zob. Raszi do 31:33. [przypis edytorski] ↩
836. 836.właściwość kobiet mam — mowa tu o menstruacji, zob. Radak do 31:35 [przypis edytorski] ↩
837. 837.Bojaźń Icchaka — hebr. פַּחַד יִצְחָק (Pachad Jicchak) czyli Bóg, wobec którego Icchak odczuwa bojaźń. «[Jakub] nie chciał powiedzieć ‘Bóg Icchaka’, gdyż Bóg nie zestawia swego Imienia ze sprawiedliwymi za ich życia. I chociaż [sam Bóg] powiedział [Jakubowi], gdy ten opuszczał Beer Szebę: „Jam Wiekuisty, Bóg Abrahama, ojca twojego, i Bóg Icchaka!” (Ks. Rodzaju 28:13), lecz to dlatego, że oczy [Icchaka] były przytępione, więc był jakby już martwy, ale Jakub obawiał się wypowiedzieć ‘Bóg’, powiedział więc ‘Bojaźń’», zob. Raszi do 31:42. «Wspomagała mnie bojaźń Icchaka przed Bogiem, bo zasługi ojca przynoszą korzyść synowi», zob. Ibn Ezra do 31:42. [przypis edytorski] ↩
838. 838.cóż uczynię im — «Jakże mogłoby mi przyjść do głowy, by je skrzywdzić?!», zob. Raszi do 31:43. [przypis edytorski] ↩
839. 839.to — słowo 'to' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
840. 840.niechaj będzie to świadectwem — Bóg będzie świadkiem, zob. Raszi do 31:44. «Słowa tego przymierza będą świadczyć między mną a tobą», zob. Radak do 31:44. [przypis edytorski] ↩
841. 841.Jegar-Sahaduta — aram. יְגַר (jegar): ‘kopiec, stos’, שָׂהֲדוּתָא (sahaduta): ‘świadectwo’. [przypis edytorski] ↩
842. 842.Galed — hebr. גַּל (gal): ‘kopiec, stos’, עֵד (ed): ‘świadek’. [przypis edytorski] ↩
843. 843.Micpą — od hebr. צָפָה (cafa): ‘obserwować, czuwać, wyglądać [na zewnątrz], szpiegować’. [przypis edytorski] ↩
844. 844.rozstaniemy się — «Gdy nie będziemy już widzieli jeden drugiego», zob. Raszi do 31:49. [przypis edytorski] ↩
845. 845.córek moich — wyrażenie 'córki moje' pojawia się dwukrotnie w tym wersecie, jedno odnosi się do Rachel i Lei, drugie do Bilhy i Zilpy, bo zgodnie z midraszem one takaż były córkami Labana, ale od konkubiny, zob. Raszi do 31:50. [przypis edytorski] ↩
846. 846.poza kopiec ten i poza pomnik ten — u Cylkowa: 'mimo kopca tego i mimo pomnika tego'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
847. 847.na złe — «W złych zamiarach nie możesz przejść, ale możesz dla prowadzenia interesów», zob. Raszi do 31:52. [przypis edytorski] ↩
848. 848.Bóg Abrahama, i bóg Nachora — „Bóg Abrahama” jest tu imieniem świętym i odnosi się do Boga Jedynego, a „bóg Nahora” i „bogi ojców ich” odnosi się do bóstw wyznawanych przez Nahora i jego przodków, zob. Raszi do 31:53. [przypis edytorski] ↩
849. 849.chleb — hebr. לֶחֶם (lechem): ‘chleb’, oznacza także ogólnie wszelkie pożywienie. [przypis edytorski] ↩
850. 850.aniołowie — «Anioły Ziemi Israela wyszły mu naprzeciw, by go wprowadzić do tej Ziemi», zob. Raszi do 32:2. [przypis edytorski] ↩
851. 851.Machanaim — hebr. מַחֲנָיִם (machanajim): ‘dwa obozy’. Obóz aniołów «spoza Ziemi [Israela], które szły z nim aż dotąd i [obóz aniołów] Ziemi Israela, które wyszły mu naprzeciw», zob. Raszi do 32:3. [przypis edytorski] ↩
852. 852.posłańców — hebr. מַלְאָכִים (malachim) oznacza zarówno ‘aniołowie’ jaki ‘posłańcy’. A zgodnie z midraszem, Jakub wysłał rzeczywiste anioły, zob. Raszi do 32:4. [przypis edytorski] ↩
853. 853.krainy — u Cylkowa: 'dziedziny'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
854. 854.gościłem — hebr. גַּרְתִּי (garti): ‘mieszkałem’, tu: ‘gościłem’. «Nie zostałem księciem ani nikim ważnym a tylko przybyszem, nie warto więc, abyś mnie nienawidził za błogosławieństwo, którym obdarzył mnie nasz ojciec, [mówiąc do mnie]: „bądź panem braci twojej” (Genesis 27:29), bo mi się to nie spełniło». Słowo 'garti' ma wartość liczbową 613, a jest to tradycyjna liczba przykazań w judaizmie. Jakub powiedział więc: «mieszkałam z Labanem, ale przestrzegałem 613 przykazań i nie przyswoiłem sobie jego złych nawyków», zob. Raszi do 32:5. [przypis edytorski] ↩
855. 855.na spotkanie — słowa 'na spotkanie' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
856. 856.czterysta — «Nadchodzi z czterystoma ludźmi i wygląda na to, że idzie walczyć z tobą», zob. Radak do 32:7. [przypis edytorski] ↩
857. 857.hufce — hebr. מַחֲנוֹת (machanot): ‘obozy’. [przypis edytorski] ↩
858. 858.ocaleje — Jakub przygotował się na trzy sytuacje: na obdarowanie Esawa, na modlitwę i na walkę, zob. Raszi do 32:9. [przypis edytorski] ↩
859. 859.Niegodny — hebr. קָטֹנְתִּי (katonti) dosł. ‘zmalałem, stałem się mały’. «Zmniejszyły się moje zasługi przez to, że wyświadczyłeś mi [tyle] dobroci i okazałeś wierność. Dlatego się lękam, bo może od czasu, gdy złożyłeś mi obietnicę [opieki] stałem się zepsuty przez grzech i to spowoduje, że będę wydany w ręce Esawa», zob. Raszi do 32:11. [przypis edytorski] ↩
860. 860.dotrwania — hebr. אֶמֶת (emet) dosł. ‘prawda’, w znaczeniu iż Bóg 'naprawdę wypełnił swoje obietnice', zob. Raszi do 32:11. [przypis edytorski] ↩
861. 861.piasek morski — Jakub nawiązuje tu do obietnicy złożonej Abrahamowi (Ks. Rodzaju 22:17), zob. Raszi do 32:13. [przypis edytorski] ↩
862. 862.z powodu — u Cylkowa: 'dla'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
863. 863.zanocował — u Cylkowa: 'przenocował'; uzasadnienie korekty: 'przenocował' wskazuje raczej na zakończenie wydarzenia, 'zanocował' sugeruje, że 'dopiero zaczął/zamierzał nocować', gdy wydarzyły się następujące rzeczy…, [tu j. polski daje więcej możliwości niż hebrajski]. [przypis edytorski] ↩
864. 864.zanocował — nie spał lecz «czuwał, wyczekując odpowiedzi Boga na swoją modlitwę, a w tym czasie przygotował [dla Esawa] podarunek ze swego majątku», zob. Radak do 32:14. [przypis edytorski] ↩
865. 865.co miał pod ręką swoją — hebr. הַבָּא בְיָדוֹ (haba wejado) dosł. ‘co przyszło mu w rękę’ w znaczeniu: ‘co należało do niego’. [przypis edytorski] ↩
866. 866.przestrzeń zostawiajcie — Jakub wyprawił ich o dzień drogi przed sobą, a każdy rodzaj zwierząt miał stanowić «oddzielne stado, oddalone od siebie jak daleko okiem można było sięgnąć, by nasycić [chciwe] oko złoczyńcy [Esawa] i aby zadziwić go wielkością podarunku», zob. Raszi do 32:17. [przypis edytorski] ↩
867. 867.taborze — hebr. מַחֲנֶה (machane): ‘obóz’. [przypis edytorski] ↩
868. 868.jedenaścioro — «A gdzie była Dina? [Jakub] umieścił ją w zamkniętej skrzyni, aby nie wpadła Esawowi w oko», zob. Raszi do 32:23. Tu «Dina ujęta jest w wyrażeniu „żony swoje”, ponieważ cały czas przebywała z [Leą], swoją matką», zob. Radak do 32:23. [przypis edytorski] ↩
869. 869.wziął je, i przeprawił je — «Po tym jak sam przeszedł i sprawdził głębokość wody, wrócił na brzeg rzeki i przeprawił [rodzinę i dobytek]», zob. Radak do 32:24. [przypis edytorski] ↩
870. 870.został — «Zapomniał jakichś drobnych naczyń i wrócił się po nie», zob. Raszi do 32:25. [przypis edytorski] ↩
871. 871.ktoś — hebr. אִישׁ (isz) dosł. ‘człowiek’. «Był to anioł Esawa», zob. Raszi do 32:25. W kilku miejscach w Biblii «aniołowie zwani są ‘isz’ ‘człowiek’, ponieważ ukazują się pod postacią ludzi […]. Bóg wysłał tego anioła do Jakuba, aby wzmocnić jego serce, by nie obawiał się, że nie pokona Esawa: skoro anioł [Esawa] nie przemógł [Jakuba] zatem też i sam Esaw nie przezwycięży [brata]», zob. Radak do 32:25. «Anioł walczył z nim, aby powstrzymać [Jakuba] przed ucieczką i unaocznić mu wypełnienie obietnicy Boga, iż Esaw go nie skrzywdzi», zob. Raszbam do 32:25. [przypis edytorski] ↩
872. 872.zwichnął — hebr. תֵּקַע (teka) od rdzenia יָקַע: ‘oderwał, przemieścił, zwichnął’. Staw biodrowy «został gwałtownie zerwany», zob. Raszi do 32:26. [przypis edytorski] ↩
873. 873.pobłogosławisz mnie — «Przyznaj mi prawo do błogosławieństw, którymi obdarzył mnie mój ojciec, a do których Esaw rości pretensje», zob. Raszi do 32:27. [przypis edytorski] ↩
874. 874.walczyłeś — od hebr. שָׂרַה (sara): ‘walczyć, mieć moc/przewagę, spierać się, wytrwać, zmagać się’. [przypis edytorski] ↩
875. 875.z ludźmi — z Esawem i z Labanem, zob. Raszi do 32:29. [przypis edytorski] ↩
876. 876.o imię moje — «My [anioły] nie mamy ustalonych imion, nasze imiona się zmieniają, zależnie od nakazanego nam zadania i posłannictwa, które mamy wypełnić», zob. Raszi do 32:30. [przypis edytorski] ↩
877. 877.Peniel — od hebr. פְּנֵי (pnei): ‘twarz, oblicze’ i אֵל (el): ‘Bóg’. [przypis edytorski] ↩
878. 878.bóstwo — hebr. אֱלֹהִים (elohim) dosł. ‘bóg/Bóg’. To odnosi się do anioła, z którym walczył Jakub. «Fizyczna postać anioła była dla Jakuba czymś nowym, gdy już zrozumiał, że ma do czynienia z aniołem i widzi go na jawie, rzeczywiście „twarzą w twarz”. Było to coś, czego nie oglądał w taki sposób w poprzednich wizjach […]. Dziwił się, jak zdołał się uratować po tym, gdy faktycznie go widział, gdyż wizja anioła jest zatrważająca», zob. Radak do 32:31. [przypis edytorski] ↩
879. 879.wzeszło mu słońce — wyrażenie „wzeszło mu słońce” midrasz interpretuje jako «słońce wzeszło dla jego potrzeby: aby uleczyć jego kalectwo», zob. Raszi do 32:32. [przypis edytorski] ↩
880. 880.Penuel — czyli: Peniel. [przypis edytorski] ↩
881. 881.chromał — w znaczeniu: kulał. [przypis edytorski] ↩
882. 882.żyły skurczonej — hebr. גִּיד הַנָּשֶׁה (gid hanasze): ‘ścięgno stawu biodrowego, nerw kulszowy’. [przypis edytorski] ↩
883. 883.Jakub — słowo 'Jakub' dodane [i słusznie] przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
884. 884.na ostatku — «To co najdroższe: na końcu», zob. Raszi do 33:2. [przypis edytorski] ↩
885. 885.ucałował go — ponieważ słowo to w tekście Tory oznaczone jest specjalnymi kropkami ponad literami, mędrcy spierają się czy pocałunek Esawa był szczery, zob. Raszi do 33:4. [przypis edytorski] ↩
886. 886.Czyjeż te przy tobie? — hebr. מִי אֵלֶּה לָּךְ (mi ele lach) dosł. ‘kim ci [są] tobie?/kto [są] ci dla ciebie?/kim [są] ci twoi?’. [przypis edytorski] ↩
887. 887.przystąpił Josef i Rachel — midrasz zwraca uwagę na to, że «wszystkie matki zbliżały się [idąc] przed swoimi dziećmi, ale w przypadku Rachel to Josef wyszedł przed nią. Powiedział: moja matka jest piękna i aby nie wpadła w oko temu złoczyńcy, stanę przed nią i uchronię ją od jego spojrzenia», zob. Raszi do 33:7. [przypis edytorski] ↩
888. 888.Cóż to za — hebr. מִי לְךָ (mi lecha) dosł. ‘kto tobie?/komu twoje?’. «Kim jest ten, komu posyłasz cały ten obóz lub o kim myślałeś [wysyłając go]?», zob. Ibn Ezra do 33:8. «Komu to posyłasz?», zob. Chizkuni do 33:8. «Do kogo posyłasz, cały ten obóz, który do ciebie należy?», zob. Radak do 33:8. [przypis edytorski] ↩
889. 889.wiele — u Cylkowa: 'dosyć'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie wersetu, w oryginale jest רָב (raw): ‘dużo’ i te słowa są potem porównane ze słowami Jakuba w 33:11. [przypis edytorski] ↩
890. 890.niechaj pozostanie twoim, co twoje! — tymi słowami Esaw przyznał Jakubowi prawa do błogosławieństw od ich ojca, zob. Raszi do 33:9. [przypis edytorski] ↩
891. 891.anioła — hebr. אֱלֹהִים (elohim) dosł. ‘bóg/Bóg’. «Słusznie należy ci się przyjąć mój podarunek, ponieważ widziałem twoje oblicze, a jest to dla mnie tak ważne, jakbym ujrzał twarz anioła, bowiem widziałem twojego anioła… A także dlatego, że zgodziłeś się wybaczyć mi mój postępek. Dlaczego wspomniał mu, że widział [jego] anioła? Aby [Esaw] się go bał, myśląc: widział anioły i został ocalony, zatem ja już nie zdołam go pokonać», zob. Raszi do 33:10. [przypis edytorski] ↩
892. 892.dar — hebr. בִּרְכָתִי (birchati): dosł. ‘moje błogosławieństwo’, w znaczeniu ‘mój podarunek’. W odpowiedzi tym, którzy twierdzą, że słowo to nie oznacza ‘podarunku’ i że Jakub oddał tu Esawowi błogosławieństwo, można przytoczyć wersety, gdzie Bóg potwierdza błogosławieństwo dla Jakuba (Ks. Rodzaju 35:11-12), jak również to, że Icchak zaznaczył „błogosławionym będzie” (Ks. Rodzaju 27:33), i ponownie błogosławił Jakuba, gdy ten udawała się do Charanu. Wreszcie «napisane jest „I nalegał nań, i przyjął”, a gdyby było tak [jak mówią], Esaw wziąłby to bardo chętnie, gdyż uważał, że Jakub zabrał mu błogosławieństwo podstępem», zob. Rosz do 33:11. Rosz: Aszer ben Jechiel (1250-1327), rabin, talmudysta, ważny kodyfikator prawa, znany jako Rosz lub Rabenu Aszer, urodził się w Niemczech a zmarł w Toledo. [przypis edytorski] ↩
893. 893.mam wszystko — «Mam wszystko na zaspokojenie moich potrzeb. Esaw zaś powiedział zarozumiale „posiadam ja wiele”: dużo więcej niż potrzebuję», zob. Raszi do 33:11. [przypis edytorski] ↩
894. 894.postępować będę — hebr. אֶתְנַהֲלָה (etnahala): ‘poprowadzę, powiodę’. [przypis edytorski] ↩
895. 895.do Seiru — «Opisał mu wydłużoną drogę, bo miał zamiar dojść jedynie do Sukot, pomyślał: jeśli [Esaw] planuje zrobić mi coś złego, niech zaczeka, aż dojdę do niego [do Seiru]. Lecz wcale tam [Jakub] nie poszedł», zob. Raszi do 33:14. [przypis edytorski] ↩
896. 896.Obym tylko znalazł łaskę — «I nie odwdzięczaj mi się teraz [za podarunki ode mnie]», zob. Raszi do 33:15. [przypis edytorski] ↩
897. 897.wrócił — «Wrócił sam [Esaw], bez owych czterystu ludzi, co mu towarzyszyli, gdyż jeden po drugim wymknęli się od niego», zob. Raszi do 33:16. [przypis edytorski] ↩
898. 898.Sukot — od hebr. סֻכּוֹת (sukot): ‘szałasy, tymczasowe zabudowania’. [przypis edytorski] ↩
899. 899.szczęśliwie — hebr. שָׁלֵם (szalem): ‘cały, nienaruszony, pełny’. «Nieuszkodzony na ciele, gdyż został uleczony ze swojego utykania. Z nienaruszonym majątkiem, jako że nic mu nie brakowało, mimo że [dał hojny] podarek [dla Esawa]. I kompletny w swojej znajomości Tory, gdyż w domu Labana nie zapomniał nauki Tory», zob. Raszi do 33:18. [przypis edytorski] ↩
900. 900.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnicę'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
901. 901.Moc Boga Israela —«Nie oznacza to, że ołtarz został nazwany „Bóg Israela” […] lecz: Ten, który jest Mocą, czyli Bóg, on jest moim Bogiem, a moje imię to: Israel», zob. Raszi do 33:20. [przypis edytorski] ↩
902. 902.córka Lei — wyrażenie „wyszła […] córka Lei” midrasz zestawia ze słowami „wyszła Lea naprzeciw niego” (Ks. Rodzaju 30:16) i odnosi to do podobieństwa charakterów córki i matki, zob. Raszi do 34:1. [przypis edytorski] ↩
903. 903.urodziła była Jakubowi — Tora podkreśla ten fakt, bo to co stało się Dinie było karą dla Jakuba, za to że nie dopuścił, by poślubił ją Esaw (zob. komentarz do Ks. Rodzaju 32:23), zob. Radak do 34:1. [przypis edytorski] ↩
904. 904.córkami — u Cylkowa: 'dziewicami'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, w oryginale jest בְּנוֹת (bnot): ‘córki’. [przypis edytorski] ↩
905. 905.dziewicę — hebr. נַעֲרָה (naara): ‘młoda dziewczyna’. [przypis edytorski] ↩
906. 906.dziewczę — hebr. יַלְדָּה (jalda): ‘dziewczynka’. [przypis edytorski] ↩
907. 907.gdy jednak — słowa 'gdy jednak' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
908. 908.zamilczał — Chamor przyszedł na rozmowę, ale Jakub nie chciał mu dać odpowiedzi bez obecności swoich synów, zob. Radak do 34:5. [przypis edytorski] ↩
909. 909.popełnił — u Cylkowa: 'spełnił', uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
910. 910.w Israelu — w znaczeniu: w klanie Israela. «To co zrobił [Szechem] będzie skazą dla całego potomstwa Israela [czyli Jakuba]», zob. Radak do 34:7. [przypis edytorski] ↩
911. 911.a tak się nie czyni — nawet pogańskie ludy wstrzymywały się od tego rodzaju przestępstw, pomne kary potopu, zob. Raszi do 34:7. [przypis edytorski] ↩
912. 912.prowadźcie interesy — u Cylkowa: 'zawiążcie stosunki'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności, w oryginale jest סְחָרוּהָ (scharuha): ‘handlujcie w niej/na niej, krążcie po niej w celach handlowych’. [przypis edytorski] ↩
913. 913.prowadźcie interesy — hebr. rdzeń סָחַר (sachar): ‘krążyć/obchodzić/podróżować w celach handlowych/w interesach’. [przypis edytorski] ↩
914. 914.utwierdzajcie się na niej — «Nabywajcie sobie w niej majątek, aż staniecie się jak dostojnicy miasta», zob. Radak do 34:10. [przypis edytorski] ↩
915. 915.wiano — hebr. מֹהַר (mohar): ‘opłata za pannę młodą’. Ketuba [kontrakt ślubny] w znaczeniu: suma, którą mąż zobowiązuje się wypłacić żonie, zob. Raszi do 34:12. [przypis edytorski] ↩
916. 916.podstępnie — «Postąpili przemyślnie […] Tora uzasadnia, że nie było w tym nieuczciwości, bo [Szechem] zhańbił Dinę, ich siostrę», zob. Raszi do 34:13. [przypis edytorski] ↩
917. 917.nie zwlekał — u Cylkowa: 'nie omieszkał'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
918. 918.najbardziej poważany — u Cylkowa: 'najpoważańszy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
919. 919.mówiąc — u Cylkowa: 'i rzekli'; uzasadnienie korekty: zgrabność zdania. [przypis edytorski] ↩
920. 920.pokojowo usposobieni dla nas — «Mimo, że zgwałciłem ich siostrę», zob. Radak do 34:21. [przypis edytorski] ↩
921. 921.prowadziliby w niej interesy — u Cylkowa: 'zawiązaliby stosunki w niej'; uzasadnienie korekty: taka sama sytuacja jak w 34:10. [przypis edytorski] ↩
922. 922.dwaj synowie Jakuba — «[Szymon i Lewi] byli synami [Jakuba], mimo to postąpili jak pospolici Szymon i Lewi, jakby nie byli jego synami, gdyż nie zasięgnęli rady [Jakuba]», zob. Raszi do 34:25. [przypis edytorski] ↩
923. 923.bracia Diny — «Ponieważ narażali dla niej swoje życie, określani są jako jej bracia», zob. Raszi do 34:25. [przypis edytorski] ↩
924. 924.śmiało — hebr. בֶּטַח (betach): ‘bezpiecznie, pewnie, ufnie’. «Midrasz uczy, że pokładali ufność w mocy zasług starego [ojca]», zob. Raszi do 34:25. Choć było ich tylko dwóch, byli pewni siebie tak, «jakby byli liczną grupą», zob. Radak do 34:25. [przypis edytorski] ↩
925. 925.w biedę — hebr. rdzeń עָכַר (achar): ‘zmącić, wzburzyć, niepokoić, zakłócać’. «W znaczeniu: jak zmącona woda. [Jakub powiedział]: mój umysł nie będzie już przejrzysty [z powodu trosk]», zob. Raszi do 34:30. [przypis edytorski] ↩
926. 926.poróżniwszy mnie — hebr. לְהַבְאִישֵׁנִי (lechaw-iszeni) dosł. ‘sprawić, że będę cuchnął’. «Będą mnie nienawidzić, tak jak człowiek nienawidzi czegoś, co śmierdzi», zob. Ibn Ezra do 34:30. [przypis edytorski] ↩
927. 927.wszetecznicą — tu w znaczeniu: kobiety, która nie ma nikogo, kto by ją chronił, zob. Raszi do 34:31. [przypis edytorski] ↩
928. 928.Wstań, udaj się — «Ponieważ zwlekałeś w drodze [i nie wypełniłeś swego ślubowania], zostałeś ukarany tym, że spadło na ciebie to [zdarzenie] z twoją córką», zob. Raszi do 35:1. [przypis edytorski] ↩
929. 929.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnicę'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
930. 930.Usuńcie bogi obce — pozbądźcie się bożków, które zrabowaliście w mieście Szechem i oczyścicie się z bałwochwalstwa, zob. Raszi do 35:2. [przypis edytorski] ↩
931. 931.ołtarz — u Cylkowa: 'ofiarnicę'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
932. 932.zakopał je — nie zostawił ich na ziemi, by nie przyczynić się do tego, że ktoś je znajdzie i ulegnie fałszywemu kultowi, zob. Radak do 35:4. [przypis edytorski] ↩
933. 933.El Beit-El — hebr. אֵל בֵּית־אֵל (El Beit El): ‘Bóg [z/w] Beit El’, samo Beit El oznacza dosłownie ‘dom Boga’. Nazwę miejsca można odczytać następująco: «Bóg w Beit-El, czyli Ten który objawił Swoją Szechinę [Boską obecność] w Beit-El», zob. Raszi do 35:7. [przypis edytorski] ↩
934. 934.Debora — «Skąd Debora w domu Jakuba? Stąd, że Riwka obiecała Jakubowi: „poślę i zabiorę cię stamtąd” (Ks. Rodzaju 27:45) i posłała do niego Deborę do Paddan-Aram, by go stamtąd wezwać. I zmarła [Debora] w drodze [powrotnej]». Midrasz uczy, że tak naprawdę Jakub dowiedział się tam o śmierci matki, a Tora nie mówi wprost o śmierci Riwki, gdyż fakt ten nie był nagłaśniany, by ludzie nie przeklinali jej jako matki Esawa, zob. Raszi do 35:8. [przypis edytorski] ↩
935. 935.raz jeszcze — «Po raz drugi w tym miejscu: raz gdy wyruszał w drogę i drugi raz gdy powracał», zob. Raszi do 35:9. [przypis edytorski] ↩
936. 936.pobłogosławił go — mowa tu o błogosławieństwie wypowiadanym jako pocieszenie dla żałobników, tzw. בִּרְכַּת אֲבֵלִים (birkat awelim), zob. Raszi do 35:9. [przypis edytorski] ↩
937. 937.Imię twoje — Jakub — «Teraz ciągle nazywasz się jeszcze Jakub, chociaż anioł Esawa nadał ci inne imię, on nie był posłany, by zmienić twoje imię [tylko aby cię o tym poinformować]. Ale od tej chwili będziesz się zwał Israel, nie Jakub, dlatego [napisane jest] „nazwał imię jego: Israel”. Wskazał także, że nadaje mu imię 'Israel' dodatkowo obok imienia 'Jakub', a używanie imienia 'Jakub' nie będzie mu zakazane», zob. Ramban do 35:10. [przypis edytorski] ↩
938. 938.Bóg Wszechpotężny — hebr. אֵל שַׁדַּי (El Szaddaj): zob. komentarz do Ks. Rodzaju 17:1 i 28:3. Bóg mówi tu: «Ja mam moc błogosławienia, bo błogosławieństwa są Moje», zob. Raszi do 35:11. [przypis edytorski] ↩
939. 939.naród — to odnosi się do Binjamina, który niebawem się urodzi, zob. Raszi do 35:11. [przypis edytorski] ↩
940. 940.zbór narodów — to odnosi się do Efraima i Menaszego, przyszłych synów Josefa, zob. Raszi do 35:11. [przypis edytorski] ↩
941. 941.powstanie z ciebie — «Wszyscy oni będą jednym szczególnym narodem […] i będą „zborem narodów”, gdyż staną się dwunastoma plemionami, wliczając w to i tego syna, który teraz ci się narodzi», zob. Radak do 35:11. [przypis edytorski] ↩
942. 942.królowie — to odnosi się do Szaula i Iszboszeta, którzy byli z plemienia Binjamina, zob. Raszi do 35:11. [przypis edytorski] ↩
943. 943.pomnik — hebr. מַצֵּבָה (macewa): ‘ustawiony pionowo kamień’. [przypis edytorski] ↩
944. 944.ofiarę płynną — u Cylkowa: 'zalewkę'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
945. 945.ofiarę płynną — hebr. rdzeń נָסַךְ (nasach): ‘wylewać, ofiarować [płyn], odlewać, namaszczać’. Odnosi się to głównie do ofiary z wina. [przypis edytorski] ↩
946. 946.oliwą — u Cylkowa: 'olejem'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
947. 947.Ben-oni — hebr. אוֹן (on): ‘siła fizyczna, siła żywotna’. «Syn mojej boleści», zob. Raszi do 35:18. «Syn mojej żałoby», zob. Ibn Ezra do 35:18. [przypis edytorski] ↩
948. 948.Binjamin — od hebr. בֶּן (ben): ‘syn’ i , יָמִין (jamin): ‘prawa strona’, czyli: „syn mojej prawicy”, zob. Radak do 35:18. [przypis edytorski] ↩
949. 949.pomnik — hebr. מַצֵּבָה (macewa): ‘ustawiony pionowo kamień’. [przypis edytorski] ↩
950. 950.wyruszył — «W drogę do domu swego ojca», zob. Radak do 35:21. [przypis edytorski] ↩
951. 951.wieżą Eder — tłumaczone niekiedy jako nazwa własna: Migdal Eder. [przypis edytorski] ↩
952. 952.w owej krainie — «Zanim jeszcze dotarł do Hebronu, do Icchaka, przydarzyły mu się wszystkie te [zgryzoty]», zob. Raszi do 35:22. [przypis edytorski] ↩
953. 953.obcował — «Ponieważ naruszył łoże [Jakuba], Tora postrzega to tak, jak gdyby [Reuben] obcował [z Bilhą]. A dlaczego poburzył i zbezcześcił jego posłanie? Gdy zmarła Rachel, Jakub wziął swoje łoże, które stało zawsze w namiocie Racheli a nie w innych namiotach i przeniósł je do namiotu Bilhy [służącej Racheli]. Przyszedł Reuben i zaprotestował przeciw zniewadze swojej matki, powiedział: jeśli siostra mojej matki była jej rywalką, to teraz służąca siostry mojej matki ma być jej rywalką?! Dlatego naruszył [łoże Jakuba]», zob. Raszi do 35:22. [przypis edytorski] ↩
954. 954.dwunastu — mędrcy w Talmudzie (Szabat 55b) objaśniają, że fakt, iż w tym miejscu pojawiają się słowa „synów Jakuba było dwunastu” uczy, że «wszyscy oni byli równie sprawiedliwi i Reuben nie popełnił żadnego grzechu», zob. Raszi do 35:22. «[Jakub] nie miał już więcej synów i przez resztę swoich lat powstrzymał się od obcowania z żonami, a zajął się służeniem Bogu», zob. Radak do 35:22. [przypis edytorski] ↩
955. 955.skonał Icchak — w Torze nie jest zachowana ścisła kolejność zapisu wydarzeń i sprzedanie Josefa miało miejsce dwanaście lat przed śmiercią Icchaka, zob. Raszi do 35:29. [przypis edytorski] ↩
956. 956.Adę — w wersecie Ks. Rodzaju 26:34 Tora podaje inne imiona żon Esawa: Jehudyta i Bosmata, ale komentatorzy identyfikują Adę jako Bosmatę, a Oholibamę jako Jehudytę, gdyż miały one po dwa imiona, zob. Raszi oraz Radak do 36:2. [przypis edytorski] ↩
957. 957.Bosmatę — w wersecie Ks. Rodzaju 28:9 Tora podaje inne jej imię: Machalata, zob. Raszi do 36:3. [przypis edytorski] ↩
958. 958.siostrę Nebajota — «Jako że [to brat] wydał ją za mąż po śmierci Iszmaela, określana jest wedle imienia [brata a nie ojca]», zob. Raszi do 36:3. [przypis edytorski] ↩
959. 959.ziemi — «[Chciał] zamieszkać tam, gdzie znajdzie sobie miejsce», zob. Raszi do 36:6. «[Udał się] tam, gdzie przemieszkiwał okazjonalnie, zanim Jakub powrócił [od Labana]. Teraz gdy przybył Jakub, [Esaw] osiadł tam […], ponieważ jego stada były bardzo liczne. Odczuwał przymus oddalenia się od [brata], wiedział bowiem z błogosławieństw, którymi ojciec obdarzył Jakuba, że ziemia Kanaan będzie należała do potomstwa Jakuba, ale że także i [Esaw] będzie miał swoją ziemię, gdyż ojciec pobłogosławił go: „z żyzności ziemi będzie siedlisko twoje” (Ks. Rodzaju 27:39) czyli że [posiądzie jakąś] urodzajną ziemię», zob. Radak do 36:6. [przypis edytorski] ↩
960. 960.pomieścić ich — midrasz uczy, że Esaw oddalił się, gdyż wstyd mu było, że sprzedał pierworództwo, zob. Raszi do 36:7. [przypis edytorski] ↩
961. 961.Timna — «To [napisane jest] dla podkreślenia jak poważany był Abraham i jak bardzo ludzie pragnęli dołączyć do jego potomków. Timna była córką dostojników (zob. Ks. Rodzaju 36:22) […]. Powiedziała [do Elifaza]: nie zasługuję, by cię poślubić, obym chociaż była twoją nałożnicą!». Zgodnie z midraszem, była ona córką Elifaza. Elifaz popełnił cudzołóstwo z żoną Seira, z tego związku urodziła się Timna, którą następnie Elifaz wziął sobie na nałożnicę, zob. Raszi do 36:12. [przypis edytorski] ↩
962. 962.Amaleka — Amalek i ród Amalekitów stanie się potem wiecznym wrogiem Israela, zob. Ks. Wyjścia 17:16 i Ks. Powtórzonego Prawa 25:19. [przypis edytorski] ↩
963. 963.książęta — hebr. אַלּוּף (aluf): ‘przywódca naczelnik klanu, dowódca’. [przypis edytorski] ↩
964. 964.zamieszkali w tym kraju — «Zamieszkiwali [ten kraj] zanim jeszcze przybył tam Esaw», zob. Raszi do 36:20. [przypis edytorski] ↩
965. 965.gorące źródła — hebr. הַיֵּמִם (hajemim): słowo o niepewnym znaczeniu. Talmud (Pesachim 54a) odczytuje to jako ‘muły’, «skrzyżował osła z klaczą, a ta urodziła muła», zob. Raszi do 36:24. [przypis edytorski] ↩
966. 966.zamiast — u Cylkowa: 'miasto'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i ta sama korekta w dalszych wersetach 36:34-39. [przypis edytorski] ↩
967. 967.Rechobot, co nad strumieniem — Tłumaczone niekiedy jako nazwa własna: Rechowot Hanahar. [przypis edytorski] ↩
968. 968.Mei-Zahaba — hebr. מֵי זָהָב (mei zahaw) dosł. ‘złote wody’. «Był takim bogaczem, że złoto nie miało już w jego oczach żadnej wartości», zob. Raszi do 36:39. [przypis edytorski] ↩
969. 969.książąt Esawa — «To są imiona książąt [czyli przywódców klanów] Esawa, którzy zostali przywódcami po tym jak skończyło się królestwo Edomu», zob. Radak do 36:40. [przypis edytorski] ↩
970. 970.Oholibama — tu jest to imię męskie, zob. Radak do 36:41. [przypis edytorski] ↩
971. 971.osiadł — «Jakub pragnął osiąść [wreszcie] w spokoju, a spadły na niego zmartwienia związane z Josefem. Gdy sprawiedliwi chcą zaznawać spokoju, Bóg mówi: czyż nie dość sprawiedliwym tego, co jest przygotowane dla nich w Przyszłym Świecie, że chcą sobie pożyć spokojne także i na tym świecie?», zob. Raszi do 37:2. [przypis edytorski] ↩
972. 972.rodzinne — słowo 'rodzinne' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
973. 973.Josef — midrasz uczy, że można odczytać te słowa jako ‘dzieje Jakuba [to] Josef’. Ponieważ Jakub podjął się pracy u Labana w nagrodę wyłącznie za Rachel, matkę Josefa, a inni synowie narodzili mu się w wyniku przewrotnego planu Labana. Ponadto życiorys Jakuba i Josefa wykazuje wiele podobieństw, zob. Raszi do 37:2. [przypis edytorski] ↩
974. 974.młodzieniec — «Josef postępował w młodzieńczy sposób: poprawiał włosy, upiększał oczy, aby wyglądać bardziej urodziwie», zob. Raszi do 37:2. [przypis edytorski] ↩
975. 975.synami Bilhy — «Zwykł przebywać z synami Bilhy, ponieważ [inni] bracia nimi gardzili [jako synami służącej], on zaś się z nimi bratał», zob. Raszi do 37:2. [przypis edytorski] ↩
976. 976.oszczerstwa ich złośliwe — «Donosił ojcu o wszelkich nikczemnościach, jakie dostrzegł u swoich braci, synów Lei: że jedli mięso odcięte z żyjącego zwierzęcia, że poniżali synów służących [Bilhy i Zilpy], nazywając ich niewolnikami, i że podejrzani są o rozwiązłość. I za trzy [te oskarżenia] został pokarany [podobnymi sprawami]». Gdy bracia go sprzedali, zarżnęli koźlę, choć nie zjedli jego mięsa żywcem (Ks. Rodzaju 37:31). Mówił, że nazywają braci niewolnikami: za to sam został sprzedany na niewolnika. Podejrzewał ich o rozwiązłość, tymczasem żona jego pana rzuciła na niego takie oskarżenie (Ks. Rodzaju 39:14), zob. Raszi do 37:2. [przypis edytorski] ↩
977. 977.synem starości — hebr. בֶּן זְקֻנִים (ben zkunim): ‘syn starości’, w znaczeniu ‘syn który urodził mu się na starość’, ale słowo זָקֵן (zaken): ‘starzec’, może być też rozumiane jako ‘mędrzec’ czyli ‘syn mądrości, mądry syn’: «wszystko, czego [Jakub] nauczył się od Szema i Ebera: przekazał [Josefowi]», zob. Raszi do 37:3. [przypis edytorski] ↩
978. 978.płaszcz strojny — hebr. כְּתֹנֶת פַּסִּים (ketonet pasim). Była to: szata z delikatnej wełny, zob. Raszi do 37:3; szata haftowana lub sięgająca aż do dłoni, zob. Ibn Ezra do 37:3; szata wykonana z różnokolorowych pasów, zob. Radak do 37:3. [przypis edytorski] ↩
979. 979.mówić z nim uprzejmie — «Z tego niepochlebnego [stwierdzenia] można się jednak dowiedzieć czegoś chwalebnego o nich: że nie mówili [obłudnie], mając co innego w sercach a co innego na ustach», zob. Raszi do 37:4. [przypis edytorski] ↩
980. 980.za słowa jego — «Za owe oszczerstwa, które donosił ich ojcu», zob. Raszi do 37:8. [przypis edytorski] ↩
981. 981.Czyliż mamy przyjść ja, i matka twoja — «[Jakub powiedział]: czyż twoja matka nie zmarła dawno temu?! Nie wiedział bowiem, że sen odnosi się do Bilhy, która wychowała [Josefa] jak matka […]. Jakub chciał zbagatelizować sprawę w oczach pozostałych synów, aby nie byli zazdrośni o [Josefa], dlatego powiedział „czyliż mamy przyjść…?” w znaczeniu: tak jak jest to niemożliwe w przypadku twojej matki, tak i cała reszta [snu] jest nonsensem», zob. Raszi do 37:10. [przypis edytorski] ↩
982. 982.pomiarkował sobie — hebr. שָׁמַר (szamar): ‘pilnować, strzec’. «[Jakub] czekał i wypatrywał [czasu], kiedy się to wydarzy», zob. Raszi do 37:11. [przypis edytorski] ↩
983. 983.pasać — «[Bracia] poszli tam dla pofolgowania sobie, aby oddalić się od ojca dla własnych przyjemności: by jeść i pić, i robić w Szechem co im się podoba. Nie obawiali się ludzi z Szechem, po tym jak pozabijali ich mężczyzn i obrabowali miasto, ufali też w Bożą [opiekę], zaś ludzie tej krainy czuli przed nimi postrach», zob. Radak do 37:12. [przypis edytorski] ↩
984. 984.Oto jestem! — hebr. הִנֵּנִי (hineni) dosł. ‘oto ja’. «Wyrażenie oznaczające pokorę i gorliwość. [Josef] śpieszył wykonać nakaz ojca, mimo, iż wiedział, że bracia go nienawidzą»», zob. Raszi do 37:13. [przypis edytorski] ↩
985. 985.Szechem — «I nie znalazł tam [braci]», zob. Raszbam do 37:14. «[Szechem] to miejsce przeznaczone na nieszczęścia: tam splamili się bracia [sprzedając Josefa], tam zgwałcono Dinę, tam podzielone zostało królestwo Domu Dawida», zob. Raszi do 37:14. [przypis edytorski] ↩
986. 986.ktoś — midrasz uczy, że był to [anioł] Gabriel, zob. Raszi do 37:15. [przypis edytorski] ↩
987. 987.co się stanie ze snów jego — midrasz uczy, że w tę rozmowę wplecione zostały słowa wypowiedziane z Nieba: «bracia powiedzieli „zabijmy go”, a Tora kończy słowami: „zobaczymy co się stanie ze snów jego”, w znaczeniu: zobaczymy czyje słowa się spełnią: wasze czy Boże», zob. Raszi do 37:20. [przypis edytorski] ↩
988. 988.Aby ocalić go — «Tora zaświadcza, że Reuben powiedział to wyłącznie po to, by ocalić [Josefa. I planował], że przyjdzie tam, by wyciągnąć go z dołu. [Reuben] pomyślał: ja jestem pierworodny i najstarszy spośród nich, jeśli będą kogoś winić [za nieszczęście] to mnie», zob. Raszi do 37:22. [przypis edytorski] ↩
989. 989.płaszcz jego, płaszcz strojny — „Płaszcz jego” odnosi się do jego odzienia. „Płaszcz strojny” odnosi się do owego ozdobnego płaszcza, który sprawił mu ojciec, dodatkowo ponad to, co dał innym synom, zob. Raszi do 37:23. [przypis edytorski] ↩
990. 990.nie było w nim wody — «Czyż z tego, że jest powiedziane, że dół był próżny, nie jest oczywiste, że nie było w nim wody? Co zatem znaczą słowa, że nie było w nim wody? Wody w nim nie było, ale były w nim węże i skorpiony», zob. Raszi do 37:24. [przypis edytorski] ↩
991. 991.wielbłądy ich niosły — «Dlaczego Tora oznajmia, co zawierał ładunek? Aby pouczyć o nagrodzie dla sprawiedliwych, gdyż zazwyczaj Arabowie wiozą naftę i smołę, które mają nieprzyjemną woń, ale w tym [przypadku] zdarzyło się, że wieźli pachnidła, aby nie dręczył [Josefa] przykry zapach», zob. Raszi do 37:25. [przypis edytorski] ↩
992. 992.korzenie — hebr. נְכֹאת (nechot): ‘przyprawy [korzenne]’. Ogólna nazwa na mieszankę różnych przypraw lub rodzaj aromatycznej żywicy, zob. Raszi do 37:25. [przypis edytorski] ↩
993. 993.balsam — hebr. צְרִי (cri): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego, zob. Raszi do 37:25. [przypis edytorski] ↩
994. 994.lotus — hebr. לֹט (lot): ‘mirra, ladanum (lub labdanum)’. Brązowa żywica z krzewów z rodzaju cistus. [przypis edytorski] ↩
995. 995.Midjaniccy — «Była to inna karawana. Tekst wskazuje, że [Josef] był odsprzedawany kilka razy», zob. Raszi do 37:28. [przypis edytorski] ↩
996. 996.wyciągnęli — «Bracia wyciągnęli [Josefa] z dołu i sprzedali go Iszmaelitom, Iszmaelici Midjanitom, a Midjanici do Micraim [Egiptu]», zob. Raszi do 37:28. [przypis edytorski] ↩
997. 997.dwadzieścia srebrników — «Czemu tak urodziwy mężczyzna jak Josef był sprzedany za tak niską cenę? Ponieważ twarz Josefa straciła blask z lęku przed wężami [i skorpionami] w tym dole i nie mogli go sprzedać drożej. Każdy z braci wziął dwa srebrniki jako swoją część, żeby kupić sobie buty, por. Amos 2:6», zob. Chizkuni do 37:28. [przypis edytorski] ↩
998. 998.wrócił — «[Reuben] nie był obecny, gdy sprzedawali Josefa, ponieważ był to dzień, gdy na niego przypadała kolej, by udać się do ojca i posługiwać mu», zob. Raszi do 37:29. [przypis edytorski] ↩
999. 999.nie ma — u Cylkowa: 'niemasz'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1000. 1000.gdzież się schronię — w znaczeniu: «dokąd ucieknę przed boleścią ojca?», zob. Raszi do 37:30. [przypis edytorski] ↩
1001. 1001.koźlę — «[Krew] koźlęcia jest podobna do ludzkiej», zob. Raszi do 37:31. [przypis edytorski] ↩
1002. 1002.posłali — «Kilku z braci udało się z tym posłaniem […] i zrobili [na płaszczu] nacięcia na podobieństwo [śladów] zwierzęcych zębów», zob. Radak do 37:32. [przypis edytorski] ↩
1003. 1003.rozpoznajże — hebr. הַכֶּר נָא (haker na): ‘rozpoznaj-że’. To samo wyrażenie pojawia się w historii Jehudy i Tamar (Ks. Rodzaju 38:25), gdy Jehuda musiał przyznać, że to z nim Tamar jest w ciąży. «Powiedział Bóg do Jehudy: ty powiedziałeś do twojego ojca ‘rozpoznajże’, przysięgam, że i ty usłyszysz swoje ‘rozpoznajże’», zob. Radak do 37:32. [przypis edytorski] ↩
1004. 1004.Zwierz dziki — «Był to przebłysk proroctwa, bo w końcu żona Potifara zaatakowała [Josefa]. Dlaczego Bóg nie wyjawił [Jakubowi, że Josef żyje]? Ponieważ bracia nałożyli klątwę na każdego, który by to wyjawił i uczynili także Boga stroną tego zobowiązania. Ale Icchak wiedział, że [Josef] żyje, lecz pomyślał: jakże ja mam to ujawnić, skoro sam Bóg nie chce tego wyjawiać?», zob. Raszi do 37:33. [przypis edytorski] ↩
1005. 1005.długi czas — «Dwadzieścia dwa lata», zob. Raszi do 37:34. [przypis edytorski] ↩
1006. 1006.córki jego — mowa tu o synowych Jakuba, zob. Raszi do 37:35. [przypis edytorski] ↩
1007. 1007.ojciec jego — «To odnosi się do Icchaka, który płakał nad cierpieniem Jakuba, ale sam nie był w żałobie, gdyż wiedział, że [Josef] żyje», zob. Raszi do 37:35. [przypis edytorski] ↩
1008. 1008.dworzaninowi — hebr. סַרִיס (saris) oznacza zarówno ‘dworzanin’ jak i ‘eunuch’. [przypis edytorski] ↩
1009. 1009.straży przybocznej —hebr. rdzeń טַבָּח (tabach) oznacza zarówno ‘zabić, zarżnąć’ jak i ‘gotować’. Targum Onlekos tłumaczy to jako ‘naczelny kat’, zob. Ibn Ezra i Radak do 37:36. [przypis edytorski] ↩
1010. 1010.zaszedł — hebr. rdzeń נָטָה (nata): ‘rozciągnąć, pochylić, skłonić ku, skręcić ku czemuś, rozpostrzeć [namiot]’. Tu w znaczeniu: «odwrócił się od swoich braci […], bracia pozbawili go jego przywódczej pozycji, gdy ujrzeli cierpienie swego ojca. Powiedzieli: ty nam powiedziałeś, żebyśmy sprzedali [Josefa], gdybyś kazał nam go zwrócić też byśmy cię posłuchali!», zob. Raszi do 38:1. [przypis edytorski] ↩
1011. 1011.Chira — i zostali wspólnikami w interesach, zob. Raszi do 38:1. [przypis edytorski] ↩
1012. 1012.Szua — Szua to imię jej ojca, imię kobiety nie jest podane, a Kanaanejczyk oznacza tu: kupiec, zob. Radak do 38:2. [przypis edytorski] ↩
1013. 1013.nazwała — «Pierwszemu synowi imię nadał Jehuda, drugiego nazwała żona [Jehudy]», zob. Radak do 38:3. [przypis edytorski] ↩
1014. 1014.zły — «[Popełniał] taki sam zły [czyn] jak Onan (Ks. Rodzaju 38:10), marnując swoje nasienie […]. Dlaczego tak robił? Aby [Tamar] nie zaszła w ciążę i nie straciła swej urody», zob. Raszi do 38:7. [przypis edytorski] ↩
1015. 1015.spowinować się — hebr. rdzeń יָבַם (jawam) odnosi się do tzw. jibumu czyli małżeństwa lewirackiego (lewiratu): jeśli mężczyzna umierał bezdzietnie, jego brat miał obowiązek poślubić wdowę po nim, a dziecko spłodzone z tego związku było uważane za spadkobiercę zmarłego brata. Z tego obowiązku można zostać zwolnionym przeprowadzając ceremonię zwaną chalica. Podstawowe szczegóły tego prawa podane są w Ks. Powtórzonego Prawa 25:5-10. [przypis edytorski] ↩
1016. 1016.potomstwo — u Cylkowa: 'nasienie'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, hebr. זֶרַע (zera): oznacza zarówno ‘potomstwo’ jak i ‘nasienie’ i to potomstwo miało być nie jego. [przypis edytorski] ↩
1017. 1017.także — ze słowa „także” mędrcy wyciągają wniosek, że obaj bracia zmarli z powodu tego samego grzechu, zob. Raszi do 38:7 i Radak do 38:10. [przypis edytorski] ↩
1018. 1018.zdjęła — u Cylkowa: 'złożyła'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1019. 1019.otuliwszy się — «Zasłoniła twarz, aby [Jehuda] jej nie rozpoznał», zob. Raszi do 38:14. [przypis edytorski] ↩
1020. 1020.wrót Enaimu — hebr. פֶּתַח עֵינַיִם (petach einajim) dosł. ‘otwarcie oczu’. «Na rozstajach, na drodze do Timny», zob. Raszi do 38:14. [przypis edytorski] ↩
1021. 1021.zakryła była twarz swoją — przez co nie mógł jej rozpoznać. Opowieść talmudyczna (Sota 10b) podaje, że «gdy [Tamar] była jeszcze w domu swojego teścia, zachowywała się z taką skromnością, że nie podejrzewał, iż mogłaby to być ona», zob. Raszi do 38:15. [przypis edytorski] ↩
1022. 1022.Pieczęć — u Cylkowa: 'pieczątkę'; uzasadnienie korekty: 'pieczęć' brzmi poważniej niż 'pieczątka'. [przypis edytorski] ↩
1023. 1023.Pieczęć twoją, sznur twój — «Sygnet, którym pieczętujesz [rzeczy] i płaszcz, którym się okrywasz», zob. Raszi do 38:18. [przypis edytorski] ↩
1024. 1024.wszetecznica — hebr. קְדֵשָׁה (kedesza) dosł. ‘poświęcona’. «Poświęcona temu i gotowa do nierządu», zob. Raszi do 38:21. [przypis edytorski] ↩
1025. 1025.pośmiewiskiem —«Jeśli będziesz jej dalej szukał, sprawa nabierze rozgłosu i będzie wstyd», zob. Raszi do 38:23. [przypis edytorski] ↩
1026. 1026.Otom posyłał to koźlątko — «Ponieważ koźlęciem Jehuda oszukał swego ojca, zanurzając szatę Josefa w [koźlęcej] krwi (Ks. Rodzaju 37:31-32), on także został oszukany przy użyciu koźlęcia», zob. Raszi do 38:23. [przypis edytorski] ↩
1027. 1027.posłała do teścia swojego — «[Tamar] nie chciała go publicznie zawstydzać mówiąc: z tobą jestem w ciąży, lecz rzekła: „od męża, do którego to należy…”. Pomyślała: jeśli się przyzna, to dobrowolnie, a jeśli nie, to lepiej żebym została spalona, ale nie zawstydziła go publicznie. Stąd [mędrcy talmudyczni] uczą (Sota 10b): lepiej człowiekowi rzucić się do płonącego pieca niż zawstydzić publicznie drugiego człowieka», zob. Raszi do 38:25. Zob. Także komentarz do Ks. Rodzaju 37:32. [przypis edytorski] ↩
1028. 1028.pieczęć — u Cylkowa: 'pieczątkę'; uzasadnienie korekty: 'pieczęć' brzmi poważniej niż 'pieczątka'. [przypis edytorski] ↩
1029. 1029.ode mnie — Jehuda przyznał: „ode mnie” jest brzemienna, zob. Raszi do 38:26. [przypis edytorski] ↩
1030. 1030.nie przestawał — u Cylkowa: 'nie poznawał jej'; uzasadnienie korekty: uniknięcie dwuznaczności oraz zgodność z odmiennymi interpretacjami tych słów w komentarzach, 'nie przestawać z kimś' wyraża pewną dwuznaczność, 'nie poznawać kogoś' jest jednoznaczne. [przypis edytorski] ↩
1031. 1031.przestawał — hebr. rdzeń יָדַע (jada): ‘znać, poznać, wiedzieć’ tu użyty jako eufemizm na współżycie seksualne (por. Ks. Rodzaju 4:1). «Wedle jednych opinii: nie obcował z nią więcej, a wedle innych: nie zaprzestał», zob. Raszi do 38:26. [przypis edytorski] ↩
1032. 1032.jeden — słowo 'jeden' dodane [słusznie] przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1033. 1033.Perec — od hebr. פָּרַץ (parac): ‘zrobić wyłom, przedrzeć się, wybuchnąć’. [przypis edytorski] ↩
1034. 1034.Zerach — od hebr. זָרַח (zarach): ‘świt, zaświecić, wzejście [słońca]’. Został tak nazwany «z powodu jaskrawego blasku purpurowej nici», zob. Raszi do 38:30. [przypis edytorski] ↩
1035. 1035.dworzanin — zob. przypisy do Ks. Rodzaju 37:36. [przypis edytorski] ↩
1036. 1036.z powodu —u Cylkowa: 'gwoli': uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1037. 1037.w domu i na polu — Josef przebywał w domu Potifara przez jeden rok, zob. Chizkuni do 39:5. [przypis edytorski] ↩
1038. 1038.z wyjątkiem — u Cylkowa: 'wyjąwszy o'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie niezręczności. [przypis edytorski] ↩
1039. 1039.chleb — chleb jest tu eufemizmem na żonę Potifara, zob. Raszi do 39:6. [przypis edytorski] ↩
1040. 1040.pięknej postaci — «Gdy tylko [Josef] zmiarkował, że to on zarządza [domem], zaczął jeść i pić, i kręcić włosy. Powiedział wtedy Bóg: twój ojciec jest w żałobie a ty kręcisz loki? Napuszczę na ciebie 'niedźwiedzia'!», zob. Raszi do 39:6. [przypis edytorski] ↩
1041. 1041.położyć się — «[Położyć się z nią] choćby i bez współżycia», zob. Raszi do 39:10. [przypis edytorski] ↩
1042. 1042.być z nią — «[Być z nią] w Przyszłym świecie», zob. Raszi do 39:10. [przypis edytorski] ↩
1043. 1043.dnia pewnego — «Był to ich dzień świąteczny, gdy udali się wszyscy do świątyni swoich bożków, [żona Potifara] pomyślała: nie znajdę już bardziej odpowiedniego dnia niż ten, by obcować z Josefem. Powiedziała więc [domownikom]: jestem chora i nie mogę iść z wami», zob. Raszi do 39:11. [przypis edytorski] ↩
1044. 1044.załatwić sprawę swoją — w Talmudzie (Sota 36b) istnieje spór, czy Josef rzeczywiście chciał wykonać jakąś pracę, czy też był bliski ulegnięcia pokusie lecz ukazała mu się wizja twarzy Jakuba, jego ojca, i powstrzymał się od grzechu, zob. Raszi do 39:11. [przypis edytorski] ↩
1045. 1045.Ibrejczyka — hebr. אִישׁ עִבְרִי (isz iwri): ‘człowiek/mężczyzna Hebrajczyk’ [tu: Ibrejczyk]. Ten, który przybył «zza rzeki [Eufrat], potomek Ebera», zob. Raszi do 39:14. Por. komentarz do Ks. Rodzaju 14:13. [przypis edytorski] ↩
1046. 1046.W podobny sposób postąpił ze mną sługa twój — powiedziała to mężowi w czasie ich małżeńskiej intymności, sugerując, co robił jej Josef, zob. Raszi do 39:19. [przypis edytorski] ↩
1047. 1047.oddał go do więzienia — «Niemniej jednak [Potifar] nie zabił [Josefa], bo miał wątpliwości co do [słów swojej żony]», zob. Ibn Ezra do 39:19. [przypis edytorski] ↩
1048. 1048.więźniowie — u Cylkowa: 'więźnie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1049. 1049.ku niemu — u Cylkowa: 'nań'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia: Bóg spowodował, że ludzie czuli przychylność do Josefa, co wynika z czasownika ויט (wajet): ‘skręcił, skierował, rozciągnął’, tu jako: „zwrócił”, ‘zwrócił nań’ mogłoby być omylnie zrozumiane jako ‘przychylność Boga dla Josefa’. [przypis edytorski] ↩
1050. 1050.przychylność — «[Josef] był lubiany przez każdego, kto go widział», zob. Raszi do 39:21. [przypis edytorski] ↩
1051. 1051.rozporządzał — «Na rozkaz [Josefa] było wszystko wykonywane», zob. Raszi do 39:22. [przypis edytorski] ↩
1052. 1052.przewinili — «W przypadku [podczaszego] znaleziono muchę w kielichu z wonnym winem, a w przypadku [piekarza] znaleziono kamyk w bochenku białego chleba», zob. Raszi do 40:1. [przypis edytorski] ↩
1053. 1053.niejaki czas — «Dwanaście miesięcy», zob. Raszi do 40:4. [przypis edytorski] ↩
1054. 1054.śnili obaj sen — u Cylkowa: 'śnił się sen im obu'; uzasadnienie korekty: po hebrajsku jest tu czasownik w formie czynnej. W dalszej części zdania Cylkow miał problem z zaimkami swój/jego, czego da się uniknąć, jeśli przetłumaczy się pierwszy czasownik w formie czynnej. [przypis edytorski] ↩
1055. 1055.śnili obaj sen — «Obaj śnili swoje sny, to jest zwykłe wyjaśnienie, a midrasz uczy, że każdy z nich śnił sen [dla] obu: śnił własny sen i wyjaśnienie snu towarzysza», zob. Raszi do 40:5. [przypis edytorski] ↩
1056. 1056.innego — słowo 'innego' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1057. 1057.znaczenia — «Każdy z nich śnił sen zgodny z wyjaśnieniem tego, co spotka ich w przyszłości», zob. Raszi do 40:5. [przypis edytorski] ↩
1058. 1058.szypułki — hebr. אֶשְׁכֹּל (eszkol): ‘kiść’. «W jednej chwili powstały pąki, które były cierpkie, tworzyły one kiście, które natychmiast dojrzały i stały się winogronami, jako że nie określa się [owoców winorośli] słowem עֲנָבִים (anawim): ‘winogrona’, dopóki nie są w pełni dojrzałe», zob. Radak do 40:10. [przypis edytorski] ↩
1059. 1059.wywyższy Faraon głowę twoją — hebr. נָשַׂא רֹאשׁ (nasa rosz) dosł. ‘podnieść głowę’. [przypis edytorski] ↩
1060. 1060.ziemi Ibrejczyków — «Wykradziono mnie z domu mojego ojca, z ziemi Hebrajczyków [tu: Ibrejczyków]. Rodzina Hebrajczyków była już znana z tego, że praojcowie [Abraham i Icchak] zamieszkują Kanaan, zatem ziemia [Kanaan] zaczęła być kojarzona z Hebrajczykami», zob. Radak do 40:10. [przypis edytorski] ↩
1061. 1061.zdejmie Faraon głowę twoją — hebr. נָשַׂא רֹאשׁ (nasa rosz) dosł. ‘podnieść głowę’. [przypis edytorski] ↩
1062. 1062.policzył głowę — hebr. נָשַׂא רֹאשׁ (nasa rosz): ‘podnieść głowę’, może być rozumiane dosłownie lub jako ‘policzyć osoby’. «[Faraon] policzył ich pośród reszty swoich sług, jako że wyliczał tych, którzy będą mu posługiwać na uczcie i przypomniał sobie także o tych dwóch», zob. Raszi do 40:20. [przypis edytorski] ↩
1063. 1063.podczastwa swego — w znaczeniu: do pełnienia funkcji podczaszego u Faraona. [przypis edytorski] ↩
1064. 1064.zapomniał go — «„Nie pamiętał” od razu, gdy tylko wyszedł z więzienia i „zapomniał go” na długi czas, aż do czasu [snów Faraona], gdy Bóg uczynił cuda dla Josefa i [podczaszy] musiał sobie przypomnieć [o Josefie]», zob. Raszbam do 40:23. «Ponieważ Josef polegał na [podczaszym], że ten będzie o nim pamiętał, musiał pozostać w więzieniu jeszcze dwa lata […] powinien bowiem pokładać zaufanie [w Bogu] nie w Egipcjaninie [tu: Micrejczyku]», zob. Raszi do 40:23. [przypis edytorski] ↩
1065. 1065.rzeką — hebr. יְאֹר (jeor): ‘strumień, kanał, rzeka, Nil’. «Żadna inna rzeka nie jest określana tym słowem, jedynie Nil, gdyż w całym kraju [Micraim] ludzkimi siłami podbudowano liczne kanały, a Nil wpływa do nich i napełnia je [wodą], jako że deszcze nie spadają w Micraim tak często jak w innych krainach», zob. Raszi do 41:1. [przypis edytorski] ↩
1066. 1066.a to sen — Faraon pojął, że zakończył się już cały sen i teraz potrzebne jest jego wyjaśnienie, zob. Raszi do 41:7. [przypis edytorski] ↩
1067. 1067.wróżbitów — hebr. חַרְטֻמִּים (chartumim), ‘magicy, wróżbici, astrolodzy, biegli w ryciu hieroglifów’. «Ci, którzy kierują zapytania do kości zmarłych osób», zob. Raszi do 41:8. [przypis edytorski] ↩
1068. 1068.sny swoje — w hebrajskim oryginale słowo 'sen' jest tu w liczbie pojedynczej. Wróżbici nie umieli dać wyjaśnienia, gdyż myśleli, że Faraon śnił dwa sny, które się ze sobą nie łączą, zob. Chizkuni do 41:8. [przypis edytorski] ↩
1069. 1069.kto by je wytłumaczył Faraonowi — «[Wróżbici] wyjaśniali sny, ale nie w odniesieniu do faraona, więc nie przyjmował on tego co mówili i nie znajdował ukojenia w ich objaśnieniach, mówili np.: urodzi ci się siedem córek i pochowasz siedem córek», zob. Raszi do 41:8. «Faraon śnił zarówno sen jak i jego objaśnienie, ale pamiętał sen, zapomniał zaś jego wyjaśnienie», zob. Rabeinu Bachja do 41:8. Rabeinu Bachja, Bachja ben Aszer ibn Chalawa (1255-1340), hiszpański rabin i komentator Biblii. [przypis edytorski] ↩
1070. 1070.innego — słowo dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1071. 1071.każdy [innego] znaczenia sen — «[Każdy z nas śnił] sen, pasujący do wyjaśnienia, które zostało nam dane, [a wyjaśnienie było] spójne ze snem», zob. Raszi do 41:11. [przypis edytorski] ↩
1072. 1072.śniliśmy — u Cylkowa: 'sen śnił się nam'; uzasadnienie korekty: w oryginale jest krótsza i prostsza forma: אִישׁ כְּפִתְרוֹן חֲלֹמוֹ ( isz kepitron chalomo chalamnu) dosł. ‘każdy wedle wyjaśnienia swego/jego snu śniliśmy’. [przypis edytorski] ↩
1073. 1073.młodzieniec Ibrejski — podczaszy opisał Josefa w poniżający sposób, jako zbyt młodego, nie znającego języka, kogoś niegodnego żadnych zaszczytów, a jednak zdolnego prawidłowo objaśniać sny, zob. Raszi do 41:12. [przypis edytorski] ↩
1074. 1074.ostrzygł się — został ogolony i przebrany, zob. Ibn Ezra do 41:14. «Gdyż przed oblicze króla można udać się tylko wtedy, gdy zarówno ciało jak i ubiór wyglądają godnie», zob. Radak do 41:14. [przypis edytorski] ↩
1075. 1075.zrozumiesz — hebr. שָׁמַע (szama): ‘słyszeć’, tu jest odczytywane w znaczeniu ‘rozumieć, pojmować’, zob. Raszi, Radak, Raszbam do 41:15. [przypis edytorski] ↩
1076. 1076.Nie ja — «Mądrość nie pochodzi ode mnie, lecz to Bóg odpowie, wkładając w moje usta odpowiedź, która przyniesie dobrodziejstwo Faraonowi», zob. Raszi do 41:16. [przypis edytorski] ↩
1077. 1077.wygląd — u Cylkowa: 'wejrzenie'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w tym wersecie 'wejrzenie' mogłoby zostać odczytane w znaczeniu 'spojrzenie'. Także: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1078. 1078.opalonych — u Cylkowa:'zwarzonych'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie dwuznaczności. [przypis edytorski] ↩
1079. 1079.opalonych — u Cylkowa:'zwarzonych'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i uniknięcie dwuznaczności. [przypis edytorski] ↩
1080. 1080.zapomniana będzie — «To jest objaśnienie owego „pochłonięcia” [pięknych przez liche]», zob. Raszi do 41:30. [przypis edytorski] ↩
1081. 1081.znać nie będzie obfitości — «To jest objaśnienie [słów] „a przecie znać nie było iż weszły do wnętrza ich” (Ks. Rodzaju 41:21)», zob. Raszi do 41:31. [przypis edytorski] ↩
1082. 1082.urodzajów — słowo 'urodzajów' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1083. 1083.pod rękę Faraona — «Pod kontrolą [Faraona], w jego skarbcach», zob. Raszi do 41:35. [przypis edytorski] ↩
1084. 1084.duch Boży — «[Duch Boży jest w nim] dla objaśniania snów, to o ileż bardziej będzie dla mądrego zarządzania ziemskimi sprawami», zob. Raszbam do 41:38. [przypis edytorski] ↩
1085. 1085.tronem będę wyższy — «'Królem' będą nazywali tylko mnie [Faraona]», zob. Raszi do 41:40. [przypis edytorski] ↩
1086. 1086.włożył go na rękę Josefa — «Wręczenie pierścienia królewskiego oznaczało, że obdarowany jest drugi [po królu] pod względem rangi», zob. Raszi do 41:42. [przypis edytorski] ↩
1087. 1087.bisior — hebr. בִּגְדֵי שֵׁשׁ (bigdei szesz): ‘ubranie z wybielonego, cienkiego lnu lub bisioru’. Bisior to delikatna tkanina wyrabiana z jedwabistych nici, powstających z szybko krzepnącej wydzieliny gruczołu niektórych małży morskich, ale słowo 'bisior' może także odnosić się do cienkiej tkaniny płóciennej. [przypis edytorski] ↩
1088. 1088.namiestnikowskim — hebr. משנה (miszne): ‘drugi’. «Drugi z wozów [Faraona], jadący obok jego [rydwanu]», zob. Raszi do 41:43. [przypis edytorski] ↩
1089. 1089.zgiąć kolana! — hebr. אַבְרֵךְ (awrech), od בָּרַךְ (barach): ‘klękać’. Midrasz dostrzega tu dwa słowa: אָב רַךְ (aw rach): ‘ojciec’ i ‘delikatny’. Jest to określenie Josefa, który był dojrzały w mądrości jak ojciec, a w delikatnym, czyli młodzieńczym, wieku. Targum Onkelos odczytuje to jako: ‘oto ojciec [czyli doradca] króla’. zob. Raszi do 41:43. [przypis edytorski] ↩
1090. 1090.Ja Faraon — «Tylko ja nie podlegam twojej władzy», zob. Rabeinu Bachja do 41:44. [przypis edytorski] ↩
1091. 1091.bez ciebie — czyli «bez twojego rozkazu», zob. Bechor Szor do 41:44. [przypis edytorski] ↩
1092. 1092.nie podniesie nikt ani ręki, ani nogi — «Nikomu nie będzie wolno nigdzie pójść [bez twojego pozwolenia], albo też jest to raczej wyrażenie metaforyczne», zob. Ibn Ezra do 41:44. [przypis edytorski] ↩
1093. 1093.Cafnat-Paneach — od hebr. צָפַן (cafan): ‘ukrywać’. «Ten, który objaśnia ukryte [sprawy]», zob. Raszi do 41:45. Znaczenie egipskiego słowa פַּעְנֵחַ (paneach) nie jest pewne, aramejski Targum Onkelos tłumaczy to jako 'okrywać, rozszyfrowywać' sekrety. [przypis edytorski] ↩
1094. 1094.Poti-fery — jest on utożsamiany z Potifarem, zob. Raszi do 41:45. [przypis edytorski] ↩
1095. 1095.garściami — «Nawet z jednego ziarna uzyskiwano wiele garści plonu», zob. Radak do 41:47. [przypis edytorski] ↩
1096. 1096.pól każde miasto otaczających — «Ponieważ każda ziemia chroni swoje plony, [ludzie] wkładają do [spichlerza] z ziarnem nieco gleby z danego miejsca, co zabezpiecza plon przed gniciem», zob. Raszi do 41:48. [przypis edytorski] ↩
1097. 1097.zanim nastał rok głodu — «Stąd [płynie nauka], że zabronione jest płodzenie dzieci w czasach głodu», zob. Raszi do 41:50. [przypis edytorski] ↩
1098. 1098.Menasze — od hebr. נָשָׁה (nasza): ‘zapomnieć, pozbawić, spowodować zapomnienie’. [przypis edytorski] ↩
1099. 1099.Efraim — od hebr. פָּרָה (para): ‘wydawać owoce’ także w znaczeniu ‘rozmnażać się’. [przypis edytorski] ↩
1100. 1100.głód i w całej ziemi Micraim — «Ponieważ w całym kraju zgniło ziarno, za wyjątkiem zboża [w spichlerzach] Josefa», zob. Raszi do 41:55. [przypis edytorski] ↩
1101. 1101.a co powie wam, uczyńcie — midrasz sugeruje, że Josef nakazał im się obrzezać, a Faraon powiedział, by to uczynili, wierzył bowiem w moc Josefa, zob. Raszi do 41:55. [przypis edytorski] ↩
1102. 1102.sprzedawał — hebr. rdzeń שָׁבַר (szawar): 'złamać, połamać, rozłamać, rozrzucić', w odniesieniu do handlu oznacza zarówno sprzedawanie jak i kupowanie, zob. Raszi do 41:56. [przypis edytorski] ↩
1103. 1103.Micrejczykom — «Początkowo [Josef] sprzedawał im, aż rozeszła się wieść po innych krainach, że w Micraim jest zboże i sprzedawał także i innym», zob. Radak do 41:56. [przypis edytorski] ↩
1104. 1104.dowiedział się — hebr. וַיַּרְא (wajar) dosł. ‘zobaczył’. «Jak to ‘zobaczył’? Nie ‘zobaczył’ ale raczej ‘usłyszał’! Czemu jednak [napisane jest, że] ‘zobaczył’? Zobaczył w świętej, choć niewyraźnej wizji, że jest dla niego jakaś nadzieja w Micraim. Lecz nie było to rzeczywiste proroctwo, w którym mógłby poznać, że [ma to związek] z Josefem», zob. Raszi do 42:1. Komentarz odnosi się tu do podobnie brzmiących słów שֶׁבֶר (szewer): ‘sprzedawanie żywności’ i שֶׂבֶר (sewer): ‘nadzieja’. interpretując wyrażenie ‘zobaczył Jakub zboże’ jako ‘zobaczył Jakub nadzieję’. [przypis edytorski] ↩
1105. 1105.zboże — hebr. שֶׁבֶר (szewer): 'sprzedawanie i nabywanie żywności/zboża'. [przypis edytorski] ↩
1106. 1106.Na co się oglądacie — «Czemu przed synami Iszmaela i synami Esawa staracie się wyglądać tak, jak gdybyście byli syci? […] Czemu wszyscy mają patrzeć na was i dziwić się, że nie szukacie dla siebie pożywienia zanim skończą się wam zapasy?», zob. Raszi do 42:1. «Wszyscy inni idą [do Micraim] kupić zboże, a wy siedzicie!», zob. Radak do 42:1. [przypis edytorski] ↩
1107. 1107.zejdźcie — hebr. רְדוּ (redu): ‘zejdźcie’, słowo to ma wartość liczbową 210. «[Jakub] nie powiedział im ‘pójdźcie’, ale ‘zejdźcie’, co jest aluzją do 210 lat zniewolenia [Żydów] w Micraim», zob. Raszi do 42:2. [przypis edytorski] ↩
1108. 1108.dziesięciu — czemu powiedziane jest, że „dziesięciu”? «Czyż nie jest [dalej] napisane, że [Jakub] nie wysłał [z nimi] Binjamina? To sugeruje, że w braterskich uczuciach [do Josefa] byli podzieleni na dziesięciu, ponieważ miłość i nienawiść nie była u nich wszystkich jednakowa. Ale odnośnie do nabywania zboża wszyscy byli jednomyślni», zob. Raszi do 42:3. [przypis edytorski] ↩
1109. 1109.braci Josefa — «Nie jest napisane ‘synowie Jakuba’, co uczy, że żałowali, iż sprzedali [Josefa], postanowili, [że jeśli tylko go odnajdą] będą odnosić się do niego po bratersku oraz wykupią go za wszelką cenę, jakiej by od nich zażądano», zob. Raszi do 42:3. [przypis edytorski] ↩
1110. 1110.przygoda — hebr. אָסוֹן (ason): ‘nieszczęście’. «[Zagrożenie] chłodem, upałem, od bandytów, dzikich zwierząt» itp.. Binjamina był jedynym synem Rachel, który pozostał Jakubowi, był więc nie do zastąpienia, zob. Bechor Szor do 42:4. Midrasz zapytuje: «a co? w domu nie może mu się przytrafić nieszczęście?», ale płynie z tego nauka, że gdy człowiek wystawia się na niebezpieczeństwo, to wtedy mogą dosięgnąć go kary za grzechy, bo satan wykorzystuje ten czas na oskarżenia, zob. Raszi do 42:4. [przypis edytorski] ↩
1111. 1111.wśród przybywających — «Ukryli się [w tłumie], aby ich nie rozpoznano, ponieważ ojciec przykazał im, by nie pojawili się wszyscy razem w jednej bramie, lecz aby każdy wszedł innym wejściem [do miasta], by złe oko nie miało nad nimi władzy, wszyscy oni byli bowiem przystojni i krzepcy», zob. Raszi do 42:5. [przypis edytorski] ↩
1112. 1112.poznał Josef braci swoich — «Gdy znaleźli się w jego władzy, [Josef] rozpoznał w nich braci i zmiłował się nad nimi, podczas gdy oni, kiedy to [Josef] był w ich rękach ‘nie rozpoznali go’, [czyli] nie potraktowali jak brata», zob. Raszi do 42:8. [przypis edytorski] ↩
1113. 1113.nie poznali go — «Gdy rozstawał się z nimi, nie miał jeszcze brody, teraz zaś miał już brodę», zob. Raszi do 42:8. [przypis edytorski] ↩
1114. 1114.słabości — hebr. עֶרְוָה (erwa): ‘nagość, obnażone miejsce’. «Nieosłonięte miejsca w kraju, którędy łatwo można go najechać», zob. Raszi do 42:9. [przypis edytorski] ↩
1115. 1115.Wszyscyśmy synowie jednego człowieka — «Był to przebłysk świętego [proroczego] ducha, gdyż wliczyli ze sobą także Josefa, bo i on był synem ich ojca», zob. Raszi do 42:11. [przypis edytorski] ↩
1116. 1116.nie są — u Cylkowa: 'nie bywali'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. Zrobienie czasownika niedokonanego dla czasu przeszłego wyszło tu nieco karkołomnie, słowo 'bywać' nie pasuje do kontekstu. [przypis edytorski] ↩
1117. 1117.przybyliście wypatrywać — «Przecież weszliście przez dziesięć bram miasta, czemu nie weszliście [wszyscy] jedną bramą?!”», zob. Raszi do 42:12. [przypis edytorski] ↩
1118. 1118.już nie ma — «I to z powodu tego jednego [brata], którego nie ma, rozeszliśmy się po mieście, by go szukać», zob. Raszi do 42:13. [przypis edytorski] ↩
1119. 1119.To właśnie i powiedziałem wam — «[Josef] powiedział im: a jeślibyście go znaleźli i zażądano by od was dużo pieniędzy, wykupilibyście go? Odpowiedzieli mu: tak! Spytał więc: a gdyby wam powiedziano, że nie oddadzą go wam za żadne pieniądze, co byście zrobili? Oni zaś odpowiedzieli: po to przyszliśmy, aby zabijać lub dać się zabić, [oby tylko odzyskać brata]! A [Josef ] rzekł: „to właśnie i powiedziałem wam”! Przyszliście, by zabijać ludzi w mieście! Wywróżyłem z mojego kielicha, że dwóch z was wymordowało wielkie miasto Szechem», zob. Raszi do 42:14. [przypis edytorski] ↩
1120. 1120.na życie Faraona — jest to formuła przysięgi. «Gdy [Josef] przysięgał nieprawdziwie, przysięgał na życie Faraona», zob. Raszi do 42:15. [przypis edytorski] ↩
1121. 1121.chyba że — u Cylkowa: 'chyba gdy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1122. 1122.myśmy grzeszni — hebr. אֲשֵׁמִים (aszemim): ‘jesteśmy winni, zawiniliśmy’. «Bez wątpienia to za tamten grzech przyszło na nas to utrapienie, bo tak jak wszyscy zawiniliśmy razem tak i kara spada na nas razem, gdyby to był grzech jednego [z nas], to kara nie spotkałaby nas wszystkich jednakowo, jako że nasze grzechy nie są jednakie, ale ten grzech popełniliśmy wszyscy pospołu», zob. Bechor Szor do 42:21. [przypis edytorski] ↩
1123. 1123.poszukiwana jest — «Myśleli że [Josef] nie żyje, gdyż nie słyszeli nic o nim po tym, jak został sprzedany, jeśli więc został zabity lub zmarł na obcej ziemi, [uznali]: jesteśmy winni [rozlewu] jego krwi (por. Ks. Rodzaju 9:5)]», zob. Radak do 42:22. [przypis edytorski] ↩
1124. 1124.był — u Cylkowa: 'bywał'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie, słowo 'bywał' ma nieco inne znaczenie, a w oryginale w ogóle nie ma tu czasownika. [przypis edytorski] ↩
1125. 1125.tłumacz — bracia nie byli świadomi, że Josef rozumie hebrajski, a tłumaczem był Menasze, syn Josefa, zob. Raszi do 42:23. [przypis edytorski] ↩
1126. 1126.zapłakał — «[Zapłakał], gdyż usłyszał, że [bracia] żałują swojego uczynku», zob. Raszi do 42:24. [przypis edytorski] ↩
1127. 1127.Szymona — «Ponieważ to [Szymon] wrzucił go do dołu i to on powiedział do Lewiego: „Oto snowidz ów idzie!” (Ks. Rodzaju 37:19); inne wyjaśnienie jest takie, że Josef postanowił oddzielić go od Lewiego, aby ci dwaj nie zmówili się, by zabić [Josefa]», zob. Raszi do 42:24. [przypis edytorski] ↩
1128. 1128.przed oczyma ich — «Związał go jedynie na ich oczach, a gdy tylko wyszli uwolnił [Szymona], nakarmił go i napoił», zob. Raszi do 42:24. [przypis edytorski] ↩
1129. 1129.jeden z nich — «Był to Lewi, który został teraz sam, bez Szymona, swego towarzysza», zob. Raszi do 42:27. [przypis edytorski] ↩
1130. 1130.biesagi — hebr. אַמְתַּחַת (amtachat): ‘sakwa, biesaga’. Biesaga: podwójny worek przystosowany do przewieszania przez ramię lub przez siodło. [przypis edytorski] ↩
1131. 1131.Co to nam Bóg uczynił! — bracia byli przerażeni, że spada na nich kolejne nieszczęście i te pieniądze zwrócono im tylko po to, by ich oskarżyć, zob. Raszi do 42:28. [przypis edytorski] ↩
1132. 1132.nie jesteśmy — u Cylkowa: 'nie bywaliśmy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie; podobna sytuacja jak w 42:11. [przypis edytorski] ↩
1133. 1133.opróżniali — u Cylkowa: 'wypróżniali'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
1134. 1134.Osierocicie mnie — hebr. rdzeń שָׁכֹל (szachol) odnosi się do rodzica, któremu zmarły dzieci. «[Jakub] podejrzewał ich, że może zabili [Szymona] lub sprzedali, jak Josefa», zob. Raszi do 42:36. [przypis edytorski] ↩
1135. 1135.Dwóch — u Cylkowa: 'obu'; uzasadnienie korekty: usunięcie nielogiczności, Reuben miał więcej niż dwóch synów. [przypis edytorski] ↩
1136. 1136.Dwóch — «[Reuben] miał czterech synów, powiedział jednak rzecz nierozumną, że Jakub miałby zabić jego synów, co [Jakub] skwitował: głuptasie pierworodny, czyż twoi synowie nie są moi? Dlatego nawet nie wysilił się, aby odpowiedzieć na jego słowa, lecz tylko zapowiedział im, że Binjamin nie pójdzie z nimi», zob. Radak do 42:37. [przypis edytorski] ↩
1137. 1137.brat jego umarł — «Bo gdyby [Josef] żył, usłyszałbym cośkolwiek o nim [przez te 20 lat]», zob. Radak do 42:38. [przypis edytorski] ↩
1138. 1138.w żałości — u Cylkowa: 'z żałością'; uzasadnienie korekty: uniknięcie dwuznaczności, kto miał odczuwać tę żałość. Po hebrajsku jest tu dużo mocniejsze słowo בְּיָגוֹן ( bejagon): ‘w rozpaczy’. W 44:31 Cylkow tłumaczy to jako 'w żałości'. [przypis edytorski] ↩
1139. 1139.do ostatka spożyli — «Jehuda powiedział do [braci: zostawcie] staruszka, poczekamy aż skończy się w domu jedzenie», zob. Raszi do 43:2. [przypis edytorski] ↩
1140. 1140.Nie ujrzycie — u Cylkowa: 'nie ujrzeć wam'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1141. 1141.zejdziemy — u Cylkowa: 'znijdziem'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1142. 1142.abyśmy żyli — «Jehuda miał przebłysk święto [proroczego] ducha [mówiąc]: dzięki tej wędrówce ożyje twój duch, jak jest [dalej] napisane: „i ożył duch Jakuba ich ojca” (Ks. Rodzaju 45:27)», zob. Raszi do 43:8. [przypis edytorski] ↩
1143. 1143.nie pomarli — «Z głodu. Co do Binjamina nie jest pewne czy zostanie uwięziony czy nie, ale my wszyscy pomrzemy, jeśli nie pójdziemy, lepiej gdy odłożysz wątpliwość, a skupisz się na tym co pewne», zob. Raszi do 43:8. [przypis edytorski] ↩
1144. 1144.stawię — «I nie przyprowadzę ci go martwego, tylko żywego!», zob. Raszi do 43:9. [przypis edytorski] ↩
1145. 1145.po wszystkie dni — «Również w Przyszłym świecie», zob. Raszi do 43:9. [przypis edytorski] ↩
1146. 1146.zwlekali — «[Zwlekaliśmy] z twojej przyczyny, inaczej już byśmy wrócili z Szymonem i nie martwiłbyś się przez te wszystkie dni», zob. Raszi do 43:10. [przypis edytorski] ↩
1147. 1147.balsamu — hebr. צֳרִי (cori): ‘balsam’. Żywica kapiąca z drzew balsamicznych, jeden ze składników kadzidła świątynnego. [przypis edytorski] ↩
1148. 1148.miodu — hebr. דְּבַשׁ (dwasz): ‘miód’ lub ‘syrop uzyskiwany z daktyli albo winogron’. [przypis edytorski] ↩
1149. 1149.korzeni — hebr. נְכֹאת (nechot): ‘przyprawy [korzenne]’. Ogólna nazwa na mieszankę różnych przypraw lub rodzaj aromatycznej żywicy, por. Ks. Rodzaju 37:25. Tu midrasz odczytuje to jako ‘wosk’, zob. Raszi do 43:11. [przypis edytorski] ↩
1150. 1150.lotusu — hebr. לֹט (lot): ‘mirra, ladanum (lub labdanum)’. Brązowa żywica z krzewów z rodzaju cistus. [przypis edytorski] ↩
1151. 1151.pistacji — hebr. בָּטְנִים (botnim): ‘pistacje’. Pistacje lub brzoskwinie, zob. Raszi do 43:11; orzechy, zob. Ibn Ezra do 43:11. We współczesnym hebrajskim: ‘orzeszki ziemne’. [przypis edytorski] ↩
1152. 1152.migdałów — hebr. שְׁקֵדִים (szkedim): ‘migdały’. [przypis edytorski] ↩
1153. 1153.Bóg Wszechpotężny — hebr. אֵל שַׁדַּי (El Szaddaj): ‘Bóg Wszechmocny, Wszechpotężny’, por. komentarz do Ks. Rodzaju 17:1, 28:3, 35:11. Imię to odczytywane jest jako złożenie słów ש (sze): ‘który [ma/posiada]’ i די (daj): ‘dosyć’. «Bóg, który ma Swojego miłosierdzia w obfitości do rozdania i ma dość mocy w Swej ręce, by dawać, niechaj da wam miłosierdzie: to jest zwykłe wyjaśnienie [wersetu]. A wedle midrasza [Jakub modlił się]: Ten, który [stwarzając świat] powiedział do świata די (daj): ‘dość!’, oby powiedział ‘dość’ moim strapieniom. Bo nie zaznałem spoczynku od mojej młodości przez kłopoty z Labanem, kłopoty z Esawem, kłopoty z Rachel, kłopoty z Diną, kłopoty z Josefem, kłopoty z Szymonem i kłopoty z Binjaminem», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1154. 1154.niechaj da wam miłosierdzie — «Teraz nie brakuje wam już nic oprócz modlitwy, więc oto modlę się za was», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1155. 1155.brata — «Szymona», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1156. 1156.waszego drugiego — «Przemknął przez niego święty [proroczy] duch, gdyż dodał tu i Josefa», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1157. 1157.A mnie — «Aż do waszego powrotu będę w niepewności, czy nie zostałem osierocony», zob. Raszi do 43:14. Hebr. rdzeń שָׁכֹל (szachol) odnosi się do rodzica, któremu zmarły dzieci. [przypis edytorski] ↩
1158. 1158.osieroconym — «Bez Josefa i Szymona», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1159. 1159.osieroconym będę — «Bez Binjamina», zob. Raszi do 43:14. [przypis edytorski] ↩
1160. 1160.zaprowadzeni zostali do domu Josefa — «Gdyż nie było zwyczajem, aby inni, którzy przybywali zakupić zboże, nocowali w domu Josefa, lecz zatrzymywali się w gospodach w mieście», zob. Raszi do 43:18. [przypis edytorski] ↩
1161. 1161.wziąć — u Cylkowa: 'rzucił…', 'napadł…', 'wziął…'; uzasadnienie korekty: zupełnie niezrozumiałe jest dlaczego Cylkow nie stosuje tu bezokoliczników, w oryginale są bezokoliczniki: 'rzucić', 'napaść', 'wziąć'. [przypis edytorski] ↩
1162. 1162.Bóg wasz — «Za wasze zasługi [zostaliście obdarowani]», zob. Raszi do 43:23. [przypis edytorski] ↩
1163. 1163.Bóg ojca waszego — «A jeśli sami nie macie wystarczająco zasług, to za zasługi waszego ojca [Bóg was obdarował]», zob. Raszi do 43:23. [przypis edytorski] ↩
1164. 1164.wprowadził — tekst dwukrotnie mówi o wprowadzeniu, «ponieważ odciągali go na zewnątrz, tak by rozmawiać z nim u wejścia do domu, a gdy im powiedział „bądźcie spokojni…” [hebr. שָׁלוֹם לָכֶם (szalom lachem) dosł. ‘pokój wam!’] dali się poprowadzić i weszli za nim», zob. Raszi do 43:24. [przypis edytorski] ↩
1165. 1165.posiłek — u Cylkowa; 'chleb'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. [przypis edytorski] ↩
1166. 1166.do domu — do głównej sali, zob. Raszi i Radak do 43:26. [przypis edytorski] ↩
1167. 1167.podniósł oczy — gdy dwadzieścia lat wcześniej Josef po raz ostatni widział brata, Binjamin miał około dziesięciu lat. Bracia stali przed nim grupą, więc Josef wzrokiem poszukał wśród nich Binjamina, zob. Radak do 43:29. [przypis edytorski] ↩
1168. 1168.zawrzała miłość jego ku bratu swojemu — «[Josef] zapytał go: czy masz brata ze strony matki? Odpowiedział: miałem brata, ale nie wiem, gdzie on jest. Czy masz synów? Tak, mam dziesięciu synów». A każdemu ze swoich synów Binjamin nadał imię, które zawierało jakąś aluzję do losu Josefa, zob. Raszi do 43:30. [przypis edytorski] ↩
1169. 1169.obrzydzeniem — dla Micrejczyków wstrętne było jedzenie z obcymi, bo sami czuli się ludźmi wyższego rodzaju, zob. Chizkuni do 43:32. Brzydzili się, gdyż tamci jedli mięso zwierząt, którym Micrejczycy oddawali cześć, zob. Radak do 43:32. [przypis edytorski] ↩
1170. 1170.starszy po starszeństwie swoim — gdy mieli zasiąść do stołu «[Josef] uderzał w swój kielich i ogłaszał: Reuwen, Szymon, Lewi, Jehuda, Issachar, Zebulun: synowie jednej matki. I usiedli w takim porządku, który wskazywał na kolejność ich narodzin, tak samo [postąpił w przypadku] wszystkich [innych braci]. Gdy doszedł do Binjamina, powiedział: ten nie ma matki i ja nie mam matki, niech usiądzie obok mnie», zob. Raszi do 43:33. [przypis edytorski] ↩
1171. 1171.spoglądali — słowo 'spoglądali' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1172. 1172.porcje — u Cylkowa: 'upominki'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia i śmieszności, słowo 'upominek' oznacza obecnie coś innego, tu chodzi o porcje jedzenia, przysmaki. [przypis edytorski] ↩
1173. 1173.podpili sobie — «[Bracia] nie pili wina od dnia gdy sprzedali [Josefa], a tego dnia się napili», zob. Raszi do 43:34. [przypis edytorski] ↩
1174. 1174.podług słów waszych być powinno — «Rzeczywiście prawo jest takie, jak powiedzieliście, ale ja postąpię łagodniej», zob. Radak do 44:10. [przypis edytorski] ↩
1175. 1175.najstarszego zaczął — zaczął od najstarszego, «aby nie zorientowali się, że wie, gdzie jest [kielich]», zob. Raszi do 44:12. [przypis edytorski] ↩
1176. 1176.tam był —«[Josef] czekał na nich», zob. Raszi do 44:14. [przypis edytorski] ↩
1177. 1177.padli przed nim na ziemię — «Cała dziesiątka [braci] a wraz z nimi i Binjamin, tak spełnił się sen o jedenastu gwiazdach, które składały pokłon [Josefowi] (Ks. Rodzaju 37:9)», zob. Rebeinu Bachja do 44:14. [przypis edytorski] ↩
1178. 1178.odgadywać — «Czyż nie wiedzieliście, że tak ważny człowiek jak ja, co umie wróżyć, [umie też] rozumnie dojść do tego i rozpoznać własnym pomyślunkiem, że to wy ukradliście mi kielich?», zob. Raszi do 44:15. [przypis edytorski] ↩
1179. 1179.znalazł — u Cylkowa: 'wynalazł'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. W całym wersecie występują też czasowniki w formie 'my', z niezrozumiałych względów zmienione przez Cylkowa, tu: przywrócone. [przypis edytorski] ↩
1180. 1180.Bóg znalazł — «My wiemy, że nie popełniliśmy tego [wykroczenia], to Bóg spowodował, że nam się to przydarzyło», zob. Raszi do 44:16. «Nie możemy powiedzieć, że jesteśmy niewinni w tej [sprawie z kielichem], tak jak było to w przypadku naszych pieniędzy. Bóg odkrył nasz grzech, który już dawno zasługiwał u Niego na karę, by nas teraz pokarać i ukorzyć za to», zob. Radak do 44:16. [przypis edytorski] ↩
1181. 1181.ojca waszego — «Gdyż ojciec wyczekuje waszego powrotu z żywnością», zob. Radak do 44:17. [przypis edytorski] ↩
1182. 1182.Jehuda — przemówił Jehuda, ponieważ to on poręczył za zwrócenie Binjamina ojcu, zob. Chizkuni do 44:18. [przypis edytorski] ↩
1183. 1183.jako sam Faraon — «Jesteś w moich oczach ważny jak król: to jest zwykłe wyjaśnienie. A wedle midrasza [powiedział]: za [zatrzymanie Binjamina] zastaniesz w końcu dotknięty trądem, tak jak został pokarany Faraon z powodu mojej prababki Sary za jedną noc, gdy ją przetrzymał (Ks. Rodzaju 12:17). Inne wyjaśnienie: tak jak Faraon wydaje prawo, ale nie wykonuje go, obiecuje a nie spełnia, tak i ty [możesz postąpić]», zob. Raszi do 44:18. [przypis edytorski] ↩
1184. 1184.pytał — «Od początku szukałeś na nas jakiegoś zarzutu. Po co zadawałeś te wszystkie pytania? Czy przyszliśmy prosić o rękę twojej córki? Albo czy ty chciałeś poślubić naszą siostrę?», zob. Raszi do 44:19. [przypis edytorski] ↩
1185. 1185.chłopca [urodzonego mu na] starość, najmłodszego — u Cylkowa: 'chłopię starości młode'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia i śmieszności. [przypis edytorski] ↩
1186. 1186.brat zaś jego umarł — «[Jehuda] wygłosił to kłamstwo z lęku, pomyślał bowiem: jeśli powiem mu, że [ten brat żyje] to rozkaże ‘przyprowadźcie go do mnie’», zob. Raszi do 44:20. [przypis edytorski] ↩
1187. 1187.sam po matce swojej — «Nie ma on brata z tej samej matki», zob. Raszi do 44:20. [przypis edytorski] ↩
1188. 1188.bo gdyby opuścił ojca swojego — powiedzieliśmy ci, że «ojciec jego umrze w dniu, gdy go nie ujrzy. Ale mimo tego nie wahałeś, tylko powiedziałeś ‘jeśli wasz brat nie przyjdzie, nie zobaczycie mojego oblicza’. I o co w tym wszystkim chodzi, że potrzebowałeś tego chłopaka, a teraz chcesz go zatrzymać? [Czyż] okoliczności nie dowodzą, że to ty spowodowałeś to zatrzymanie, tak bardzo zapragnąłeś [Binjamina], ale nie mamy pojęcia po co», zob. Bechor Szor do 44:22. [przypis edytorski] ↩
1189. 1189.on by umarł — «Jeśli [chłopak] opuści swego ojca, obawiamy się, żeby nie umarł w drodze, bo faktycznie jego matka zmarła po drodze», zob. Raszi do 44:22. «Jego ojciec [przez to] umrze», zob. Raszbam do 44:22. [przypis edytorski] ↩
1190. 1190.zejść — u Cylkowa: 'znijść'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1191. 1191.zejdziemy — u Cylkowa: 'znijdziemy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1192. 1192.żona moja — Jakub uważał jedynie Rachel za swoją prawdziwą żonę. «Ta żona, która była moją żoną z mojego pragnienia, urodziła mi tylko dwóch synów i pokochałem ich tak, jak gdyby byli to moi jedyni synowie, pozostali zaś są dla mnie jak synowie nałożnic. I dlatego też Pismo na każdym miejscu stawia Rachel przed Leą», zob. Rabeinu Bachja do 44:27. [przypis edytorski] ↩
1193. 1193.strącicie tedy siwiznę moją w niedoli do grobu — Jakub powiedział: «Teraz, gdy [Binjamin] jest przy mnie, znajduję w nim pociechę po jego matce i po jego bracie, a jeśliby ten [chłopak] umarł, to było by dla mnie tak, jak gdyby wszyscy troje zmarli jednego dnia», zob. Raszi do 44:29. [przypis edytorski] ↩
1194. 1194.chłopca — u Cylkowa: 'chłopięcia'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1195. 1195.chłopca — u Cylkowa: 'chłopięcia'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1196. 1196.niechaj grzesznym będę — «Związałem się poważnym wyrokiem, że będę odrzucony w obu światach», zob. Raszi do 44:32. [przypis edytorski] ↩
1197. 1197.sługa twój zamiast chłopca — «Pod każdym względem go przewyższam: jestem silniejszy i do walki i do służby», zob. Raszi do 44:33. [przypis edytorski] ↩
1198. 1198.powstrzymać — u Cylkowa: 'wstrzymać'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia, uniknięcie niezgrabności. [przypis edytorski] ↩
1199. 1199.powstrzymać — «Kiedy [Jehuda] kilka razy wspomniał o cierpieniach, które spotkały ich ojca, ogarnęło [Josefa] współczucie dla ojca tak, iż nie mógł się powstrzymać od płaczu», zob. Radak do 45:1. [przypis edytorski] ↩
1200. 1200.wobec wszystkich stojących przed nim — «Nie mógł znieść myśli, że Micrejczycy stojący obok niego będą świadkami tego, jak jego bracia zostaną zawstydzeni, gdy [Josef] da im się rozpoznać», zob. Raszi do 45:1. [przypis edytorski] ↩
1201. 1201.Wydalcie — czyli: wyprowadźcie. [przypis edytorski] ↩
1202. 1202.zlękli się przed nim — nie mogli odpowiadać z powodu zawstydzenia, zob. Raszi i Radak do 45:3. Z powodu lęku o siebie, pamiętni tego, co mu niegdyś wyrządzili, zob. Bechor Szor i Chizkuni do 45:3. [przypis edytorski] ↩
1203. 1203.Przystąpcie też do mnie! — wedle midrasza, aby bracia mu uwierzyli, pokazał im, że jest obrzezany, zob. Raszi i Radak do 45:4. [przypis edytorski] ↩
1204. 1204.wielkiego — u Cylkowa: 'wieloznaczącego'; uzasadnienie korekty: nadinterpretacja u Cylkowa, w oryginale jest גְּדֹלָה (gdola): ‘duże/wielkie’. [przypis edytorski] ↩
1205. 1205.ojcem Faraona — w znaczeniu: towarzyszem i opiekunem, doradcą Faraona, zob. Raszi do 45:8. [przypis edytorski] ↩
1206. 1206.oczy wasze widzą — wasze oczy «widzą moją chwałę [w tym kraju], oraz to, że jestem waszym bratem, gdyż jestem obrzezany tak jak wy», zob. Raszi do 45:12. [przypis edytorski] ↩
1207. 1207.Binjamina — wymienił go oddzielnie i «zestawił go z nimi wszystkimi razem, by powiedzieć: tak jak nie żywię nienawiści do Binjamina, mojego brata, tak też i nie ma w moim sercu nienawiści do was», zob. Raszi do 45:12. [przypis edytorski] ↩
1208. 1208.usta moje przemawiają do was — mówię w świętym języku, czyli po hebrajsku, zob. Raszi do 45:12. [przypis edytorski] ↩
1209. 1209.o wszystkiej chwale mojej — «Aby ojciec nie obawiał się [wyjechać do obcego kraju], gdyż posiadam władzę i możliwości, by mu tutaj zapewnić dostatek», zob. Raszbam do 45:13. [przypis edytorski] ↩
1210. 1210.obejmując ich — hebr. עֲלֵהֶם (alehem) dosł. ‘nad nimi’. «Po tym, gdy [bracia] widzieli, że [Josef] płacze, a jego serce jest do nich życzliwie nastawione, rozmawiali z nim, jako że początkowo byli wobec niego zawstydzeni», zob. Raszi do 45:15. [przypis edytorski] ↩
1211. 1211.dobro — u Cylkowa: 'wybór'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia. [przypis edytorski] ↩
1212. 1212.dobro ziemi Micraim — krainę Goszen, zob. Raszi do 45:18. [przypis edytorski] ↩
1213. 1213.żyzność — u Cylkowa: 'tuk'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1214. 1214.żyzność — hebr. חֵלֶב הָאָרֶץ (chelew haarec) dosł. ‘tłuszcz/tłustość ziemi’. [przypis edytorski] ↩
1215. 1215.ty masz przykazane — u Cylkowa: 'tyś umocowany'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia i dwuznaczności, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'otrzymać rozkaz'. [przypis edytorski] ↩
1216. 1216.masz przykazane — konieczny był rozkaz Faraona, ponieważ zakazane było wywożenie z Micraim zarówno wozów jak i żywności, zob. Radak do 45:19. [przypis edytorski] ↩
1217. 1217.dzieci — u Cylkowa: 'dziatek'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1218. 1218.przybądźcie — u Cylkowa: 'przyjdźcie'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie i uniknięcie nieporozumienia. [przypis edytorski] ↩
1219. 1219.szaty na zmianę — u Cylkowa: 'przemienne szaty'; uzasadnienie korekty: uniknięcie śmieszności. [przypis edytorski] ↩
1220. 1220.szaty na zmianę — Josef dał im nowe ubrania «ponieważ to on doprowadził do tego, że [bracia] rozdarli swoje szaty (Ks. Rodzaju 44:13), gdy kazał umieścić swój kielich w biesadze Binjamina, a teraz byli zawstydzeni, mając podarte odzienia», zob. Chizkuni do 45:22. [przypis edytorski] ↩
1221. 1221.pięć szat — dał Binjaminowi pięć szat: «jedną dlatego, że ten rozdarł swoje szaty tak jak i pozostali bracia, drugą dlatego, że był on synem jego matki, trzecią za to, że został zawstydzony oskarżeniem o kradzież, a czwartą i piątą ponieważ [pomówienie o kradzież] obarczało [Binjamina] karą zapłacenia podwójnej wartości skradzionego przedmiotu», zob. Chizkuni do 45:22. [przypis edytorski] ↩
1222. 1222.Nie wadźcie się — «Nie zajmujcie się sporami dotyczącymi żydowskiego prawa […]. Inne wyjaśnienie: ponieważ [bracia] doznali zawstydzenia, [Josef] martwił się, by nie sprzeczali się po drodze na temat jego sprzedania, by nie kłócili się, mówiąc: ‘to przez ciebie został sprzedany!’, ‘to ty go obmawiałeś tak, aż żeśmy go znienawidzili!’», zob. Raszi do 45:24. [przypis edytorski] ↩
1223. 1223.w — u Cylkowa: 'na'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, chodzi o 'drogę' w znaczeniu 'czasu trwania podróży'. [przypis edytorski] ↩
1224. 1224.zobaczył wozy, które przysłał Josef — hebr. עֲגָלָה (agala): ‘wóz’ zapisuje się w taki sam sposób jak słowo (egla): ‘jałówka’. Josef wysłał wskazówkę, co studiował wraz z ojcem, tuż przed tym, gdy się z nim rozstał: fragment o złamaniu karku jałówki (Ks. Powtórzonego Prawa 21:1-9). «I dlatego napisane jest: „zobaczył wozy, które przysłał Josef” a nie ‘które przysłał Faraon’», zob. Raszi do 45:27. [przypis edytorski] ↩
1225. 1225.ożył duch — «Szechina [Boska obecność], która opuściła [Jakuba, teraz ponownie] spoczęła na nim», zob. Raszi do 45:28. [przypis edytorski] ↩
1226. 1226.Dosyć! — hebr. רַב (raw): ‘dużo’, tu w znaczeniu: ‘tego aż za wiele!’. «Wiele jeszcze przede mną radości i szczęśliwości, skoro mój syn Josef ciągle żyje!», zob. Raszi do 45:28. [przypis edytorski] ↩
1227. 1227.Bogu ojca swego, Icchaka — Jakub lękał się, czy dobrze postępuje udając się do Micraim, ponieważ jego ojcu Bóg tego wyraźnie zakazał (Ks. Rodzaju 26:2), zob. Bechor Szor do 46:1. [przypis edytorski] ↩
1228. 1228.Jakubie, Jakubie! — powtórzenie imienia jest wyrazem umiłowania osoby, zob. Raszi do 46:2. «Przez wiele lat duch proroczy nie spoczywał na Jakubie, teraz [Bóg] zawołał go dwukrotnie, by wyczulić jego uwagę, że oto dostąpi proroctwa», zob. Radak do 46:2. [przypis edytorski] ↩
1229. 1229.nie obawiaj się zstąpić do Micraimu — «[Jakub] martwił się tym, że musi opuścić Ziemię Izraela», zob. Raszi do 46:3. [przypis edytorski] ↩
1230. 1230.też cię wywiodę — «[Bóg] obiecał mu, że zostanie pochowany w Ziemi Israela», zob. Raszi do 46:4. [przypis edytorski] ↩
1231. 1231.który nabyli w ziemi Kanaan — «Ale wszystko to, co [Jakub] nabył w Paddan-Aram, oddał Esawowi w zamian za miejsce [Esawa w grobowcu] w grocie Machpela», zob. Raszi do 46:6. [przypis edytorski] ↩
1232. 1232.wnuczki swoje — to odnosi się do Serach córki Aszera i Jochebed córki Lewiego, zob. Raszi do 46:7. [przypis edytorski] ↩
1233. 1233.trzydzieści i trzy — «Jednak wyliczone są tu tylko trzydzieści dwie osoby, ta [brakująca] to Jochebed, która urodziła się pomiędzy murami, gdy wchodzili do miasta […], jej narodziny miały miejsce w Micraim, ale jej poczęcie [było wcześniej]», zob. Raszi do 46:15. [przypis edytorski] ↩
1234. 1234.żony Jakuba — «W przypadku wszystkich innych [kobiet] nie jest powiedziane o nich ‘żona’, dlatego że to [Rachel] była główną panią domu», zob. Raszi do 46:19. [przypis edytorski] ↩
1235. 1235.(synowie) — słowo (synowie) nie występuje w oryginale, tu dodane przez Cylkowa w nawiasie. [Dodane słusznie, ale w innych miejscach Cylkow nie stosuje nawiasów, dodając słowa]. [przypis edytorski] ↩
1236. 1236.siedemdziesiąt — gdy przybyli do Micraim było ich już razem siedemdziesiąt osób, bo zastali tam Josefa i jego synów oraz narodziła się Jochebed, gdy wchodzili do miasta, zob. Raszi do 46:26. [przypis edytorski] ↩
1237. 1237.aby mu wskazał — hebr. לְהוֹרֹת (lehorot): ‘wskazywać’, od rdzenia יָרָה (jara): ‘wskazywać, celować, strzelać, instruować’. Od tego samego rdzenia wywodzi się słowo Tora w znaczeniu ‘instrukcja, nauka, wskazówka’. Midrasz uczy, że posłał Jehudę przodem, «aby przygotował mu dom nauki, z którego będzie się rozprzestrzeniać nauka Tory», zob. Raszi do 46:28. [przypis edytorski] ↩
1238. 1238.zaprzągł Josef wóz swój — «Osobiście zaprzągł konie do wozu, gdyż gorliwie pragnął okazać szacunek ojcu», zob. Raszi do 46:29. [przypis edytorski] ↩
1239. 1239.gdy mu się ukazał — «Josef ukazał się ojcu», zob. Raszi do 46:29. «Ukazał mu się z daleka, aby powiedziano [ojcu] ‘oto Josef nadchodzi naprzeciw ciebie!’ [Jakub mógł nie wiedzieć jak Josef wyglądał w tym czasie], i zbliżał się do niego, by nie ukazać się ojcu znienacka», zob. Radak do 46:29. [przypis edytorski] ↩
1240. 1240.i płakał u szyi jego — Josef padł ojcu na szyję i płakał, ale Jakub nie padł na szyję Josefa, ponieważ w tym momencie recytował modlitwę Szema, zob. Raszi do 46:29. [przypis edytorski] ↩
1241. 1241.hodowcami — u Cylkowa: 'hodownikami'; uzasadnienie korekty: uniknięcie niezgrabności i uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1242. 1242.hodowcami — Cylkowa: 'hodownikami'; uzasadnienie korekty: uniknięcie niezgrabności i uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1243. 1243.To powiecie: hodowcami bydła — «Aby Faraon nie wziął was do służby wojskowej», zob. Radak do 46:34. [przypis edytorski] ↩
1244. 1244.obrzydzeniem — ponieważ Micrejczycy czcili owce jako swoje bóstwa, zob. Raszi do 46:34. [przypis edytorski] ↩
1245. 1245.pięciu mężów — Josef wybrał tych, którzy wyglądali na najsłabszych, bo gdyby Faraon zobaczył tych mocarnych braci, uczyniłby z nich wszystkich swoich wojowników, zob. Raszi do 47:2. [przypis edytorski] ↩
1246. 1246.na najlepszej — u Cylkowa: 'na wyborze'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia i uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1247. 1247.pobłogosławił — «Chodzi tu [jedynie] o pozdrowienie, jakie składają wszyscy, którzy stawiają się przed królem», zob. Raszi do 47:7. [przypis edytorski] ↩
1248. 1248.wędrówki — u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie i doprecyzowanie znaczenia, 'pielgrzymka' kojarzy się z czymś innym obecnie. [przypis edytorski] ↩
1249. 1249.Dni-lat wędrówki mojej — hebr. מְגוּרַי (meguraj): ‘miejsce zamieszkania, miejsce pobytu/przebywania’, od rdzenia גוּר (gur), z tego samego rdzenia wywodzi się słowo גֵּר (ger): ‘przybysz, obcy osadnik’ w niektórych kontekstach także: ‘konwertyta’. Jakub powiedział: «moje dni bycia obcym przybyszem; całe moje życie byłem nietutejszym przybyszem w cudzych krainach», zob. Raszi do 47:9. [przypis edytorski] ↩
1250. 1250.i nie doszły dni-lat życia ojców moich — nie były tak dobre jak ich lata życia, zob. Raszi do 47:9. [przypis edytorski] ↩
1251. 1251.wędrowania — u Cylkowa: 'pielgrzymstwa'; jw. [przypis edytorski] ↩
1252. 1252.pobłogosławił Jakub Faraona — «[Pozdrowił go], tak jak czynią to wszyscy oddalający się od władcy, prosząc o pozwolenie [wyjścia]. Ale midrasz uczy: jakie błogosławieństwo dał [Jakub Faraonowi]? Aby Nil podnosił się u stóp Faraona, jako że Micraim nie czerpie wody z deszczów, lecz to Nil wzbiera i nawadnia [kraj]. Od czasu błogosławieństwa, [które dostał] od Jakuba, Faraon chodził nad Nil i gdy się zbliżał, rzeka podnosiła się i nawadniała ziemię», zob. Raszi do 47:10. [przypis edytorski] ↩
1253. 1253.w ziemi Rameses — należącej do krainy Goszen, zob. Raszi do 47:11. [przypis edytorski] ↩
1254. 1254.stosownie do dziatwy — «Wedle potrzeb wszystkich członków ich domostw», zob. Raszi do 47:12. [przypis edytorski] ↩
1255. 1255.nie staje pieniędzy — w znaczeniu: skończyły się pieniądze, od hebr. אָפֵס (afes): ‘skończyć się, dojść do końca’, we współczesnym hebrajskim efes oznacza ‘zero’. [przypis edytorski] ↩
1256. 1256.tylko daj nasienia — «Na obsianie ziemi. Chociaż Josef zapowiedział „jeszcze pięć lat, w których nie będzie ani orki, ani żniwa” (Ks. Rodzaju 45:6), gdy Jakub przybył do Micraim, nadeszło wraz z nim błogosławieństwo, zaczęto siać i głód się kończył», zob. Raszi do 47:19. [przypis edytorski] ↩
1257. 1257.lud przeniósł on do miast — «Josef przeniósł ich z miasta do miasta, dla przypominania im, że nie posiadają już ziemi», zob. Raszi do 47:21. [przypis edytorski] ↩
1258. 1258.siedemnaście lat — «Tak jak Josef był pod opieką Jakuba [swego ojca] przez siedemnaście lat, tak był Jakub pod opieką Josefa przez siedemnaście lat», zob. Radak do 47:28. [przypis edytorski] ↩
1259. 1259.połóżże rękę twoje pod biodro moje — «Dla złożenia przysięgi», por. Ks. Rodzaju 24:2, zob. Raszi do 47:29. [przypis edytorski] ↩
1260. 1260.miłość i wierność — hebr. חֶסֶד וֶאֱמֶת (chesed weemet): ‘dobroć i prawda’. «Dobry uczynek, który robi się wobec zmarłego to prawdziwa dobroć, ponieważ nie ma oczekiwania, że się on za to odwdzięczy», zob. Raszi do 47:29. [przypis edytorski] ↩
1261. 1261.chciej — słowo 'chciej' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1262. 1262.pokłonił się Israel w głowach łoża — «[Jakub] skierował swoje ciało ku Szechinie [Boskiej obecności], stąd powiedzieli mędrcy: Szechina przebywa ponad głową osoby chorującej (Szabat12b)», zob. Raszi do 47:31. [przypis edytorski] ↩
1263. 1263.doniesiono Josefowi — tekst nie precyzuje kto poinformował Josefa, «niektórzy wyjaśniają, że był to Efraim, który stale odwiedzał Jakuba, by uczyć się Tory, a gdy Jakub zachorował w krainie Goszen, Efraim poszedł do Micraim do swojego ojca, by go o tym powiadomić», zob. Raszi do 48:1. [przypis edytorski] ↩
1264. 1264.Bóg Wszechpotężny — hebr. אֵל שַׁדַּי (El Szaddaj), zob. Ks. Rodzaju 35:11 i przypisy do tego miejsca. [przypis edytorski] ↩
1265. 1265.zbór narodów — «[Bóg] oznajmił mi, że w przyszłości ma wyjść ze mnie jeszcze zbór i narody, jako że powiedział mi „naród i zbór narodów” (Ks. Rodzaju 35:11). „Naród” odnosiło się do Binjamina, ale „zbór narodów” oznacza jeszcze dwóch, oprócz Binjamina, a więcej synów mi się nie narodziło, dał mi zatem [Bóg] do zrozumienia, że w przyszłości jedno z plemion się rozdzieli, i teraz ja przekazuję tę [zapowiedź] tobie», zob. Raszi do 48:4. [przypis edytorski] ↩
1266. 1266.moimi oni — «Będą wliczani wraz z moimi pozostałymi synami, aby otrzymali swoją część w Ziemi Israela, każdy dla siebie», zob. Raszi do 48:5. [przypis edytorski] ↩
1267. 1267.Dzieci wszakże, które urodzą się z ciebie, po nich, twoje będą — «[Wnukowie], którzy urodzą się za twojego życia z Efraima i z Menaszego, będą uważani za twoich [synów] i będą naczelnikami rodów, tak jak synowie Jehudy czy Aszera», zob. Chizkuni do 48:6. [przypis edytorski] ↩
1268. 1268.imieniem braci swoich nazywani będą w udziale ich — «Synowie twoi lub wnukowie twoi, którzy ci się urodzili po moim przybyciu, przez te siedemnaście lat, gdy tu byłem, oni będą kojarzeni z imionami braci swoich [Efraima i Menaszego], ale nie będą założycielami plemion tylko naczelnikami rodów [w obrębie plemienia Efraima lub Menaszego]», zob. Raszbam do 48:6. [przypis edytorski] ↩
1269. 1269.pochowałem ją tam — «Chociaż ja trudzę ciebie, abyś zaniósł mnie i pochował w ziemi Kanaan, nie uczyniłem tak dla twojej matki, [a pochowałem ją tam, gdzie zmarła], choć było już tak blisko do Beit Lechem. […] I wiem, że masz do mnie urazę w sercu o to, ale wiedz, że postąpiłem tak na Boże polecenie», zob. Raszi do 48:7. [przypis edytorski] ↩
1270. 1270.rzekł: „Któż ci są?” — wzrok Jakuba był już osłabiony, por. dalej Ks. Rodzaju 48:10, zob. Chizkuni i Rabeinu Bachja do 48:8. [przypis edytorski] ↩
1271. 1271.tu — hebr. בָּזֶה (baze) dosł. ‘poprzez to, tym’. Josef pokazał mu dokument zaręczyn i kontrakt ślubny (ketubę) jako dowód, że dzieci te pochodzą z legalnego związku a ich matka przyjęła wiarę Israela, zob. Raszi do 48:9. [przypis edytorski] ↩
1272. 1272.Menaszego lewą ręką swoją, po prawej Israela — ponieważ Menasze był pierworodny i przysługiwało mu błogosławieństwo, Josef postawił go po prawej stronie Jakuba, zob. Raszi do 48:13. [przypis edytorski] ↩
1273. 1273.a ten — u Cylkowa: 'lubo'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1274. 1274.błogosławił Josefowi — «Błogosławieństwo dla dzieci jest też błogosławieństwem dla ojca», zob. Raszbam do 48:15. [przypis edytorski] ↩
1275. 1275.Anioł — «Anioł zwykle posyłany był do mnie, gdy byłem w kłopotach, por. Ks. Rodzaju 31:11-13», zob. Raszi do 48:16. Bóg, który przejawiał się, posyłając anioła wybawiającego, niech On tak samo błogosławi tych młodzieńców, zob. Chizkuni do 48:16. [przypis edytorski] ↩
1276. 1276.chłopcom — u Cylkowa: 'chłopiętom'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1277. 1277.niechaj rozrosną się w mnóstwo — hebr. וְיִדְגּוּ (wajidgu): ‘przymnażać, zwiększać’, zawiera w sobie słowo דָּג (dag): ‘ryba’. Niech mnożą się, «na podobieństwo ryb, które płodzą i rozmnażają się, a złe oko nie ma nad nimi władzy», zob. Raszi do 48:16. [przypis edytorski] ↩
1278. 1278.położył — u Cylkowa: 'położyć chce'; uzasadnienie korekty: niezrozumiała decyzja Cylkowa: zdarzenie już się wydarzyło i nie ma w oryginale czasownika 'chcieć'. [przypis edytorski] ↩
1279. 1279.Tobą błogosławić będzie Israel w słowach — ten, kto będzie błogosławił swego syna, będzie wypowiadał nad nim słowa: „Oby uczynił cię Bóg jako Efraima i jako Menaszego”, zob. Raszi do 48:20. [przypis edytorski] ↩
1280. 1280.przedłożył — u Cylkowa: 'przełożył'; uzasadnienie korekty: doprecyzowanie znaczenia i uniknięcie dwuznaczności, 'przełożyć' kojarzy się z bardziej fizyczną aktywnością przekładania przedmiotu na inne miejsce, czasownik w użyty oryginale oznacza 'postawił/położył'. [przypis edytorski] ↩
1281. 1281.udział — hebr. שְׁכֶם (szchem) dosł. ‘ramię’, tu: ‘porcja, udział dla pierworodnego’. «Ponieważ ty będziesz się trudził moim pogrzebem, ja też daję ci w dziedzictwie dodatkowy udział, gdzie ty będziesz pochowany. A gdzie to jest? W Szechem, jak jest napisane: „Kości Józefa zaś, które sprowadzili byli synowie Israela z Egiptu pochowali w Szechem” (Ks. Jozuego 24:32)», zob. Raszi do 48:22. [przypis edytorski] ↩
1282. 1282.Emorejczyka — midrasz odnosi to do Esawa, zob. Raszi do 48:22. Por. też przypis do Ks. Rodzaju 46:6. [przypis edytorski] ↩
1283. 1283.mieczem moim i łukiem moim — w znaczeniu przenośnym: mądrością i modlitwą, zob. Raszi do 48:22. [przypis edytorski] ↩
1284. 1284.oznajmię wam — «[Jakub] chciał im wyjawić koniec [czasów wygnania], ale opuściła go Szechina [Boska obecność] i zaczął mówić o innych rzeczach», zob. Raszi do 49:1. [przypis edytorski] ↩
1285. 1285.byś miał — słowa 'byś miał' dodane przez Cylkowa, nie ma ich w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1286. 1286.pierwszeństwa mieć nie będziesz! —«Nie otrzymasz już wszystkich tych przywilejów, które ci się należały [jako pierworodnemu]. I w czym przejawiła się twoja porywczość? Żeś wstąpił na łoże ojca twojego, por. Ks. Rodzaju 35:22», zob. Raszi do 49:4. [przypis edytorski] ↩
1287. 1287.znieważyłeś! — to wyrażenie może odnosić się do Reubena, zob. Bechor Szor do 49:4 lub do samego Jakuba, zob. Ramban do 49:4; a nawet do Boskiej obecności: «wtedy zhańbiłeś Tego, który unosił się nad moim łożem: czyli Szechinę, która stale przebywała ponad nad łożem [Jakuba]», zob. Raszi do 49:4. «Od dnia gdy znieważyłeś…, moje łoże zostało usunięte ode mnie [zaprzestałem obcowania z moimi żonami]», zob. Ibn Ezra do 49:4. [przypis edytorski] ↩
1288. 1288.[Na] łoże moje wstąpił — u Cylkowa: 'łoże moje wysokie'; uzasadnienie korekty: wybór Cylkowa zawiera jakąś nadinterpretację, choć rzeczywiście jest to bardzo niejasny fragment. W oryginale są tam tylko dwa słowa: יְצוּעִי עָלָה (jecui ala) dosł. ‘łoże moje wszedł’. [przypis edytorski] ↩
1289. 1289.to bracia — «We wspólnej zmowie przeciwko Szechemowi i przeciwko Josefowi», zob. Raszi do 49:5. [przypis edytorski] ↩
1290. 1290.rozboju — hebr. חָמָס (chamas): ‘przemoc, bezprawie, rabunek’. «Macie skłonność do mordowania zrabowaną z błogosławieństwa dla Esawa, bo to należy do jego rzemiosła, od niego to zrabowaliście», zob. Raszi do 49:5. [przypis edytorski] ↩
1291. 1291.zabili męża — to odnosi się do Chamora i ludzi z miasta Szechem, zob. Raszi do 49:6. [przypis edytorski] ↩
1292. 1292.kaleczyli wołu — to odnosi się do Josefa, który porównany jest do byka, por. Ks. Powtórzonego Prawa 33:17, zob. Raszi do 49:6. [przypis edytorski] ↩
1293. 1293.Przeklęty gniew ich — «Nawet w chwili gdy [Jakub] ich ganił, nie przeklinał ich samych, lecz jedynie ich gwałtowność», zob. Raszi do 49:7. [przypis edytorski] ↩
1294. 1294.rozproszę ich w Israelu — plemię Lewiego nie będzie liczone razem z pozostałymi plemionami i nie otrzyma przydzielonego obszaru w Ziemi Israela, ale będą mieszkali w miastach, por. Ks. Liczb 26:62, zob. Raszi do 49:7. [przypis edytorski] ↩
1295. 1295.ciebie wysławiać będą bracia twoi — «Ponieważ [Jakub] zganił trzech pierwszych synów ostrymi słowami, Jehuda zaczął się wycofywać, aby [ojciec] nie napomniał go za historię z Tamar, więc Jakub skierował do niego życzliwe słowa: Jehudo, ty nie jesteś jako oni!» , zob. Raszi do 49:8. [przypis edytorski] ↩
1296. 1296.synowie ojca twojego — «Jako że [bracia] pochodzili od różnych matek, [Jakub] nie powiedział ‘synowie matki twojej’» , zob. Raszi do 49:8. [przypis edytorski] ↩
1297. 1297.Młody lwie Jehudo — to wyrażenie odczytywane jest jako aluzja do Dawida, potomka Jehudy, zob. Raszi do 49:9. [przypis edytorski] ↩
1298. 1298.Na zdobyczy, synu mój, wzrosłeś! — «Wycofałeś się z planu uśmiercenia Josefa (Ks. Rodzaju 37:26), oraz od wyroku śmierci na Tamar (Ks. Rodzaju 38:26)», zob. Raszi do 49:9. [przypis edytorski] ↩
1299. 1299.Nie ustąpi berło od Jehudy — «Od kiedy po raz pierwszy zostanie ukoronowany [potomek] Jehudy, czyli począwszy od królestwa Dawida, korona nie będzie przeniesiona na inne plemię», zob. Chizkuni do 49:10. Berło jest aluzją do przywódców mędrców Tory w Babilonii, zob. Raszi do 49:10. [przypis edytorski] ↩
1300. 1300.buława spomiędzy stóp jego — to odnosi się do synów Jehudy, zob. Radak do 49:10 lub do uczonych skrybów, zob. Ibn Ezra i Chizkuni do 49:10, albo też jest to aluzja do przywódców mędrców Tory w Ziemi Israela», zob. Raszi do 49:10. [przypis edytorski] ↩
1301. 1301.do — słowo 'do' dodane przez Cylkowa, NIE ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1302. 1302.Szilo — hebr. שִׁילֹה (szilo) może być tu odczytane jako שֶׁלוֹ (szelo): ‘jego, należące go niego’. Póki nie przyjdzie «Król Mesjasz, do którego należy królestwo», zob. Raszi do 49:10. Niektórzy odnoszą to słowo do miasta Szilo, zob. Ibn Ezra i Bechor Szor do 49:10. [przypis edytorski] ↩
1303. 1303.ludów — u Cylkowa: 'plemion'; uzasadnienie korekty: wybór Cylkowa niezrozumiały, w oryginale jest słowo עמים (amim): ‘ludy’. [przypis edytorski] ↩
1304. 1304.winorośli — u Cylkowa: 'u łozy'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1305. 1305.wypierze w winie odzież swoją, a w soku winogron szatę swą — wszystkie te wyrażenia oznaczają obfitość winnic i wina na ziemi Jehudy, zob. Raszi do 49:11. [przypis edytorski] ↩
1306. 1306.iskrzącymi — u Cylkowa: 'iskrzących', 'białych': uzasadnienie korekty: w wersji Cylkowa werset 12 nie łączył się logicznie z wersetem 11, a stanowią one jeden fragment. [przypis edytorski] ↩
1307. 1307.białymi zębami od mleka — ziemia Jehudy będzie także zasobna w pastwiska, «czerwoność oczu będzie z powodu obfitości wina, a biel zębów z powodu obfitości mleka», zob. Raszi do 49:12. [przypis edytorski] ↩
1308. 1308.ku brzegom mórz — «Zebulun trudnił się handlem [morskim] i dostarczał utrzymania dla ludzi z plemienia Isachara, ci zaś zajmowali się studiowaniem Tory», zob. Raszi do 49:13. [przypis edytorski] ↩
1309. 1309.Cydonowi — w innych przekładach jako: Sydon lub Sidon, miasto na południowym wybrzeżu Libanu. [przypis edytorski] ↩
1310. 1310.osioł kościsty — osioł jest tu symbolem siły i pracowitości, z jaką plemię Isachara poświęcało się nauce Tory, zob. Raszi do 49:14. [przypis edytorski] ↩
1311. 1311.nachylił barki swe do dźwigania — ujrzał, że ziemia dostarczy mu wszystkiego, co potrzebne, bez konieczności trudzenia się handlem i zajął się uprawą roli, zob. Bechor Szor do 49:15. [przypis edytorski] ↩
1312. 1312.poddał się daninie robotnika — z plonów dostarczał specjalny dar, tzw. תְּרוּמָה (truma) i dziesięciny, dla kohenów, lewitów orz dla królów Israela, zob. Bechor Szor do 49:15. [przypis edytorski] ↩
1313. 1313.bronić będzie — hebr. יָדִין (jadin): ‘osądzi, pomści’. Jakub przepowiada, że plemię Dana będzie stanowiło tylną straż obozu Israela podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszbam do 49:16. Inni upatrują tu proroctwo odnośnie do Samsona, zob. Raszi, Radak, Rabeinu Bachja do 49:16. [przypis edytorski] ↩
1314. 1314.jako każde — hebr. כְּאַחַד (keachad): ‘jak jeden’. «Cały Israel będzie z nim jednością», zob. Raszi do 49:16. «Jak ten, który jest jedyny/wyjątkowy wśród plemion [w pokonywaniu wrogów], czyli jak Jehuda», zob. Ramban do 49:16. [przypis edytorski] ↩
1315. 1315.Dan wężem na drodze — podczas wędrówki przez pustynię plemię Dana było ostatnim zastępem, a także w Ziemi Israela zamieszkiwali oni przy granicy, jako pierwsi stykali się z napadającym wrogiem i powstrzymywali go od wdarcia się w głąb, stąd porównanie do kąsającego węża na drodze, zob. Bechor Szor do 49:17. [przypis edytorski] ↩
1316. 1316.Wiekuisty — u Cylkowa: 'Boże'; uzasadnienie korekty: prawdopodobnie pomyłka, bo Cylkow wszędzie konsekwentnie tłumaczy Imię Czteroliterowe jako 'Wiekuisty'. [przypis edytorski] ↩
1317. 1317.Gad, — najeźdźcy napierać nań będą — hebr. גְּדוּד (gedud): ‘oddział, banda, zbrojna grupa’, może być także rozumiane w odniesieniu do Gada, którego plemię odziedziczyło ziemie za Jodanem. «Oddziały [Gada] przekroczyły Jordan wraz z braćmi [z innych plemion], i walczyli oni zbrojnie [razem z nimi], aż zdobyli ziemię Kanaan», zob. Raszi do 49:19. [przypis edytorski] ↩
1318. 1318.ich pięty — «Wszystkie oddziały [Gada] powrócą do swojej ziemi za Jordanem, tymi drogami, którymi przyszli, bez strat w ludziach», zob. Raszi do 49:19. [przypis edytorski] ↩
1319. 1319.tłuste pokarmy — ziemia Aszera będzie obfitować w drzewa oliwne, zob. Raszi do 49:20. [przypis edytorski] ↩
1320. 1320.łania chyża — szybka łania jest metaforą ziemi, w której szybko dojrzewają plony. Opowieść talmudyczna (Sota 13a) łączy ten werset z dniem pogrzebu Jakuba, gdy Esaw zgłosił roszczenia do miejsca w grocie Machpela. Synowie Jakuba przypomnieli mu, że odsprzedał on swoje miejsce bratu. Esaw stwierdził, że sprzedał jedynie pierworództwo, i gdy Esaw zażądał dokumentu: Naftali pobiegł po dokument do Micraim, zob. Raszi do 49:21. [przypis edytorski] ↩
1321. 1321.Różdżką płodną — hebr. בֵּן פֹּרָת (ben porat): 'gałąź owocująca', zob. Ibn Ezra do 49:22. Metaforycznie: «syn pełen wdzięku», zob. Raszi do 49:22. [przypis edytorski] ↩
1322. 1322.nad zdrojem — hebr. עֲלֵי עָיִן (alei ajin): ‘ponad źródłem’ lub ‘ponad okiem’. Talmud (Berachot 20a) odczytuje to tak, że nad Josefem i jego potomkami nie ma władzy złe oko, zob. Raszi do 49:22. [przypis edytorski] ↩
1323. 1323.jątrzą go i strzelają nań, i prześladują go — jest to aluzja do tego, co uczynili mu bracia oraz żona Potifara, zob. Raszi do 49:23. [przypis edytorski] ↩
1324. 1324.od — słowo 'od' dodane przez Cylkowa, nie ma go w oryginale. [przypis edytorski] ↩
1325. 1325.z rąk Mocarza Jakuba, stamtąd — od Pasterza — Jakub mówi tu do Josefa: «Kto obdarzył cię [tą mocą]? Bóg, który jest Mocarzem Jakuba, Bóg, który był mi Pasterzem aż po dziś dzień, i który szczodrze żywił mnie w Micraim», zob. Raszbam do 49:24. [przypis edytorski] ↩
1326. 1326.Od Boga ojca twojego, który ci też pomoże — «Cała ta twoja chwała przyszła do ciebie od Boga i On ci będzie nadal pomagał», zob. Radak do 49:25. [przypis edytorski] ↩
1327. 1327.Wszechpotężnego, który cię pobłogosławi — Bóg Wszechpotężny pobłogosławi twoją ziemię deszczem i rosą, a twoje plemię potomstwem, zob. Radak do 49:25. [przypis edytorski] ↩
1328. 1328.żywota — hebr. רֶחֶם (rechem): ‘łono’. [przypis edytorski] ↩
1329. 1329.Błogosławieństwa ojca twojego, które przewyższają błogosławieństwa przodków moich po granice wzgórz odwiecznych! — «Błogosławieństwa, którymi pobłogosławił mnie Bóg są potężniejsze niż te, którymi pobłogosławił moich przodków, ponieważ moje sięgnęły aż „po granice wzgórz odwiecznych”, gdyż dał mi Bóg błogosławieństwo, które rozrywa granice i sięga po cztery krańce świata, powiedział bowiem: „i rozprzestrzenisz się ku zachodowi, i ku wschodowi, i ku północy, i ku południowi…” (Ks. Rodzaju 28:14). A nie powiedział tak Bóg ani do Abrahama ani do Icchaka. Do Abrahama powiedział: „całą ziemię, którą widzisz, tobie ją oddam” (Ks. Rodzaju 13:15) i ukazał mu tylko Ziemię Israela, do Icchaka powiedział: „tobie i potomstwu twojemu oddam wszystkie kraje te…” (Ks. Rodzaju 26:3), i dlatego też prorok Izajasz (58:14) przepowiedział: „I nakarmię cię dziedzictwem Jakuba, ojca twojego”, a nie powiedział ‘dziedzictwem Abrahama’», zob. Raszi do 49:26. [przypis edytorski] ↩
1330. 1330.wilk drapieżny — to odczytywane jest jako odniesienie do zwycięstw Szaula [Saula], pierwszego króla w Israelu, który pochodził z plemienia Binjamina, a także do porywania dziewcząt na żony przez plemię Binjamina, o czym mowa w Księdze Sędziów 21, zob. Raszi do 49:27. [przypis edytorski] ↩
1331. 1331.błogosławił ich — «Można by pomyśleć, że [Jakub] nie pobłogosławił Reubena, Szymona i Lewiego [lecz ich zganił], dlatego ten werset mówi: „błogosławił ich”, co oznacza: wszystkich [synów]», zob. Raszi do 49:28. [przypis edytorski] ↩
1332. 1332.[wydawać] plecenia — u Cylkowa: 'polecać'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'rozkazywać, nakazywać'. [przypis edytorski] ↩
1333. 1333.opłakiwali go Micrejczycy siedemdziesiąt dni — «Czterdzieści dni balsamowania i trzydzieści dni opłakiwania, [Micrejczycy opłakiwali go] ponieważ wraz z przybyciem [Jakuba] przyszło do nich błogosławieństwo: zakończył się głód i wody Nilu ponownie przybrały», zob. Raszi do 50:3. [przypis edytorski] ↩
1334. 1334.zaprzysiągł — u Cylkowa: 'zaklął'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'składać przysięgę', a 'zakląć' czy 'zaklinać' ma nieco inne konotacje. [przypis edytorski] ↩
1335. 1335.którym wykopał sobie — hebr. כָּרִיתִי (kariti) od rdzenia כָּרָה (kara): ‘kopać, wykopać, ukopać’ ale także ‘handlować, targować się’. Midrasz uczy, że «Jakub wziął całe srebro i złoto, które przyniósł z domu Labana, usypał je na stos i powiedział do Esawa: weź to, w zamian za twoje miejsce w grocie Machpela», zob. Raszi do 50:5. [przypis edytorski] ↩
1336. 1336.zaprzysiągł — u Cylkowa: 'zaklął'; uzasadnienie korekty: jak w wersecie powyżej. [przypis edytorski] ↩
1337. 1337.jako zaprzysiągł ciebie — wedle talmudycznej opowieści (Sota 36b) «[Faraon] bał się powiedzieć mu ‘złam przysięgę’, aby [Josef] nie odrzekł: jeśli tak, to złamię również tę przysięgę, którą złożyłem tobie, iż nie wyjawię sekretu, że nie znasz języka świętego (hebrajskiego), który ja znam», zob. Raszi do 50:6. [przypis edytorski] ↩
1338. 1338.jeźdźcy — u Cylkowa: 'jezdni'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1339. 1339.klepiska — u Cylkowa: 'gumna'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1340. 1340.klepiska Cierniowego — hebr. אָטָד (atad): ‘cierń, ciernisty krzew’, w innych przekładach jako nazwa własna: klepisko Atad, zob. Rabeinu Bachja do 50:10. [przypis edytorski] ↩
1341. 1341.żałobę wielką i ciężką bardzo — do żałoby przyłączyli się też naczelnicy klanów Esawa, książęta Iszmaela i synowie Ketury oraz mieszkańcy Aramu: krewni Jakuba od strony Labana, a również i przyjaciele, sąsiedzi i sprzymierzeńcy Jakuba z ziemi Kanaan, zob. Chizkuni do 50:10. [przypis edytorski] ↩
1342. 1342.klepisku — u Cylkowa: 'gumnie'; uzasadnienie korekty: uwspółcześnienie. [przypis edytorski] ↩
1343. 1343.Abel-Micraim — od hebr. אָבֵל (awel): ‘żałoba’. [przypis edytorski] ↩
1344. 1344.Ponieśli go synowie jego — midrasz uczy, że synowie Jakuba nieśli jego ciało, ustawiwszy się w takim szyku, w jakim potem przemieszczały się obozy dwunastu plemion Israela, podczas wędrówki przez pustynię, zob. Raszi do 50:13. [przypis edytorski] ↩
1345. 1345.jaskini — u Cylkowa: 'pieczarze'; uzasadnienie korekty: prawdopodobnie pomyłka bo w całym dokumencie Cylkow tłumaczy to słowo jako 'jaskinia'. [przypis edytorski] ↩
1346. 1346.A widząc bracia Josefa, że umarł ojciec ich — dopóki żył Jakub, przez wzgląd na szacunek dla ojca Josef zapraszał braci do swojego stołu, a teraz zaprzestał, zob. Raszi do 50:15. Gdy wracali z ziemi Kanaan mijali dół, do którego bracia wrzucili Josefa, Josef wypowiedział tam modlitwę dziękczynną za cud uratowania, ale bracia nabrali obaw, że może odnowi się mu żal do nich, zob. Chizkuni do 50:15. [przypis edytorski] ↩
1347. 1347.wysłali do Josefa tak — «Zmienili fakty w imię pokojowych relacji, ponieważ nic takiego Jakub im nie nakazał, gdyż Josef nie był w jego oczach podejrzany», zob. Raszi do 50:16. [przypis edytorski] ↩
1348. 1348.przemawiał do serca ich — «Zanim przyszliście do [Micraim], zniesławiali mnie mówiąc, że jestem niewolnikiem, a dzięki wam poznali, że jestem człowiekiem wolnym, jeśli bym was teraz zabił, co by ludzie powiedzieli? ‘Zobaczył grupę chłopaków i wychwalał się nimi, że to jego bracia, a na koniec ich zabił: czyż jest brat, co zabija swoich braci?!’», zob. Raszi do 50:21. [przypis edytorski] ↩
1349. 1349.zrodzili się na kolanach Josefa — w znaczeniu: wychowywali się przy nim, zob. Raszi do 50:23. [przypis edytorski] ↩
1350. 1350.zaprzysiągł — u Cylkowa: 'zaklął'; uzasadnienie korekty: uniknięcie nieporozumienia, w oryginale jest tam czasownik o znaczeniu 'składać przysięgę', a 'zakląć' czy 'zaklinać' ma nieco inne konotacje. [przypis edytorski] ↩
1351. 1351.Wspomnieć wspomni — hebr. פָּקַד (pakad): ‘zwrócić uwagę, zliczyć, wspomnieć, wyznaczyć, dokonać przeglądu, nawiedzić, być wezwanym, być odliczonym’, por. ten sam czasownik użyty w Ks. Rodzaju 21:1 w odniesieniu do Sary oraz w Ks. Wyjścia 3:16. [przypis edytorski] ↩